FABULA DUARUM URBIUM DE REBUS GALLIAE NOVIS Carolus Dickens · A Tale of Two Cities (1859) Latine reddidit Beniaminus Martinus (Benjamin Martin) · MMXXVI Versio Latina © 2026 Beniaminus Martinus. Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Attribution required; indicate changes. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ The original English novel (1859) is in the public domain. LIBER PRIMUS · AD VITAM REVOCATUS CAPUT I · TEMPUS Tempora erant optima, tempora erant pessima; aetas sapientiae, aetas stultitiae; aetas fidei, aetas incredulitatis; tempus Lucis, tempus Tenebrarum; ver spei, hiems desperationis. Omnia ante nos posita erant, nihil ante nos; omnes recta ad Caelum ibamus, omnes recta in contrariam partem. Denique aetas illa adeo similis erat huic nostrae, ut quidam ex iis qui tum maxima voce de rebus iudicabant contenderent eam, sive ad bonum sive ad malum, non nisi gradu, quem grammatici superlativum vocant, aestimari debere. In Anglia rex erat maxilla grandi et regina vultu parum venusto; in Gallia rex item maxilla grandi et regina facie formosa. In utroque regno iis qui rei publicae panes piscesque velut suum patrimonium administrabant crystallo clarius videbatur summam rerum in perpetuum constitutam esse. Annus erat Domini millesimus septingentesimus septuagesimus quintus. Neque deerant tum Angliae, ut ne nunc quidem desunt, divinae quaedam revelationes, quibus illa tam felix aetas ornata dicebatur. Domina Southcott nuper beatum vicesimum quintum natalem celebraverat; cuius sublimem apparitionem miles quidam ex Custodibus Regiis, prophetiae dono insignis, iam ante praenuntiaverat, cum declarasset consilia inita esse quibus Londinium et Vestmonasterium una voragine absorberentur. Ne spectrum quidem vici Cock-lane nisi duodecim fere annis ante tandem compescitum erat, postquam pulsibus suis responsa ediderat, non secus ac spiritus ipsius anni proxime praeteriti, supernaturali quadam inopia novitatis laborantes, pulsibus suis responsa ediderant. Interea alia quoque nuntia, sed humani generis ac plane terrestria, nuper ad Coronam Populumque Britannicum ex conventu subditorum Britannicorum in America perlata erant; quae, mirum dictu, maius postea momentum ad totum genus humanum habitura erant quam quidquid umquam per ullam avem ex tota illa pullorum Cock-lane familia transmissum erat. Gallia autem, rebus spiritualibus aliquanto minus quam soror illa scuto tridentique insignis fortunata, lenissimo cursu in praeceps ferebatur, nummos chartaceos conficiens atque profundens. Eadem, christianorum pastorum ductu, humanissimis etiam eiusmodi facinoribus se oblectabat, ut adolescentem damnaret cui manus amputarentur, lingua forcipe evelleretur, corpus vivum igni traderetur, quod in imbri genua non flexisset ad honorem sordidae monachorum pompae, quae quinquaginta aut sexaginta virgarum Anglicarum intervallo ante eius oculos transierat. Facile credideris eo ipso tempore quo ille miser supplicium dabat, in silvis Galliae atque Norvegiae arbores iam crescere, quas Fatum, Lignator ille, iam tum nota sua signaverat, ut caederentur, in tabulas secarentur atque ex iis machina quaedam mobilis, sacco cultroque instructa, fabricaretur, cuius memoriam posteritas cum horrore esset habitura. Facile etiam credideris eodem illo die in rudibus tuguriis agricolarum, qui pingues circa Parisios agros exercebant, plaustra quaedam agrestia, caeno respersa, porcorum rostris passim explorata, a gallinis pro cubilibus adhibita, sub tecto a tempestate tutata fuisse, quae Mors, Agricola ille, iam tum sibi seposuerat, ut per rerum novarum tempestatem damnatos ad supplicium veherent. Sed ille Lignator et ille Agricola, quamquam numquam cessabant operari, taciti operabantur; nemo eorum pedum sonitum, quasi pannis obvolutorum, audiebat. Quin immo vel suspicari eos vigilare impium et proditorium habebatur. In Anglia tam exigua erat ordinis publici securitatisque copia, ut vix esset unde gens magnopere gloriaretur. Audacissimae domorum direptiones ab armatis hominibus atque latrocinia viaria in ipsa urbe singulis noctibus fiebant. Familiae palam monebantur ne rus proficiscerentur nisi supellectilem prius in supellectilis venditorum horrea tuto reponendam tradidissent. Qui nocte viatoribus insidiabatur, idem luce mercator Londiniensis erat; qui, cum a collega mercatore, quem noctu sub «Capitanei» persona in via compilarat, agnitus atque inclamatus esset, illum audacter glande per caput traiecit atque equo aufugit. Vehiculum tabellarium a septem latronibus obsessum est; custos tres eorum confecit, deinde ipse a quattuor reliquis occisus est, «quod tela defecissent»; quo facto tabellarii sarcinae placidissime direptae sunt. Magnificus ille potentatus, Londinii Praetor Urbanus, in Turnham Green ab uno latrone stare et pecuniam tradere coactus est, qui tam illustrem hominem coram toto comitatu spoliavit. Captivi in carceribus Londiniensibus cum custodibus suis proelia committebant, legum autem maiestas sclopetis ore lato globulos plumbeos et maiores glandes in eos coniciebat. Fures in ipsis regiis conventibus cruces adamantibus distinctas e nobilium cervicibus forficulis resecarunt. Milites sclopetarii in vicum Sancti Aegidii ad merces vetitas investigandas ingressi sunt; turba in milites ignem dedit, milites in turbam; neque quisquam eiusmodi eventus valde praeter consuetudinem esse putabat. Inter haec carnifex, semper occupatus, semper non modo inutilis sed etiam perniciosus, sine intermissione poscebatur: modo longos ordines hominum variis criminibus damnatorum suspendebat; modo sabbato hominem suspendebat qui feria tertia in furto domus deprehensus erat; modo apud Newgate duodenos simul ignito ferro in manu notabat, modo libellos ante ianuam Aulae Vestmonasteriensis comburebat; hodie nefarium homicidam necabat, cras miserum furem qui sex denarios Anglicos puero agricolae abstulerat. Haec omnia et mille alia eiusdem generis anno illo veteri atque carissimo, millesimo septingentesimo septuagesimo quinto, et in ipso anno et circa eum acciderunt. Talibus rebus circumdati, dum Lignator ille atque Agricola neglecti operabantur, duo illi reges grandibus maxillis duaeque illae reginae, altera parum venusta, altera formosa, satis magno strepitu incedebant atque iura sua divinitus accepta elata manu exercebant. Sic annus millesimus septingentesimus septuagesimus quintus illorum maiestates, cum innumerabilibus etiam homuncionibus — inter quos etiam huius historiae personae numerandae sunt — per vias quae ante eos patebant deducebat. CAPUT II · RAEDA TABELLARIA Via Dubrensis erat quae, nocte diei Veneris, Novembri mense iam exeunte, ante primum eorum patebat quorum res haec narratio persecutura est. Ei quidem via Dubrensis ultra ipsam raedam tabellariam iacebat, dum illa gravi nisu Collis Sagittariorum clivum ascendebat. Ipse per lutum iuxta raedam pedibus ibat, sicut ceteri viatores; non quod tali tempore ambulandi exercitatione vel minimum delectarentur, sed quod collis, iuga, caenum, raeda ipsa adeo gravia erant, ut equi iam ter restitissent, semel etiam vehiculum transversum in viam traxissent, quasi seditioso consilio ad Ericetum Nigrum revertendi. Habenae tamen, flagellum, auriga, custosque, viribus coniunctis, quasi legem militarem eis denuntiaverant, quae tale consilium vetaret alioqui satis idoneum ad comprobandam sententiam qua bruta quaedam ratione praedita esse dicuntur; itaque quadriga tandem deditionem fecerat atque ad officium redierat. Demissis capitibus, caudis trementibus, per spissum lutum se trudebant, identidem labantes atque titubantes, quasi maioribus membrorum compagibus dissolverentur. Quotiens auriga eos respirare sinebat atque cauta voce, «Ho! siste! age!» consistere iubebat, equus sinister ex iis qui primi ducebant caput violenter concutiebat una cum omnibus quae capiti inerant, velut equus singulari quadam vehementia negans fieri posse ut raeda in summum collem perduceretur. Quotiens ille hoc strepitu sententiam suam declarabat, viator noster subito commovebatur, ut hominem timidum decet, animoque perturbabatur. Per depressiora loca fumosa quaedam nebula consederat atque inde, quasi malus spiritus requiem quaerens nec inveniens, deserta specie clivum ascenderat. Humida erat acerrimeque frigida; lento motu per aerem procedebat, undarum modo, quasi fluctibus aliis alios insequentibus atque obtegentibus, velut mare quoddam pestilens. Tam densa erat ut lux lanternarum nihil ostenderet praeter ipsius nebulae motus paucosque viae passus; vapor autem equorum laborantium in eam efflabatur, quasi ipsi totam genuissent. Praeter illum duo alii viatores iuxta raedam clivum pedibus ascendebant. Omnes tres ad malas usque supraque aures vestibus involuti erant atque ocreas altas gerebant. Nemo e tribus ex eo quod videbat dignoscere poterat quales reliqui duo essent; atque unusquisque paene tot involucris ab animis duorum comitum non minus quam ab eorum oculis occultabatur. Illis temporibus viatores non solebant recens cognitis facile se credere; quicumque enim in via occurreret aut latro esse aut cum latronibus societatem habere poterat. Hoc autem posterius eo verisimilius erat quod nulla fere equorum mutandorum statio, nulla caupona esset quin aliquem «Capitanei» stipendiarium aleret, ab ipso caupone usque ad infimum nescio quem stabuli ministrum. Ita certe secum reputabat custos raedae Dubrensis, illa Veneris nocte Novembri anni millesimi septingentesimi septuagesimi quinti, dum raeda Collis Sagittariorum clivum graviter ascendit, ipse autem in proprio suggestu postico stans pedibus vicissim suggestum pulsabat, oculum manumque ad armamentarium ante se positum intentos habens. Ibi supra sex vel octo sclopeta equestria brevia iam onerata, sclopetum ore lato onustum iacebat, infra autem ensis latus pro fundamento positus erat. Raeda Dubrensis consueta illa concordia fruebatur qua custos viatores suspectos habebat, viatores et inter se et custodem; omnes autem reliquos homines suspectos habebant; auriga vero de nulla re certus erat praeter equos, de quibus salva conscientia in utroque Testamento iurare potuisset eos itineri prorsus inhabiles esse. «Ho!» inquit auriga. «Age nunc! Unum tantum conatum, et in summo eritis; di vos perdant, satis enim laboris mihi dedistis ut huc vos perducerem! Iosephe!» «Heus!» respondit custos. «Quota hora est, Iosephe?» «Undecimam decem minutis certe excessit.» «Per sanguinem meum!» exclamavit auriga iratus. «Et nondum Collis Sagittariorum summum tenemus! Tst! Age! Pergite!» Equus ille sententiosus, flagelli ictu, qui eius sententiam apertissime negabat, repente interruptus, pari constantia sursum se proripuit; tres reliqui exemplum secuti sunt. Iterum raeda Dubrensis luctando processit, dum altae viatorum ocreae iuxta eam per lutum sonabant. Cum raeda steterat, ipsi steterant; nunc rursus ei proximi haerebant. Si quis trium tanta fuisset audacia ut alteri suaderet paulo ante in nebulam tenebrasque procedere, optimum sibi iter aperuisset ad statim pro latrone viario glande conficiendum. Extremus tandem conatus raedam ad summum collem perduxit. Equi iterum ad respirandum constiterunt; custos descendit ut rotam ad proclivem descensum sufflaminaret atque ianuam raedae aperiret quo viatores introirent. «Tst! Iosephe!» monenti voce auriga exclamavit, e sede sua deorsum prospiciens. «Quid ais, Thoma?» Ambo auscultaverunt. «Equum audio citato gradu clivum ascendentem, Iosephe.» «Ego,» respondit custos, ianua relicta et agiliter in locum suum conscendens, «equum pleno cursu venientem audio, Thoma. Domini! Regis nomine, omnes cavete!» His celeriter dictis sclopetum ore lato armavit atque ad pugnam paratus constitit. Viator quem historia nostra sibi iam vindicaverat pede in gradu raedae posito conscendebat; duo reliqui proxime post eum stabant ingressuri. Ille in gradu mansit, dimidia corporis parte intus, dimidia foris; illi infra eum in via constiterunt. Omnes ab auriga ad custodem, a custode ad aurigam oculos convertebant atque auscultabant. Auriga retro respexit, custos retro respexit; ipse etiam equus ille sententiosus aures erexit retroque respexit, nec hac quidem vice contradixit. Ubi strepitus rotarum laborque raedae cessaverunt, silentium inde ortum noctis silentio additum rem mirum in modum quietam reddidit. Equorum anhelitus tenuem tremorem raedae communicabat, quasi ipsa sollicitudine quateretur. Viatorum corda fortasse tam fortiter pulsabant ut audiri possent; certe autem illa quieta mora satis aperte sonabat hominibus anhelantibus, spiritum continentibus, pulsibus exspectatione concitatis. Sonitus equi pleno cursu venientis celeriter atque violenter clivum ascendebat. «Ho!» custos quam maxima voce clamavit. «Heus tu! Siste! Ignem dabo!» Cursus repente repressus est; inter aquam lutumque late sparsum et equi labentis strepitum vox viri ex nebula clamavit: «Estne illa raeda Dubrensis?» «Nihil tua refert quid sit!» reiecit custos. «Tu quid es?» «Estne illa raeda Dubrensis?» «Quid id scire vis?» «Viator mihi quaerendus est, si illa est.» «Quis viator?» «Dominus Iarvisius Lorrius.» Viator noster statim significavit id sibi nomen esse. Custos, auriga, duoque reliqui viatores eum diffidenter intuebantur. «Ibi mane ubi es,» custos voci e nebula clamavit, «nam si forte erravero, error hic vivo te emendari numquam poterit. Tu autem, qui Lorrius appellaris, aperte responde.» «Quid accidit?» interrogavit viator, voce leni sed paulum tremula. «Quis me quaerit? Estne Gerrius?» «Si Gerrius est,» secum murmuravit custos, «vox eius mihi minime placet. Raucius sonat quam Gerrio conveniat.» «Ego sum, domine Lorri.» «Quid rei est?» «Nuntius ad te post te missus est illinc. A T. et Sociis.» «Hunc nuntium novi, custos,» inquit Lorrius, in viam descendens, duobus aliis viatoribus a tergo adiutus celerius quidem quam comiter; qui continuo in raedam se coniecerunt, ianuam clauserunt fenestramque sustulerunt. «Accedere potest. Nihil mali est.» «Spero equidem nihil esse,» custos rauca voce quasi secum locutus est; «sed ita certo id affirmare non possum. Heus tu!» «Heus et tu!» respondit Gerrius, raucius etiam quam antea. «Pedetemptim accede! Audisne? Et si ephippio tuo thecae sclopetariae pendent, cave manum ad eas admoveas. Cito enim falli soleo; cum autem fallor, plumbum pro responso mitto. Age nunc, videamus quis sis.» Equus equesque lente e volventi nebula emerserunt atque ad latus raedae accesserunt, ubi viator stabat. Eques se inclinavit, oculis ad custodem sublatis, parvam chartam complicatam viatori porrexit. Equus anhelabat; uterque, equus et eques, luto coopertus erat, ille ab ungulis, hic usque ad pileum. «Custos,» inquit viator, voce tranquilla atque hominem negotiis assuetum decente. Custos vigilans, dextra ad lignum sclopeti sublati, sinistra ad fistulam admota, oculis in equitem defixis, breviter respondit: «Domine?» «Nihil est quod metuas. Ad Argentariam Tellsonianam pertineo. Argentariam Tellsonianam Londiniensem certe nosti. Negotii causa Parisios proficiscor. Accipe nummum coronatum, quo bibas. Licetne mihi hoc legere?» «Dummodo cito facias, domine.» Ad lumen laternae quae ab illo latere raedae pendebat chartam aperuit atque legit, primum apud se, deinde clara voce: «'Dubris dominam adolescentem exspecta.' Breve est, ut vides, custos. Gerri, renuntia responsum meum hoc fuisse: Ad vitam revocatus.» Gerrius in ephippio subito commotus est. «Per ignes! Mirum quoque responsum,» dixit quam rauca potuit voce. «Refer hoc responsum; inde tam certo scient me nuntium accepisse quam si ipse litteras scripsissem. Quantum potes festina. Bonam noctem.» His dictis viator ianuam raedae aperuit atque intravit, nullo prorsus auxilio a sociis accepto. Illi enim horologia crumenasque suas summa celeritate in ocreis abdiderant atque nunc communi consilio se dormire simulabant, nullo certiore consilio quam ne quid aliud ipsi primi inciperent atque ita in discrimen venirent. Raeda rursus graviter procedebat; densiora nebulae volumina eam circumcludebant dum descendere coepit. Custos paulo post sclopetum ore lato in armamentarium reposuit; deinde ceteris quae ibi inerant inspectis, sclopeta quoque subsidiaria quae in balteo gestabat examinavit, postremo cistulam minorem sub sede positam respexit. In ea pauca instrumenta fabrilia, duae faces et pyxis igniaria continebantur. Tam plene enim instructus erat ut, si laternae ventis aut imbre exstinctae essent, quod interdum accidebat, nihil ei aliud faciendum esset quam se intus includere, scintillas silicis atque chalybis a stramine diligenter arcere, atque intra quinque fere minutas, si fortuna adesset, lumen satis tuto facileque restituere. «Thoma!» molliter super tectum raedae. «Heus, Iosephe.» «Audistine nuntium?» «Audivi, Iosephe.» «Quid ex eo intellexisti, Thoma?» «Nihil omnino, Iosephe.» «Mira profecto est haec consensio,» secum reputavit custos, «nam ego quoque idem prorsus intellexi.» Gerrius interim solus in nebula tenebrisque relictus ex equo descendit, non modo ut fesso animali parceret, sed etiam ut lutum e facie abstergeret atque aquam ex margine pilei excuteret, qui dimidium fere congium capere potuisse videbatur. Aliquamdiu ibi stetit, frenis super bracchium luto graviter respersum positis, donec rotarum raedae sonitus iam audiri non posset noxque rursus plane sileret; tum equum manu ducens clivum descendere coepit. «Post istum cursum a Porta Templi, vetula,» dixit raucius nuntius equam suam intuens, «cruribus tuis anterioribus non confidam donec aequum solum attigerimus. 'Ad vitam revocatus.' Per ignes, mirum nuntium! Id tibi, Gerri, minime expediret. Audio te, Gerri! Male profecto tecum ageretur, si mortuos ad vitam revocare in morem veniret!» CAPUT III · UMBRAE NOCTURNAE Mirum profecto est cogitare unumquemque hominem ita natura comparatum esse, ut cuilibet alteri penitus abditum atque inexplicabile arcanum sit. Gravis quaedam me cogitatio subit, quotiens magnam urbem noctu ingredior: unamquamque ex illis domibus inter se confertis noctuque obscuris suum arcanum continere; in singulis earum aedibus nullum esse cubiculum quin proprium secretum claudat; inter tot centena milia pectorum nullum pulsare cor cuius non aliquae cogitationes etiam cordi sibi proximo ignotae sint. Ex hoc aliquid etiam illius terroris, quem mors ipsa incutit, oritur. Non iam licet mihi paginas eius libri, quem tam dilexi, evolvere atque frustra sperare me aliquando totum lecturum esse. Non iam licet in illam aquarum altitudinem, cuius fundum explorare nemo possit, oculos demittere; ubi, cum repentini lucis radii in altum penetrarent, thesauros obrutos aliasque res demersas per intervalla quasi conspexi. Fato constitutum erat ut liber, cum unam vix paginam legissem, repentino quodam impetu clauderetur nec umquam rursus aperiretur; ut aqua, dum adhuc lux in summa aqua luderet egoque ignarus in ripa consisterem, aeterno gelu constringeretur. Mortuus est amicus meus; mortuus vicinus meus; mortuus est ille quem dilexi, animae meae carissimus. Ita arcanum, quod in propria eius persona semper latuit, inexorabili quadam lege in perpetuum obsignatur; eiusdem generis arcanum ego quoque in mea propria persona ad extremum vitae diem gestabo. Num quisquam in ullis huius urbis sepulcretis, praeter quae transeo, iacet qui mihi obscurior sit quam quisquam e viventibus atque operantibus, aut quam meus animus illis? Hanc a natura datam hereditatem, quam nemo eripere potest, nuntius ille eques aeque integram possidebat ac rex ipse, primus rei publicae minister aut ditissimus Londinii mercator. Idem de tribus viatoribus dici poterat, qui in angustum unius veteris raedae tabellariae spatium inclusi erant. Tam plane alter alteri arcanus erat quam si singuli suis quisque raedis, senis, immo sexagenis equis iunctis, veherentur, inter eos latitudine totius comitatus interiecta. Nuntius equam lento cursu incitans redibat, apud tabernas cervisiarias identidem consistens ut biberet; sed animi sui consilia apud se retinebat et pileum in oculos depressum gerebat. Oculi autem illi cum tali ornatu bene congruebant: nigredinem in ipsa tantum superficie ostendebant, nec coloris nec formae quicquam profunditatis habebant; nimis etiam propinqui inter se erant, quasi timerent ne, si longius alter ab altero abesset, aliquid celantes singillatim deprehenderentur. Sub vetere pileo tricorni, sputatorio tribus angulis haud dissimili, oculi illi sinistrum quendam aspectum habebant. Mentum autem et guttur fascia ingenti involuta erant, quae paene ad genua descendebat. Quotiens ad bibendum substiterat, sinistra manu fasciam tantisper removebat dum dextra potum in os infunderet; quo hausto rursus se obvolvebat. «Non, Gerri, non!» inquit nuntius, qui eandem semper rem equitans secum volvebat. «Tibi hoc minime prodesset, Gerri. Gerri, probissime opifex, quaestui tuo id minime conveniret! Ad vitam revocatus—! Peream, nisi illum potasse arbitror!» Responsum illud adeo animum eius perturbaverat, ut identidem pileum detraheret caputque scaberet. Verticem passim inaequaliter calvum habebat; ceterum capilli nigri ac rigidi in diversas partes spinarum instar horrebant, atque per frontem declivi tractu ad latum obtusumque nasum descendebant. Tam similes erant ferrarii operi, immo summo muro crebris sudibus instructo, ut etiam qui in ludo alios incurvatos peritissime saltu transiliret hunc, velut omnium periculosissimum, transilire recusaret. Dum nuntium ad argentariam Tellsonianam prope Portam Templi reportabat, tradendum nocturno excubitori, qui in parva custodia iuxta ianuam manebat, ut hic ad maiores qui intus erant deferret, nocturnae umbrae ei varias species praebebant, quas acceptus nuntius in animo eius excitaverat. Equae vero aliae species obversabantur, quas propriae eius curae metusque pepererant. Multa autem videbantur esse quae eam sollicitarent: quotiens enim umbram aliquam in via conspicabatur, timida in latus subsiliebat. Eodem tempore raeda tabellaria pondere suo laborans, subsultans, crepitans, omnibus membris quassata, iter longum taediosumque pergebat, tribus intus consedentibus, qui sibi invicem aeque arcani erant. His etiam nocturnae umbrae eas species praebebant quas oculi somno gravati animique errantes fingebant. In ipsa raeda repente argentaria Tellsoniana quasi magno pecunias repetentium concursu premebatur. Nam viator ille argentariae minister, altero bracchio per lorum coriaceum traiecto, quod quantum poterat obstabat ne, quotiens raeda graviore ictu concuteretur, in proximum viatorem impingeretur eumque in angulum protruderet, semisomnus capite nutabat. Iam fenestrulae raedae, iam lumen e laterna per illas languide micans, iam ingens ille vestium fascis quo viator adversus involvebatur in argentariam ipsam mutabantur; ibi autem maxima negotia gerebantur. Crepitus iugorum et habenarum nummorum strepitus factus erat; pluresque syngraphae quinque minutis solvebantur quam vel argentaria Tellsoniana, quamvis cum tot domibus externis domesticisque coniuncta, triplo longiore tempore umquam solvisset. Tum cellae subterraneae argentariae, cum thesauris arcanisque quae continebant, quatenus ea viatori cognita erant (neque enim pauca norat), ante oculos patebant. Ipse magnas claves ferens et cereum languide ardentem introibat, omniaque salva, firma, integra, immota reperiebat, qualia ea postremo viderat. Quamquam argentaria paene semper in mente eius versabatur, quamquam ipsius quoque raedae praesentia, confusus quidem, numquam prorsus discedebat, non aliter ac dolor quem medicamentum soporiferum hebetaverit, alia tamen cogitationum series per totam noctem sine intermissione fluebat. Ibat enim ut aliquem e sepulcro effoderet. Quae tamen ex tot faciebus, quae ante eum apparebant, vera esset facies hominis sepulti, nocturnae umbrae non indicabant. Singulae viri annos quinque et quadraginta nati faciem referebant, sed praecipue variis animi affectibus atque horrenda corporis lassitudine macieque inter se differebant. Superbia, contemptus, contumacia, pertinacia, demissio animi, lamentatio invicem apparebant; ita etiam genae nunc magis nunc minus concavae, pallor cadaverinus, manus corporaque macie confecta. Eadem tamen fere semper facies erat, omniumque capita ante tempus canuerant. Centies viator ille inter somnum vigiliasque hanc umbram interrogabat: «Quamdiu sepultus es?» Semper idem responsum: «Duodeviginti fere annos.» «Omnemne spem fore ut aliquando inde eruereris abieceras?» «Iam pridem.» «Scisne te ad vitam revocatum esse?» «Ita mihi nuntiant.» «Spero te vivere adhuc velle?» «Nescio quid dicam.» «Ostendamne tibi illam? Visne venire atque eam videre?» Huic interrogationi varie et inter se repugnanter respondebatur. Interdum vox fracta dicebat: «Exspecta! Si tam cito illam videro, moriar.» Interdum tenero lacrimarum imbre verba profluebant: «Duc me ad illam.» Interdum oculis attonitis et animo perturbato respondebat: «Illam non novi. Non intellego.» Post huiusmodi colloquia imaginaria viator sibi videbatur fodere, fodere, iterumque fodere, nunc pala, nunc ingenti clave, nunc ipsis manibus, ut miserum illum e sepulcro erueret. Vix tandem effossus erat, cum terra adhuc faciei capillisque adhaereret, subito velut afflatu quodam in pulverem dissipabatur. Tum viator expergiscebatur fenestramque demittebat, ut veram pluviae nebulaeque humiditatem in gena sentiret. At ne tum quidem, cum oculis apertis nebulam pluviamque, lucis a laternis proiectae maculam in via prolabentem, saepemque iuxta iter subsultatim retrocedentem videret, umbrae nocturnae extra raedam ab iis quae in animo eius obversabantur seiungebantur. Vera argentaria prope Portam Templi, vera superioris diei negotia, verae cellae subterraneae, verus nuntius eques post eum missus, verum denique responsum retro missum, omnia simul aderant. Ex mediis tamen his rebus facies illa sepulcralis exoriebatur; ille rursus interrogabat: «Quamdiu sepultus es?» «Duodeviginti fere annos.» «Spero te vivere adhuc velle?» «Nescio quid dicam.» Fodere, fodere, fodere; donec alteruter ex duobus sociis impatienter se movendo eum moneret ut fenestram attolleret, bracchium in lorum coriaceum firmius insereret atque duorum dormientium formas intueretur. De his cogitabat, donec paulatim animus eius ab eis abstraheretur, ipsaeque figurae in argentariam et sepulcrum rursus evanescerent. «Quamdiu sepultus es?» «Duodeviginti fere annos.» «Omnemne spem te inde aliquando erutum iri abieceras?» «Iam pridem.» Haec verba adhuc auribus eius sonabant, tamquam modo dicta, tam distincte quam ulla quae umquam in vita audivisset, cum fessus viator subito experrectus lucem iam factam esse sensit nocturnasque umbras discessisse. Fenestram demisit et solem orientem aspexit. Prope viam ager aratus in dorsum assurgebat; in eo aratrum iacebat, ubi pridie vespere, equis iugo solutis, relictum erat. Ultra agrum silvula quieta erat, in cuius arboribus non paucae adhuc frondes rubore ignis aut aureo colore fulgentes haerebant. Quamvis terra frigida atque uvida esset, caelum serenum erat, solque clarus, placidus, pulcher oriebatur. «Duodeviginti annos!» inquit viator, solem intuens. «O clemens diei conditor! Hominem per duodeviginti annos vivum sepultum esse!» CAPUT IV · PRAEPARATIO Cum raeda tabellaria ante meridiem tandem incolumis Dubras pervenisset, primarius minister deversorii cui nomen erat Georgius Regius ianuam raedae ex more aperuit. Id quidem non sine quadam caerimoniarum pompa fecit; iter enim hieme raeda tabellaria Londinio confectum res erat de qua audaci viatori merito gratularentur. Iam tum unus tantum viator supererat cui gratulatio deberetur: duo enim reliqui ad sua quisque loca iuxta viam descenderant. Raedae interiora, situ ac mucore infecta, stramine uvido sordidoque instrata, odore molesto tenebrisque plena, caveam caninam paulo grandiorem non male referebant. Dominus autem Lorrius, qui inde se explicabat, longis straminum quasi catenis implicatus, villosis amiculis undique confusis, pileo huc illuc fluitante, cruribus caeno respersis, canem quendam maioris corporis non minus apte imitari videbatur. «Crasne, minister, navis tabellaria Caletum solvet?» interrogavit. «Solvet, domine, si modo tempestas talis permanserit et ventus satis secundus fuerit. Aestus maris circa horam secundam post meridiem egregie accommodabitur, domine. Num lectum tibi parari vis?» «Non ante noctem cubitum ibo; sed cubiculo mihi opus est et tonsore.» «Deinde ientaculo, domine? Ita vero. Hac, quaeso, domine. Ostendite Concordiam! Sarcinulam domini et aquam calidam in Concordiam ferte! Ocreas domino in Concordia detrahite! (Ignem illic e carbone fossili praeclarum invenies, domine.) Tonsorem in Concordiam arcessite! Age, movete vos omnes propter Concordiam!» Quoniam cubiculum quod Concordia appellabatur viatoribus ex raeda tabellaria advenientibus semper tribuebatur, hi autem a capite ad calcem multis vestimentis involuti esse solebant, singulare quiddam ea camera ministris Georgii Regii praebebat: nam cum idem fere hominum genus introire videretur, exire tamen omnia omnino genera atque species hominum cernebantur. Itaque minister alter, baiuli duo, ancillae complures atque ipsa hospita, omnes velut casu, variis locis inter Concordiam et cenaculum morabantur, cum vir quidam sexaginta annorum, veste fusca decore ac sollemniter indutus, quae satis trita erat sed diligentissime servata, manicarum amplis quadratisque limbis ac latioribus loculorum operculis instructa, ad ientaculum suum processit. Eo ante meridiem nemo praeter illum fusco vestitum virum in cenaculo versabatur. Mensa ientaculo destinata ad focum admota erat; ipse autem, dum cibum exspectabat, igne vultum illustrante, tam immotus considebat, ut pictori effigiem suam exprimendam praebere videretur. Ordinis atque consuetudinis studiosissimus apparebat, singulis manibus singulis genibus impositis; sub ampla veste pectorali horologium distinctis ictibus sonabat, velut gravem quandam orationem pronuntians, qua gravitatem suam diuturnitatemque cum levi celeri et fugaci flammarum vita conferret. Crus elegans habebat nec parum eo gloriabatur: tibialia enim fusca ex stamine subtili confecta apte ac nitide ei adhaerebant; calcei quoque et fibulae, quamquam nihil ostentationis habebant, cultu decoro commendabantur. Capillamentum gerebat singulare, parvum, nitidum, crispo flavoque capillo confectum, capiti artissime accommodatum; quod quidem e capillis humanis factum esse credibile erat, quamquam potius e filis sericis aut vitreis in tenues fibras deductis contextum videretur. Lintea corporis, etsi tibialibus non aequabantur subtilitate, tam candida erant quam fluctuum spuma in vicino litore frangentium aut vela candicantia quae longe in mari solis radiis coruscabant. Vultus, qui se continere et nullum animi motum prodere diu consueverat, sub insolito illo capillamento duobus tamen oculis nitidis et paulum uvidis illustrabatur; quos dominus olim haud parvo labore ad gravem illam atque taciturnam argentariae Tellsonianae speciem adsuefecisse videbatur. Genae sano rubore florebant; facies, quamquam rugosa, pauca sollicitudinis vestigia ostendebat. Sed fortasse caelebes illi argentariae Tellsonianae administri, quibus arcana negotia creduntur, alienis potissimum curis premebantur; et fortasse curae alienae, non secus ac vestes ab aliis iam tritae, facile et induuntur et exuuntur. Ut nihil illi deesset quo hominem pictori sedentem referret, dominus Lorrius tandem obdormivit. Ientaculum allatum eum excitavit; atque, dum sellam mensae admovebat, ministro dixit: «Volo ut hospitium paretur virgini cuidam adulescenti, quae quovis hodierno tempore huc pervenire potest. Aut dominum Iarvisium Lorrium quaeret aut simpliciter virum quendam ex argentaria Tellsoniana. Oro ut mihi statim nunties.» «Ita, domine. De argentaria Tellsoniana Londiniensi dicis, domine?» «De illa ipsa.» «Ita vero, domine. Saepe nobis honor contingit viros ex vestra domo, cum Londinio Parisios atque inde retro commeant, hospitio excipiendi. Mirum quam multa itinera suscipiant qui Tellsonio et Sociis operam dant, domine!» «Ita est. Etenim nostra domus non minus Gallica est quam Anglica.» «Ita, domine. Tu tamen ipse, nisi fallor, non saepe eius modi itinera facere soles?» «Non his quidem proximis annis. Quindecim anni sunt ex quo nos—ex quo ego—postremum e Gallia redii.» «Itane, domine? Id ante meum hic tempus factum est, domine; ante tempus etiam eorum qui nunc hic ministrant. Tum enim Georgius noster aliorum in manibus erat.» «Ita credo.» «Verumtamen, domine, libenter satis magno pignore contenderim domum talem, qualis Tellsonius et Socii est, non modo quindecim, sed quinquaginta iam abhinc annis floruisse.» «Numerum istum ter multiplicare potes, et centum quinquaginta dicere, neque multum a vero aberrabis.» «Miram rem narras, domine!» Minister, ore atque utroque oculo in orbem diductis, a mensa retro cedens mappam ex dextro in sinistrum bracchium transtulit, deinde commodo corporis habitu constitit hospitem edentem bibentemque contemplans, tamquam ex specula quadam: quod ministrorum mensae mos ab omni memoria traditus est. Ientaculo perfecto Lorrius egressus est ut in litore maris ambularet. Oppidulum Dubrense, angustum, exiguum, tortuosis vicis, a litore se occultabat atque caput in cretaceas rupes condebat, haud aliter ac struthio quidam marinus. Litus ipsum vastum erat et desertum, undis atque lapidum acervis temere huc illuc iactatis; mare autem suo arbitrio agebat, neque quicquam ei magis libebat quam perdere. Fragore ingenti et oppidum et rupes verberabat; ipsum quasi furore correptum oram diruebat. Aer inter aedes tam vehementer piscibus redolebat, ut credere posses pisces aegrotos eo ascendere, ut eo quasi tingerentur, quemadmodum homines aegroti ad mare descendunt, ut in aquam immergantur. Piscatio quaedam exigua in portu exercebatur; multo plures autem homines noctu huc illuc vagabantur mareque prospiciebant, praesertim cum aestus ingrueret atque plenus iam appropinquaret. Interdum exigui negotiatores, qui nihil omnino negotiabantur, nescio quo pacto ingentes divitias comparabant; illud quoque notabile erat, neminem in vicinia esse qui accensorem lucernarum ferre posset. Die in vesperam vergente, aer, qui interdum tam purus fuerat ut litus Gallicum conspici posset, rursus nebula vaporibusque implebatur; eodem tempore mens domini Lorrii nubibus velut obduci videbatur. Ubi tenebrae factae sunt, ante focum cenaculi sedebat, cenam exspectans, sicut ientaculum antea exspectaverat; animus autem eius in vivis rubentibusque carbonibus fodiebat, fodiebat, fodiebat. Qui in ardentibus carbonibus sic fodit, ei lagoena vini rubri Burdigalensis post cenam adhibita, nihil obest, nisi quod opus ipsum fodiendi intermittere solet. Lorrius iam diu a fodiendo cessaverat; cumque ex lagoena ultimum vini poculum sibi infudisset, eam prorsus contenti animi speciem prae se ferens quam senex quispiam rubicundus, totam vini lagoenam exhauriens, exhibere potest, subito sonitus rotarum per angustum vicum crepitantium exauditus est, qui in aream deversorii cum fragore intravit. Poculum nondum gustatum reposuit. «Haec est puella!» inquit. Paucis post minutis minister ingressus nuntiavit virginem Manettam Londinio advenisse, quae libenter virum illum ex argentaria Tellsoniana conveniret. «Tam cito?» Minister respondit virginem Manettam in itinere iam cibum cepisse neque nunc quicquam desiderare; vehementer tamen cupere virum Tellsonianum statim convenire, si id illi commodo et voluntati esset. Viro Tellsoniano nihil iam reliquum erat nisi poculum exhaurire, vultu velut obstinata desperatione composito, singulare illud parvum flavum capillamentum ad utramque aurem aptare, ministrumque in cubiculum virginis Manettae sequi. Erat autem cubiculum magnum et obscurum, luctuose instructum sedilibus nigro panno e crinibus equinis texto obductis, gravibusque mensis ex ligno nigricante onustum. Mensae totiens oleo perunctae erant, ut duo alta cerea in mensa media ardentia in omnibus earum tabulis obscurum quendam fulgorem repercuterent, quasi in profundis sepulcris ex ligno mahagonico nigro condita essent, nec nisi postquam effossa forent satis lucis ab eis sperari posset. Tantae erant tenebrae, ut Lorrius, tapete Turcico attrito pedetemptim transiens, puellam Manettam in proximo aliquo cubiculo esse primo putaret. Sed ubi duo alta cerea praeteriit, vidit eam prope mensam inter candelabra et focum ad hospitem excipiendum stantem: puellam non amplius septemdecim annos natam, amiculo viatorio indutam, quae petasum stramineum in itinere gestatum adhuc e taenia manu tenebat. Cum oculos in exiguam gracilemque formam venustam, in copiam capillorum aureorum, in oculos caeruleos, qui eius oculis interroganti quodam obtutu occurrebant, in frontem denique defigeret, quae, quamquam tam iuvenis tamque levis erat, miram vim habebat modo contrahendi modo explicandi se in vultum quem neque dubitationem neque admirationem neque pavorem neque acerrimam tantum attentionem recte dixisses, quamvis quattuor illas affectiones omnes contineret, subito ei ante oculos viva cuiusdam parvulae puellae similitudo obversata est. Hanc olim in ulnis tenuerat, dum eadem illa freta transiret, frigore saeviente, grandine densissima per aerem acta, mari in altos fluctus insurgente. Similitudo illa tam cito evanuit quam halitus in superficie speculi illius longi et exilis, quod post puellam stabat. In eius compage nigri quidam Cupidines, quasi valetudinariorum pompa, omnes mutili, nonnulli etiam capitibus carentes, corbulas nigras fructibus Maris Mortui plenas deabus quibusdam nigris offerebant. Tum Lorrius virgini Manettae sollemniter inclinato corpore salutem dixit. «Sede, quaeso, domine,» inquit puella voce admodum clara et suavi, in qua peregrinus quidam sonus, sed perexiguus, audiebatur. «Manum tuam exosculor, virgo,» respondit Lorrius, priscae urbanitatis more; rursus se sollemniter inclinavit atque consedit. «Heri, domine, litteras ex argentaria accepi, quibus certior facta sum novi quiddam nuntiatum esse, vel aliquid repertum—» «Nihil interest, virgo, utro verbo utaris; utrumque convenit.» «—de exiguis patris mei miseri bonis, quem numquam vidi, quique iam pridem mortuus est—» Lorrius in sella se movit atque in illam Cupidinum nigrorum, quasi valetudinariorum pompam, perturbatis oculis respexit: quasi vero ex inanibus illis corbibus cuiquam auxilii aliquid afferri posset! «—effecisse ut Parisios proficiscerer ibique cum quodam argentariae viro colloquerer, qui tanta benevolentia uteretur ut huius rei causa ipse Parisios mitteretur.» «Is ego sum.» «Sicut exspectaveram, domine.» Illi genua paulum flexit, ut tum mos erat puellis ingenuis, tali quadam venustate ut significare vellet quanti aetatem eius prudentiamque maiorem faceret. Ille eam altero corporis nutu salutavit. «Rescripsi, domine, argentariae, cum iis qui rem intellegunt et mihi tam benigne consulunt necessarium videretur me in Galliam proficisci, cumque orba parentibus essem neque amicum haberem qui mecum iter faceret, me id maximi aestimaturam esse, si mihi liceret per iter in eius honestissimi viri tutelam me tradere. Ille quidem iam Londinio discesserat; sed, quantum intellego, nuntius post eum missus est, qui rogaret ut me hic opperiretur.» «Gaudebam,» inquit Lorrius, «cum ista mihi cura mandaretur; multo magis gaudebo cum eam explevero.» «Vere tibi, domine, gratias ago, easque quam maximas. Argentaria mihi significavit illum virum omnia negotii huius singillatim explicaturum esse, meque paratam esse oportere ad res miras audiendas. Quantum potui animum praeparavi; neque mirum est me vehementer cupere scire quid tandem sit quod audituram sim.» «Minime mirum,» inquit Lorrius. «Ita—ego—» Deinde, paulisper moratus, capillamento illo crispo flavoque ad aures rursus composito, adiecit: «Perdifficile est statuere unde exordiar.» Nec tamen initium fecit; dum dubitat, oculi eius in oculos puellae inciderunt. Frons illa iuvenilis singularem suam speciem induit, pulchram tamen atque propriam, quamquam inusitatam; manum quoque quasi inscia sui sustulit, velut umbram quandam praetereuntem corripere aut retinere conaretur. «Num vero, domine, mihi prorsus ignotus es?» «An non sum?» Lorrius manus explicavit atque utrinque porrexit, risu quasi argumentantis adiecto. Inter supercilia, paulo supra nasum femineum tam delicatum tamque subtiliter formatum quam fieri posset, singularis ille frontis habitus magis magisque apparebat, dum puella cogitabunda in sellam consedit, iuxta quam adhuc steterat. Ille eam meditantem spectabat; simul atque puella oculos iterum sustulit, sic perrexit: «In hac patria, quae te in suos recepit, recte, opinor, te virginem Anglicam appellare possum, virgo Manetta?» «Ut tibi placet, domine.» «Virgo Manetta, ego negotiis deditus homo sum. Negotium mihi mandatum est, quod administrare debeo. Dum id audis, me nihilo pluris facias quam machinam quandam loquentem: profecto vix quicquam aliud sum. Si permittis, virgo, historiam tibi narrabo cuiusdam hominis qui argentaria nostra utebatur.» «Historiam!» Ille verbum ab ea repetitum consulto perperam accepisse visus est, cum festinanter subiecit: «Ita vero, eorum qui argentaria nostra utuntur; quos in hoc negotii genere clientes appellare solemus. Ille erat vir Gallus, litteris scientiaque excultus, multa doctrina praeditus, medicus.» «Num e Bellovaco oriundus?» «Immo vero, e Bellovaco. Sicut dominus Manettus, pater tuus, ille quoque e Bellovaco erat; sicut dominus Manettus, pater tuus, insigni apud Parisios existimatione fruebatur. Mihi contigit eum illic cognoscere. Inter nos negotiorum tantum commercium intercedebat, sed tale cui multa arcana summa cum fide committerentur. Eo tempore in sede Gallica argentariae nostrae laborabam, idque iam—hem!—viginti fere annos.» «Tum? Quaerere licet, domine, quo tempore id fuerit?» «De eo loquor quod ante viginti annos accidit, virgo. Ille uxorem duxit—Anglam quandam—atque ego unus ex iis fui quibus bona eorum in fidem committebantur. Res eius pecuniariae, ut multorum aliorum Galliae virorum familiarumque, penitus in manibus Tellsonianis erant. Pari modo plurimis clientibus nostris, plurimis, vel nunc curator sum vel olim fui, hoc aut illo nomine. Haec, virgo, merae rationes negotiandi sunt: nulla in iis amicitia, nulla propria cura, nihil quod ad animi affectus pertineat. «Ab uno ad alium per totam vitam negotiis occupatam transii, perinde atque uno die ab uno cliente ad alium transeo. Ut paucis dicam, nihil omnino sentio; machina tantum sum. Sed pergamus—» «At haec patris mei historia est, domine; atque iam suspicari incipio»—frons illa mirabiliter contracta tota in eum intenta erat—«cum mater, quae patri meo duobus tantum annis supervixerat, mortua me orbam reliquisset, te ipsum fuisse qui me in Angliam adduceres. Prope certe scio te fuisse.» Lorrius manum parvulam cunctanter sed fiducialiter sibi porrectam accepit eamque non sine caerimonia ad labra admovit. Tum puellam continuo ad sellam reduxit; sinistra manu sellae dorsum tenens, dextra modo mentum fricans, modo capillamentum circa aures aptans, modo dictis suis gestu vim addens, ita stetit ut in eius vultum desuper intueretur, dum illa sedens eum sursum respiciebat. «Virgo Manetta, ego fui. Hinc autem facile intelleges quam vere modo dixerim me affectus nullos habere atque omnes necessitudines meas cum ceteris hominibus ad sola negotia pertinere: nam cogita me ex illo tempore numquam te vidisse. Ita est; tu interea sub tutela domus Tellsonianae fuisti, ego autem aliis eiusdem domus negotiis occupatus. Affectus! Neque tempus neque occasionem ullis affectibus mihi vita relinquit. Omnes meos annos, virgo, ingentem quandam machinam pecuniariam volvens consumo, qua nummi quasi lintea premuntur.» Post hanc insolentem cotidiani sui laboris descriptionem Lorrius ambabus manibus capillamentum flavum in capite complanavit—quod sane minime necessarium erat, cum nihil fieri posset planius quam superficies eius iam antea nitida—deinde priorem corporis habitum recepit. «Hucusque, virgo, ut ipsa animadvertisti, historia patris tui defuncti narrata est. Nunc vero discrimen quoddam accedit. Si pater tuus non tum, quo tempore mortuus esse credebatur, obiisset—Ne terrearis! Quam subito exsiluisti!» Revera puella vehementer commota erat, et manibus ambabus carpo eius arripiendo adhaesit. «Quaeso,» inquit Lorrius blanda voce, sinistram e tergo sellae retrahens atque digitis puellae suppliciter eum prehendentibus, qui tremore immani quatiebantur, imponens, «quaeso animum contineas. Negotium tantummodo agitur. Ut dicebam—» Sed aspectu eius adeo perturbatus est ut subito taceret, verba quaereret, atque denuo inciperet: «Ut dicebam: si dominus Manettus non mortuus esset; si subito, nullo strepitu, e conspectu hominum sublatus esset; si occulte abduxisset eum aliquis; si quamquam nemo invenire posset quo deportatus esset, facile tamen conici posset in quam locum horrendum delatus esset; si aliquem civem suum inimicum habuisset, cui liceret illa potestate uti, quam ego meo tempore etiam fortissimos in illa transmarina regione tam timide commemorare vidi, ut ne susurrare quidem auderent: potestate, exempli gratia, tabellas, quibus nomen adhuc deesset, cuiuslibet hominis nomine complendi, ut is tum in carcerem, quamdiu libuisset, omnium oblivioni mandandus coniceretur; si uxor eius regem, reginam, aulicos, sacerdotes oravisset ut aliquid saltem de eo nuntiarent, idque totum frustra fecisset—tum, inquam, historia patris tui eadem fuisset atque historia huius miseri viri, medici Bellovacensis.» «Obsecro te, domine, ut plura mihi dicas.» «Dicam. Iam dicturus sum. Potesne haec ferre?» «Quidvis ferre possum, praeter hanc incertitudinem qua nunc teneor.» «Composito animo loqueris et—composito animo es. Bene habet!» (Quamquam minus fiduciae in gestu eius quam in verbis apparebat.) «Negotium est. Ita rem accipe, quasi negotium sit—negotium quod absolvendum est. Nunc, si huius medici uxor, quamquam fortis animi femina magnoque spiritu praedita, tantum ante partum infantis sui propter haec pertulisset dolorem—» «Infans illa filia erat, domine.» «Filia. Ne-negotium est; noli commoveri. Virgo, si misera illa mater antequam filiolam pareret tantis cruciatibus confecta esset, ut statueret ab ea amovere omnem illius doloris hereditatem, quam ipsa experta erat, filiamque ita educare ut patrem mortuum esse crederet—Ne genua flectas! Pro deum atque hominum fidem, cur mihi supplex ad genua accedis?» «Ut verum dicere velis! O domine carissime, optime, misericordissime, veritatem oro!» «Ne-negotium est! Ita me conturbas: quomodo autem negotia administrare possum si conturbatus fuero? Clara mente opus est. Si nunc, exempli gratia, tam benigna esses ut diceres quantum novies novem denarii Anglici valeant, aut quot solidi in viginti nummis aureis, quos guineas appellant, numerentur, mirum quantum animi mihi adderes. Quanto securior de tuo animi statu essem!» Ea huic petitioni nihil quidem respondit, sed ubi illam lenissime erexerat, tam quieta in sella permansit, manusque quibus carpos eius numquam dimiserat iam multo firmiores atque a tremore paene liberae erant, ut Iarvisius Lorrius nonnihil recrearetur. «Recte, optime. Animum adde! Negotium! Negotium tibi propositum est, idque utile. Virgo Manetta, mater tua hoc ipsum consilium de te cepit. Cum autem mortua esset—cordis, ut credo, dolore confecta—cum numquam antea cessavisset patrem tuum frustra quaerere, te annos duos natam reliquit, quae floreres, pulchra felixque evaderes; neque in te umbra illa taetra incumberet, qua perpetua dubitatio te opprimeret utrum pater in carcere brevi animi dolore confectus periisset, an per annos multos ibi lento cruciatu tabuisset.» Haec dicens, miseratione quadam admirationi mixta, in diffusos capillos aureos despexit, quasi animo fingeret eos iam canitie aspersos esse potuisse. «Nosti parentes tuos non multas opes possedisse, quae autem fuerint matri tibique firmiter reservata esse. Non nunc pecunia nova reperta est, nec ullae aliae possessiones, sed—» Carpum sibi arctius comprimi sensit, atque subticuit. Illa frontis significatio, quae a primo conspectu mirum in modum animum eius allexerat, iam immota manens in doloris atque horroris imaginem conversa erat. «Sed ille—ille repertus est. Vivit. Eum valde mutatum esse nimis verisimile est; fieri etiam potest ut vix quicquam ex pristino homine supersit, quamquam meliora sperare volumus. At vivit. Pater tuus in domum cuiusdam veteris ministri Parisiis deductus est; nos illuc proficiscimur: ego, ut eum, si potero, agnoscam; tu, ut ei vitam, amorem, officium, quietem, solacium reddas.» Tremor per omnia puellae membra cucurrit, inde etiam in ipsum Lorrium transiit. Illa submissa sed distincta voce, horroris plena, quasi in somno loqueretur, dixit: «Umbram patris visura sum! Umbra erit, non pater ipse!» Lorrius manus quibus bracchium eius tenebatur leniter fricabat. «Age, age, age! Videsne, videsne? Omnia iam comperta habes, sive optima sive pessima. Iam iter ad miserum illum immerito laesum virum ingressa es; et si mare placidum fuerit et terrestris via satis secunda, mox carissimo ei adstabis.» Eadem voce, quae paulatim in susurrum extenuabatur, puella iteravit: «Ego libera fui, ego felix fui, nec tamen umbra eius mihi umquam obversata est!» «Unum tantum superest,» inquit Lorrius, hoc ipsum inculcans ut animum eius ad rem praesentem revocaret: «sub alieno nomine inventus est; nomen suum aut iam pridem oblitus est aut iam pridem occultavit. Utrum verum sit nunc quaerere non modo inutile, sed etiam perniciosum esset; nec minus inutile ac perniciosum sciscitari utrum per tot annos casu neglectus an consulto in vinculis habitus sit. Quin etiam quicquam de hac re investigare non modo frustra esset, sed periculum secum ferret. «Rectius erit nusquam nulloque modo huius rei mentionem facere, eumque e Gallia, aliquantisper saltem, deducere. Ego ipse, quamquam Anglus sum atque satis tutus, quin etiam nos Tellsoniani, quorum tanta est auctoritas in rebus pecuniariis Gallorum, cavemus ne ipsum hoc negotium nominando attingamus. Nullum apud me scriptum porto quod aperte ad hanc rem pertineat. Totum hoc munus clam exsequendum est. Litterae quibus mandatum mihi datur, rationes, commentarii, omnia illa uno versu continentur: 'Ad vitam revocatus', cuius verba quamlibet rem significare possunt. «Sed quid est hoc? Ne verbum quidem meum attendit! Virgo Manetta!» Immota prorsus atque tacita, neque in sella quidem reclinata, sub manu eius sedebat omnium sensuum expers; oculi aperti erant atque in Lorrium defixi, illa autem novissima frontis significatio quasi in lapide scalpta vel ferro candenti inusta videbatur. Tam arcte bracchium eius tenebat, ut vereretur ne, si se vi explicaret, puellae dolorem inferret. Itaque, ne loco quidem se movens, magna voce opem imploravit. Subito femina quaedam vultu paene efferato in cubiculum irrupit, ante ipsos deversorii ministros. Hanc Lorrius, etsi metu perturbatus, a capite ad calcem rubere animadvertit: capillos habebat rubros, vestem insolito modo arctissime corpori aptatam, atque in capite pileum tantae magnitudinis, ut ingenti mensurae ligneae, simulque tegmini militum granatariorum, aut maximo caseo Stiltoniensi similis videretur. Haec brevi fecit ut de solvendo Lorrii bracchio nihil iam dubitaretur: nam robustam manum eius pectori admovit tantaque vi impulit ut ille ad proximum parietem retro avolaret. («Haec profecto vir est, ut opinor!» secum cogitavit Lorrius, anhelans, ipso momento quo parietem offendit.) «Quid hic statis omnes?» mulier illa in ministros deversorii magna voce vociferata est. «Cur non properatis ad ea afferenda quae opus sunt, potius quam hic me ore hianti spectatis? Num ego tam mirabile spectaculum sum? Cur non itis atque affertis? Iam sentietis, nisi statim sales odoratos, aquam frigidam, acetum attuleritis! Sentietis profecto!» Statim omnes discesserunt ut remedia ista afferrent. Illa autem puellam in lectulum diurnum leniter deposuit atque tanta peritia ac mansuetudine curabat, identidem «Mea carissima!» «Mea avicula!» appellans, capillosque aureos in umeros eius utrinque magna cum cura et quadam superba voluptate distribuens. «At tu istic, veste fusca!» inquit, indignata et ad Lorrium conversa. «Nonne potuisti quod narrandum erat exponere, quin eam paene morte perterreres? Aspice pallidulum illud tam venustum os, illas frigidas manus! Hoccine argentarii munus esse existimas?» Tam difficili quaestione Lorrius perculsus erat, ut nihil facere posset nisi eminus spectare, misericordia ac verecundia praeditus, quae tamen prae robustae feminae studio admodum imbecilla videbantur. Interea illa ministris, ea poena minata quae in verbis «iam sentietis» latebat, quamvis quid sensuri essent nusquam explicasset, iussit ut abirent nec se inepte spectarent; deinde paulatim per singulos quasi gradus puellam ad sensus revocavit blandisque verbis persuasit ut languidum caput suo umero reclinaret. «Spero iam ei melius fore,» inquit Lorrius. «Non tibi quidem, qui fusca veste indutus es, gratiae agendae erunt, si ei melius fuerit! O mea dulcissima et pulcherrima!» «Spero,» inquit Lorrius, post alteram moram, summa humilitate ac vix audaci misericordia, «te cum virgine Manetta in Galliam profecturam esse?» «Credibile vero!» respondit mulier robusta. «Si mihi mare salsum umquam traiciendum fuisset, num censes providentiam divinam mihi in insula sedem dedisse?» Quae cum alia esset interrogatio cui responderi vix posset, Iarvisius Lorrius discessit, ut eam secum reputaret. CAPUT V · TABERNA VINARIA Magnum vini dolium in via delapsum confractumque erat. Id acciderat dum e plaustro deponebatur: nam impetu quodam devolutum, circulis quibus continebatur disruptis, ante ipsam tabernae vinariae ianuam in saxis iacebat, tamquam iuglandis putamen in frusta dissiluisset. Quicumque in propinquo erant, relictis aut negotiis aut otio, accurrerant ut vinum biberent. Saxa quibus via strata erat, aspera atque inaequalia, huc illuc acuminibus prominentia, quasi consulto ita disposita ut omnia animantia propius accedentia claudicare cogerent, effusum vinum in parvas lacunas continuerant; quas, pro cuiusque magnitudine, maior minorve turba certatim concurrentium circumstabat. Alii genua flexerant atque ambabus manibus coniunctis, velut poculo facto, vinum hauriebant; simul mulieribus, quae supra eorum umeros incumbebant, bibendi facultatem dare conabantur, antequam liquor per digitos omnis efflueret. Alii, viri feminaeque, fictilibus poculis mutilis ex lacunis hauriebant; alii etiam sudariis e mulierum capitibus detractis utebantur, quae vino madida in ora infantium exprimebantur. Erant qui ex luto parvos aggeres exstruerent, ne vinum efflueret; qui, monentibus spectatoribus ex altis fenestris, huc illuc discurrerent ad rivulos novam sibi viam quaerentes intercipiendos. Alii denique dolii fragmentis, vino madidis et faece infectis, toti incumbebant, eaque lingebant atque etiam ligni partes vino maceratas, quacumque umoris aliquid haerebat, dentibus avidissime mandebant. Neque ullus ibi canalis erat quo vinum deduceretur. Itaque non modo nihil liquoris supererat, sed tantum una cum eo caeni sublatum erat, ut quis purgatorem viae ibi versatum esse crederet, si modo quisquam eius loci gnarus tam incredibile miraculum credere potuisset. Dum hic vini ludus agebatur, acutus risus et voces laetantium virorum, mulierum puerorumque tota via resonabant. Parum in illo tumultu asperitatis, plurimum ioci et hilaritatis erat. Mira quaedam omnium societas apparebat, studiumque cuiusque cum aliquo se coniungendi; unde, praesertim inter fortunatiores et hilariores, ludicri amplexus, mutuae salutis propinationes, dextrarum coniunctiones atque etiam saltationes oriebantur, cum duodeni interdum manibus inter se comprehensis choreas ducerent. Ubi vinum consumptum est, et loca in quibus largissime stagnaverat digitis quasi craticula sulcata sunt, illae laetitiae significationes tam subito desierunt quam coeperant. Vir qui serram in ligno ad ignem destinato infixam reliquerat opus resumebat. Mulier, quae in limine domus vasculum cineris calentis posuerat, cui admoto dolores digitorum manuum pedumque fame confectorum, sive suos sive infantis sui, lenire conabatur, ad vasculum redibat. Homines nudis bracchiis, capillis in horridos nodos cohaerentibus, vultibus cadaverosis, qui e cellis subterraneis in hiemalem lucem emerserant, discedebant, rursus descensuri. Tum maestitia quaedam universum locum occupavit, quae illi naturae magis convenire videbatur quam solis splendor. Vinum rubrum fuerat; atque in angusta illa vici Sancti Antonii, suburbii Parisiensis, via, ubi effusum erat, terram rubro colore tinxerat. Multas quoque manus, multos vultus, multos nudos pedes atque calceos ligneos maculaverat. Vir ligna secans rubra vestigia in lignis relinquebat; mulier infantem suum lactans in fronte maculam gerebat ex vetere panno, quo rursus caput suum circumligabat. Qui dolii asseres avidissime lambebant, rubras circa ora maculas, tamquam tigrides, contraxerant. Unus autem eorum, vir procerus et iocis deditus, haud minus infectus, cui caput ex longo et sordido pileo nocturno potius eminebat quam in eo continebatur, digito in faecem vini caenosam intincto in pariete scripsit: SANGUIS. Venturum erat tempus quo aliud quoque vinum super ipsos illius viae lapides funderetur, et eius rubor multos ibi homines sanguineo colore inficeret. Iam vero nubes illa, quam brevis quasi solis radius a sacra Sancti Antonii facie paulisper pepulerat, denuo insedit, et gravis erat eius caligo. Frigus, Sordes, Morbus, Ignorantia, Egestas quasi nobiles ministri sanctum illum circumstabant: potentissimi omnes, sed Egestas ceteris praecipue imperabat. In omnibus angulis homines conspiciebantur, qui tamquam saepius sub molis saxo contriti atque iterum contriti erant, nec sane sub fabuloso illo molendino quod senes in iuvenes commutare dicebatur. Alii frigore tremebant, alii per ostia intrabant exiebantque, alii e fenestris prospectabant, alii in extremis vestimentorum pannis vento agitatis quasi palpitabant. Mola autem quae eos contriverat non senes in iuvenes, sed iuvenes in senes comminuebat. Infantes vultus seniles et voces graves habebant; in eorum faciebus atque in adultorum vultibus, in singulis aetatis sulcis impressum et identidem renascens, unum suspirium apparebat: Fames. Ubique dominabatur. Fames ex altis aedibus in miseris vestibus perticis funibusque suspensis porrigebatur; Fames in eas ipsas vestes stramine, pannis, ligno, charta consuebatur; Fames in omni ligni minuto frustulo, quod serrator de tenui suo fasciculo abscidebat, repetebatur; Fames e caminis sine fumo torvis oculis despiciebat, et ex sordida via eminebat, in cuius sordibus ne reliquiae quidem ullius rei edendae reperiebantur. Fames in pistoris tabulis quasi litteris inscripta erat, in singulis parvis panibus ex exigua copia panis deterioris; in taberna tomacularia, in singulis cibis e canibus mortuis paratis qui venum dabantur. Fames ossa sua arida inter castaneas in cylindro versatili torrendas crepitare faciebat; Fames minutatim quasi discerpta erat in singulis vilissimis catillis, ubi exigua frusta tuberum solani, cortice adhuc aspera, paucissimis et quasi invitis olei guttis frixa dabantur. Ubicumque Fames habitabat, omnia naturae eius convenientissima erant. Via angusta flexuosaque, plena sordium ac foetoris, ex qua aliae viae aeque angustae et tortuosae deflectebant, omnes pannis pileisque nocturnis refertae, omnes eorumdem pannorum pileorumque odorem exhalantes; et quidquid oculis apparebat tristem quandam atque morbidam speciem praeferebat. In hominibus, quamvis feris a venatoribus agitatis similes pavidi se subducerent, fera tamen quaedam cogitatio suberat: posse aliquando, conversos in ipsos a quibus vexarentur, consistere ac repugnare. Quamvis oppressi ac timide se subducentes essent, non deerant inter eos oculi igne micantes, neque labra arcte compressa, ipsa suppressarum rerum vi pallentia, neque frontes in rugas contractae, quasi restim patibuli iam cogitarent aut subire aut aliis inicere. Insignia tabernarum, quorum paene tot erant quot ipsae tabernae, horrendae Egestatis imagines erant. Lanius et suarius non nisi macerrimas carnium reliquias depinxerant; pistor, panes exiguos et crasso farre confectos. Qui in tabernarum vinariarum insignibus bibentes pingebantur, deformibus figuris expressi, super exiguis mensuris vini tenuissimi cervisiaeque rauca voce garrire videbantur, dum ipsi incolae torvis oculis secreta invicem communicabant. Nihil prosperum aut florens effictum erat praeter instrumenta et arma. Cultri tamen securesque in cultrarii officina acuti et nitidi erant, mallei ferrarii graves, arma apud armorum fabrum venalia ad caedem parata. Saxa quibus via strata erat, pedibus infesta multisque caeni atque aquae lacunis plena, nullas ad ambulandum oras separatas habebant, sed ad ipsorum ostiorum limina abrupte desinebant. Canalis, quo id compensaretur, media via decurrebat, si quando omnino decurrebat; id autem non nisi post ingentes imbres accidebat, et tum, variis ac miris anfractibus, saepe in ipsa domicilia irruebat. Supra vias, longis intervallis, singulae lucernae rudi fune trocleaque suspensae pendebant. Nocte, cum lucernarius eas demisisset, accendisset, iterumque sustulisset, quasi lucus ex languidis flammulis compositus supra capita misere fluctuabat, non secus ac si in alto mari pendulae agitarentur. Re vera in alto mari erant: navis enim et qui in ea vehebantur imminentis tempestatis periculo tenebantur. Nam tempus venturum erat quo illae macilentae regionis effigies, velut ad aves terrendas in agris positae, otio fameque confectae, tam diu lucernarium spectassent ut artem eius emendandam sibi proponerent, atque iisdem funibus trocleisque homines suspensos in sortis suae tenebris, velut dira quaedam lumina, fulgere facerent. Sed id tempus nondum advenerat; et quicumque per Galliam ventus spirabat, frustra pannos illarum effigierum quatiebat: aves enim pulchris pennis et cantu insignes nullum inde periculi signum accipiebant. Taberna vinaria in angulo duarum viarum sita erat, ceteris plerisque tabernis cultu atque apparatu praestantior. Eius dominus in limine steterat, thorace brevi flavo bracisque viridibus indutus, spectans certamen illud de vino perdito. «Ad me nihil pertinet,» inquit, umeris ultimo quodam motu sublatis. «Qui e foro vinum attulerunt dolium fregerunt. Aliud igitur afferant.» Tum forte conspecto proceriore illo ioculatore, qui inscriptionem suam in pariete scribebat, ex altera viae parte eum appellavit: «Heus tu, Gaspar, quid istic agis?» Ille rem quam pro ioco fecerat magna cum significatione digito ostendit, ut talium hominum mos saepe fert. Sed iocus scopum plane non attigit, quod iisdem hominibus non minus saepe accidere solet. «Quid hoc? Num inter insanos recipiendus es?» inquit caupo, via transmissa; deinde luti pugillum de terra sustulit et inscriptionem eo oblinens delevit. «Quid tibi vis, ut in publico scribas? Dic mihi, tu: nullusne alius locus est ubi eiusmodi verba scribas?» Inter haec increpantis verba manum puriorem, sive casu sive consulto, super pectus ioculatoris deposuit. Ille sua manu eam percussit, tum levi saltu in sublime elatus ita decidit ut saltatoris quendam habitum ridicule fingeret; calceum interea maculatum uno pede excusserat atque manu sublatum protendebat. Ioculator ille tum maxime rem ipsam spectare videbatur, adeo quidem ut calliditate paene lupum aequaret. «Indue, indue calceum,» inquit alter. «Vinum vinum esse dicito, nec ultra progrediare.» His monitis, manum luto infectam in vestem illius, qualiscumque erat, consulto detersit, quasi qui propter eum se inquinasset; deinde viam iterum transiit ac tabernam intravit. Hic tabernae dominus vir erat annorum circiter triginta, cervice taurina, habitu militari; acris quoque animi fuisse videbatur. Nam, quamquam acerbe frigus urgebat, pallium non induebat, sed super umerum abiectum gerebat. Manicas etiam subduxerat, ut fusca bracchia ad cubitos usque nuda essent. Ne caput quidem alia re tegebat quam suis capillis nigris, brevibus, crispe tortis. Toto habitu fuscus erat, oculis egregiis, inter quos amplum erat spatium, fiduciam quandam prae se ferens. Vultus eius in universum hilaritatem quandam prae se ferebat, sed eodem tempore inexorabilem animi constantiam; apparebat enim vir propositi tenax et voluntate firmus. Talem in angusto itinere, praecipitiis utrinque imminentibus, adversum te concitatum convenire nolles: nulla quippe vi ab instituto cursu averti poterat. Domina Defargia, uxor eius, post tabernae mensam sedebat cum maritus intravit. Femina erat corporis plenioris, eiusdem fere aetatis, oculis tam vigilantibus ut tamen in rem ullam intendere raro viderentur, manu magna multis gravibusque anulis ornata, vultu constanti, lineamentis firmis, moribus mire compositis. Erat in ea nescio quid quo facile suspicari posses eam, in rationibus quibus praesidebat, non saepe sibi ipsi fraudi esse solitam. Quoniam frigoris impatiens erat, pellibus se circumdederat et amplum palliolum coloribus vividis circa caput convoluerat; nec tamen grandes inaurium circulos celaverat. Opus laneum, quod acubus nectebat, ante eam positum erat; sed paulisper deposuerat, ut dentiscalpio dentes purgaret. Hoc occupata, cubito dextro sinistra manu sustentato, nihil dixit ubi maritus ingressus est, sed levissimam tussiculam edidit. Illud una cum superciliis atris, quae supra dentiscalpium vix lineae latitudine sustulit, marito satis significavit expedire ut per tabernam oculos circumferret, num quis novus hospes interea advenisset dum ipse trans viam abesset. Itaque caupo oculos huc illuc circumtulit, donec in virum aetate provectiorem et puellam in angulo sedentes inciderunt. Aderant et alii: duo chartis lusoriis ludebant, duo tessellis oblongis punctisque signatis; tres prope mensam stabant, tenuem vini portionem quam diutissime protrahentes. Dum caupo pone mensam transibat, animadvertit virum seniorem puellae uno aspectu significare: «Hic est quem quaerimus.» «Quid, malum, in hac sentina agitis?» apud se murmuravit Defargius. «Non novi vos.» Simulavit tamen se duos advenas non vidisse, et sermonem cum tribus illis ad mensam bibentibus instituit. «Quid agitur, Iacobe?» ex tribus unus Defargium interrogavit. «Num omne vinum effusum devoratum est?» «Ne gutta quidem superest, Iacobe,» respondit Defargius. Ubi nomen hoc inter eos commutatum est, domina Defargia, dentiscalpio dentes purgans, alteram minutissimam tussiculam edidit atque supercilia tantundem rursus sustulit. «Non saepe fit,» inquit alter ex tribus ad Defargium conversus, «ut multae ex his miseris pecudibus gustum vini noverint, aut quicquam praeter panem atrum mortemque degustent. Nonne ita est, Iacobe?» «Ita est, Iacobe,» Defargius respondit. Cum nomen idem iterum inter eos commutatum esset, domina Defargia, dentiscalpio summa tranquillitate adhuc utens, aliam tenuissimam tussiculam dedit ac supercilia tam paulum quam antea erexit. Tum tertius ex illis, poculo iam vacuo deposito et labris crepitantibus, sententiam suam protulit. «Heu, tanto peius! Amarum profecto saporem misera haec pecora semper in ore habent, vitamque duram agunt, Iacobe. Num fallor, Iacobe?» «Minime falleris, Iacobe,» respondit Defargius. Hoc tertio nominis commercio peracto, domina Defargia dentiscalpium reposuit, superciliis nihil demissis, atque in sede sua paulum commota est, ita ut vestis leniter streperet. «En! Ita est!» maritus submissa voce dixit. «Domini, haec uxor mea est!» Tres illi pileos capiti detraxerunt, amplis singuli gestibus dominam Defargiam salutantes. Illa capite modice inclinato et oculis celeriter in eos coniectis salutationem accepit. Deinde, quasi nihil curans, tabernam oculis pererravit; tum opus laneum acubus rursus nectendum sumpsit ac summa animi tranquillitate, ut videbatur, in illo tota defixa est. «Domini,» inquit maritus, qui vultum uxoris diligenter observaverat, «fausta vobis dies sit. Cubiculum illud supellectile simplici, ut caelibi convenit, instructum, quod videre voluistis et de quo me foras exeunte quaerebatis, in quinto tabulato est. Ostium scalarum ad parvam aream ducit, hic prope ad sinistram,» atque manu locum demonstravit, «iuxta tabernae meae fenestram. Sed, quantum memini, unus vestrum iam eo ascendit atque viam ceteris demonstrare potest. Valete, domini!» Vino persoluto illi discesserunt. Defargius uxorem suam lanam acubus nectentem oculis adhuc observabat, cum senior ille e suo angulo accessit, petens ut paucis verbis se audiret. «Libenter, domine,» respondit Defargius; atque una cum eo tacitus ad ostium processit. Brevissimus quidem, sed certis ac gravibus verbis habitus eorum sermo fuit. Vix prima verba prolata erant cum Defargius quasi perculsus omnem animum ad rem attendit. Nondum minutum temporis spatium praeterierat cum capite adnuens foras abiit. Tum vir senior puellae signo dato eam secum duxit; ambo exierunt. Domina Defargia interim digitis agilibus lanam acubus nectebat, superciliis immobilibus, nec quicquam videre videbatur. Iarvisius Lorrius et virgo Manetta, ita e taberna egressi, Defargium convenerunt apud ianuam ad quam modo tres illos direxerat. Ad illam ianuam per areolam angustam, tenebrosam, foetore gravem aditus patebat; communis erat introitus ingentis aedificii in quo magna hominum multitudo habitabat. In obscuro illo vestibulo testaceis laterculis strato, unde scalae aeque obscurae eodemque modo stratae ascendebantur, Defargius uno genu nixus manum filiae veteris domini sui ad oscula admovit. Mite erat officium, sed minime miti modo praestitum: mira enim paucis momentis in homine mutatio acciderat. Nihil iam hilaritatis nec apertae frontis in vultu supererat; vir factus erat tectus, iratus, periculosus. «Altissime ascendendum est; nec facilis via. Lente igitur initium facere satius est,» inquit Defargius voce severa ad Lorrium, cum scalas ascendere coepissent. «Solusne est?» susurravit Lorrius. «Solus! Deus illi opituletur! Quis enim cum eo esse deberet?» submissa voce respondit Defargius. «Semperne igitur solus est?» «Ita.» «Sua voluntate?» «Sua necessitate. Qualis erat cum primum eum vidi, postquam illi me repererant atque interrogaverant num eum apud me reciperem, monuerantque ut, si meam salutem caram haberem, rem clam tenerem; talis etiam nunc est.» «Adeone mutatus est?» «Mutatus!» Hic caupo substitit, parietem manu percussit atque dirissimam imprecationem inter dentes effudit. Nulla aperta responsio tam vehemens esse potuisset. Quanto altius Lorrius cum duobus comitibus ascendebat, tanto gravior animus eius fiebat. Tales scalae cum omnibus sordibus quae eas comitabantur, in vetustioribus Parisiis magisque frequentatis vicis, nostris quoque temporibus satis infestae essent; tum vero insuetis sensibus, qui ad tantam foeditatem nondum obduruerant, prorsus intolerabiles erant. Unumquodque exiguum habitaculum in illo ingenti atque foedo aedificio, velut in alveari, id est unum aut plura cubicula quorum ostia ad communes scalas patebant, suum sordium acervum in suggestu ante ipsam ianuam relinquebat, praeter ea quae per proprias fenestras foras abiciebantur. Ex hac corruptarum rerum mole, cui neque modus neque spes remedii erat, tanta aeris pestilentia oriebatur ut ipsum spiritum inficeret, etiamsi paupertas atque omnium necessariarum rerum inopia suos invisibiles vapores non adiunxissent. Utraque autem causa coniuncta aerem paene intolerabilem efficiebat. Per tantam illuviem et putorem, angusto et praerupto scalarum aditu, quasi per puteum sordibus venenoque plenum, ascendendum erat. Lorrius, cum ipse animo perturbatus esset atque puellam singulis momentis magis commoveri videret, bis respirandi causa substitit. Utroque loco, ubi quiescebant, misera quaedam fenestra clathris ferreis munita erat, per quam quidquid adhuc purioris aurae remansisset effugere, omnes vero corrupti et morbidi vapores intrepere videbantur. Per ferratas craticulas, rubigine exesas, non tam oculis quam quodam quasi gustu cognosci poterat quam foede vicina aedificia inter se confusa essent. Nihil autem quod infra summos apices duarum turrium aedis Mariae Virginis aut propius conspiceretur ullam spem salubris vitae aut honestioris animi ostendebat. Tandem ad summum illarum scalarum pervenerunt, et tertium constiterunt. Sed alia scala, prioribus angustior praeruptiorque, adhuc ascendenda erat, antequam ad supremum sub tecto cenaculum perveniri posset. Defargius paulo semper antecedebat, semperque ex ea parte qua Lorrius ibat, quasi vereretur ne puella quidquam ab eo quaereret. Hic conversus, loculos pallii quod umero gestabat diligenter scrutatus, clavem protulit. «Ergone ianua clave obserata est, amice?» miratus quaesivit Lorrius. «Ita sane,» tristi vultu respondit Defargius. «Necessariumne putas miserum illum virum tam diligenter segregatum custodire?» «Necessarium puto clavem in sera circumagere.» Haec propius ad aurem Lorrii susurravit, superciliis terribiliter contractis. «Quam ob rem?» «Quam ob rem! Quia tam diu inclusus vixit, ut, si ostium apertum relinqueretur, pavore corriperetur, fureret, se ipsum discerperet, moreretur, aut nescio quod aliud sibi malum inferret!» «Potestne hoc fieri?» exclamavit Lorrius. «Potestne hoc fieri!» amarissime verba repetivit Defargius. «Ita vero. O quam praeclarus mundus est, in quo talia fieri possunt, et alia multa eiusdem generis non modo fieri possunt, sed etiam fiunt, fiunt, intellegisne? sub illo caelo, singulis diebus! Vivat Diabolus! Pergamus.» Tam demissa voce hic sermo habitus erat ut ne unum quidem verbum ad aures puellae pervenisset. Verumtamen iam tanto animi motu tremebat, vultu tantam anxietatem, praesertim autem tam ingentem metum atque terrorem ostendebat, ut Lorrius necesse esse putaret pauca verba ad eam confirmandam dicere. «Animum adde, cara virgo, animum adde! Negotium est! Quod gravissimum est, brevi praeterierit. Tantummodo huius cubiculi limen transire oportet; tum quod pessimum est praeterierit. Deinde omnia bona quae ei affers, omnis levatio, omnis felicitas quam ei redditura es, initium capient. Sine hunc bonum amicum nostrum altero ex latere te sustinere. Optime, amice Defargi. Age nunc! Negotium, negotium!» Lente ac sine strepitu ascenderunt. Breves erant hae ultimae scalae, itaque cito in summum locum pervenerunt. Ibi autem subito converso scalarum itinere tres viros conspexerunt, capitibus artissime coniunctis iuxta quandam ianuam demissis, qui per rimas et foramina parietis studiose in cubiculum introspiciebant. Hi, audito prope pedum sono, conversi atque erecti apparuerunt tres illi eiusdem nominis potatores, quos in taberna reliquerant. «Eos prae improviso adventu vestro oblitus eram,» explicavit Defargius. «Abite, boni viri; hic nobis negotium est.» Tres illi praeter eos elapsi taciti descenderunt. Cum nullum aliud ostium in illo tabulato esse videretur, et Defargius, postquam soli relicti sunt, recta ad hanc ianuam iret, Lorrius, non sine ira, submissa voce eum interrogavit: «Num dominum Manettum hominibus quasi spectaculum exhibes?» «Exhibeo, quo modo vidisti, paucis quibusdam delectis.» «Rectene id facis?» «Recte me facere puto.» «Qui sunt isti pauci? Qua ratione eos eligis?» «Eligo eos qui veri viri sunt et meo nomine appellantur—mihi enim Iacobus nomen est—quibus haec visio profutura sit. Satis dictum. Tu autem Anglus es: id aliud est. Nunc, quaeso, paululum hic subsistite.» Manu signo dato ne sequerentur, se inclinavit atque per rimam parietis introspexit. Mox capite erecto bis terve ianuam percussit, nulla, ut apparebat, alia causa quam ut sonitum intus audirent. Eodem consilio ter quaterve clave ostium stridulo sono perstrinxit, priusquam eam non satis commode in seram immisisset atque quam gravissime circumegisset. Ianua sub manu eius lente introrsus aperta est. Defargius in cubiculum intuitus pauca verba dixit; vox tenuis aliquid respondit. Neuter plus quam unam fere syllabam protulisse poterat. Tum per umerum retro respexit et illis ut introirent manu significavit. Lorrius puellam medio corpore firmiter bracchio complexus est eamque sustinuit: sensit enim eam paene concidere. «Ne-ne-negotium, negotium!» hortabatur, lacrima in gena perlucente quae minime ad negotia pertinebat. «Ingredimini, ingredimini!» «Id vereor,» respondit illa, toto corpore tremens. «Id? Quidnam?» «Illum dico. Patrem meum.» Cum miserabilis puellae condicio et nutus ducis tantopere Lorrium commovissent ut paene quid ageret nesciret, bracchium eius, quod in umero suo tremebat, circum collum sibi imposuit; ipsam paulum sublatam in cubiculum festinanter induxit. Iuxta limen sedere eam fecit, atque ad se haerentem sustinebat. Defargius clavem e sera exemit, ianuam clausit, intrinsecus obseravit, clavem iterum extraxit eamque manu tenuit. Haec omnia certo ordine fecit, quam maximo potuit aspero atque ingrato strepitu. Denique certo et menso gradu ad fenestram per cubiculum processit; ibi constitit et se convertit. Supremum illud sub tecto cubiculum, quod ad ligna focis destinata aliaque eiusmodi recondenda exstructum erat, obscurum atque caliginosum iacebat. Nam fenestra, in fastigio tecti aperta, ostium potius erat, supra quod parva machina ad onera ex via subvehenda posita erat; vitro carebat et medio discrimine in duas partes claudebatur, qualia in Gallia pleraque ostia construuntur. Ne frigus intraret, altera pars arcte clausa erat, altera vix paululum patebat. Tam exigua per hanc aperturam lux admittebatur ut qui primum introisset vix quicquam discernere posset; nec quisquam nisi diuturna consuetudine assuefactus opus accuratam manuum diligentiam requirens in talibus tenebris perficere didicisset. Attamen tale ibi opus exercebatur. Nam vir canis capillis, tergo ad ianuam verso, vultu ad fenestram, apud quam caupo illum contemplabatur, humile scamnum occupabat; pronus in opus intentissime incumbebat et calceos faciebat. CAPUT VI · SUTOR «Salve!» inquit Defargius, demissum illud canum caput intuens, quod super opus sutorium pronum erat. Caput paulisper sublatum est, et vox admodum tenuis, velut e longinquo veniens, salutationi respondit: «Salve!» «Video te etiamnunc operi diligenter incumbere.» Longo silentio interiecto, caput iterum paulisper erectum est, voxque respondit: «Ita—laboro.» Tum vero oculi lassi atque maesti interrogantem aspexerant, priusquam vultus iterum demitteretur. Vocis exilitas et miserabilis erat et horrenda. Neque corporis imbecillitas sola eam extenuaverat, quamquam custodia diuturna victusque asper haud dubie aliquid ad id attulerant. Illud maxime lugendum erat, quod solitudo longaque sermonis desuetudo vocem ita attenuaverant. Velut extremus atque tenuissimus vocis olim emissae sonus resonabat. Adeo omnis vitae vigor omnisque humanae vocis sonoritas ab ea recesserat, ut idem auribus accideret quod oculis, si colorem quondam pulcherrimum in tenuem atque exstinctam maculam evanuisse cernerent. Tam demissa atque compressa erat, ut e terrae visceribus vox exire videretur; tam aperte hominem spe omni destitutum ac perditum significabat, ut viator fame confectus, diuturno per deserta errore lassus, eadem voce domus amicorumque memor fuisset, priusquam moriturus procumberet. Aliquot minuta ille sine verbo operi incubuerat; tum oculi illi lassi atque maesti iterum sublati sunt, neque studio neque curiositate commoti, sed hebeti quadam, quasi usu ipso nata, praesensione: ille enim quasi praesagiebat locum, ubi solus quem adesse sciebat hospes constiterat, nondum vacuum esse. «Volo,» inquit Defargius, qui a sutore oculos non averterat, «paulo plus lucis huc admittere. Poterisne id ferre?» Sutor opere intermisso, quasi auscultaret, vacuo obtutu primum in solum ad alterum latus, deinde ad alterum respexit; tum oculos ad ipsum qui loquebatur sustulit. «Quid dixisti?» «Poterisne paulo plus lucis ferre?» «Ferre debebo, si immiseris.» In verbo debebo levissimam quandam vocis intentionem adhibuit. Ea ostii pars quae iam patebat paulo latius aperta est atque eo statu firmata. Latus lucis radius in cenaculum incidit et opificem ostendit, calceo nondum perfecto super genua posito, in medio opere subsistentem. Pauca eius instrumenta vilia variaque corii fragmenta ad pedes atque in scamno iacebant. Barba illi erat candida, inaequaliter resecta sed non admodum longa; vultus cavus, oculi mirum in modum lucidi. Faciei macies atque cavitas effecissent ut oculi sub superciliis adhuc nigris interque capillos albos passim horrentes magni viderentur, etiamsi natura exigui fuissent. Sed natura quoque magni erant, atque praeter modum magni apparebant. Lacerae tunicae partes, sordido flavoque colore infectae, circa collum hiabant atque corpus confectum et exsiccatum ostendebant. Tam ipse quam eius vetus tunica e crasso linteo, tibialia laxa reliquaeque miserae vestium laciniae, postquam diu a directo solis lumine liberoque aere remoti erant, adeo unum eundemque hebetem colorem membranae flavescentis contraxerant, ut vix discerneres quid corporis, quid vestium esset. Manum inter oculos et lucem sustulerat, cuius ipsa ossa translucere videbantur. Sic sedebat, intentis at inanibus oculis, opere intermisso. Numquam hominem ante se adstantem aspiciebat, quin prius in solum hinc, deinde illinc spectavisset, quasi exolevisset ei consuetudo sonum cum loco unde veniret coniungendi; neque umquam loquebatur quin prius ita oculis vagatus esset et, dum vagaretur, quid dicturus esset oblitus. «Hodie istud calceorum par confecturus es?» quaesivit Defargius, Lorrio signo dato ut propius accederet. «Quid dixisti?» «In animo habes hodie istud calceorum par perficere?» «Non dixerim me id certo constituisse. Ita fore puto. Nescio.» Interrogatio tamen eum operis admonuit; itaque iterum se ad illud inclinavit. Lorrius tacitus accessit, filia prope ianuam relicta. Cum minutam unam alteramve iuxta Defargium stetisset, sutor caput sustulit. Nullam admirationem prae se tulit quod alterum hominem ibi conspexerat; sed, dum eum intuebatur, digiti unius e manibus eius trementes ad labra erraverunt—labra autem unguesque eodem pallido plumbei coloris erant—mox manus ad opus recidit, atque ipse super calceum iterum incurvatus est. Nec obtutus nec motus nisi momento duraverunt. «Habes, ut vides, qui te visat,» inquit Defargius. «Quid dixisti?» «Adest qui te visat.» Sutor, ut ante, caput sustulit, manu tamen ab opere non sublata. «Age!» inquit Defargius. «Hic dominus calceum bene factum, simul ac viderit, facile dignoscit. Ostende ei calceum cui nunc operam das. Accipe, domine.» Lorrius calceum manu accepit. «Dic huic domino et cuius generis calceus sit et quo nomine is qui eum fecit appelletur.» Diutius quam solebat conticuit sutor antequam responderet: «Oblitus sum quid a me quaesiveris. Quid dixisti?» «Rogavi num calceum ipsum huic domino describere posses.» «Calceus est muliebris; calceus puellae ad ambulandum aptus. Hodierno more factus est. Ego illum morem numquam vidi; exemplar tamen in manibus habui.» Calceum leviter oculis perstrinxit; quaedam parva atque fugax operis sui gloriatio in vultu eluxit. «Quo autem nomine artifex appellatur?» inquit Defargius. Cum iam nihil operis manibus teneret, articulos digitorum dextrae in cavum sinistrae imposuit, deinde articulos sinistrae in cavum dextrae; tum manu mentum barbamque perfricuit, atque hanc motuum vicissitudinem nullo temporis intervallo repetebat. Eum ab illa animi aberratione, in quam post singula verba semper delabebatur, revocare non minus difficile erat quam hominem viribus plane exhaustum ex animi defectione excitare, aut spiritum morientis, spe alicuius indicii eliciendi, fugientem retinere. «Nomenne meum quaesivisti?» «Sane quaesivi.» «Centum quinque, Turris Septentrionalis.» «Nihilne aliud?» «Centum quinque, Turris Septentrionalis.» Tum sono quodam lassitudinis pleno, qui nec suspirium erat nec gemitus, ad opus se rursus inclinavit, donec silentium iterum interpellatum est. «Non igitur artem sutoriam antea quaestus causa exercebas?» quaesivit Lorrius, in vultum eius constanter intuens. Oculi illi maesti ac defessi ad Defargium se converterunt, quasi ad eum interrogationem remittere cuperent. Cum inde nullum auxilium veniret, ad humum deiecti, tum ad interrogantem redierunt. «Artem sutoriam quaestus causa exercebam? Minime; non eram sutor. Ego—ego hic didici. Ipse me docui. Petivi ut mihi liceret—» Rursus animo evagatus est, et per complura etiam minuta easdem manuum vicissitudines ordinatis motibus repetebat. Tandem oculi lente ad vultum, a quo aberraverant, redierunt; in quo cum constitissent, subito commotus sermonem repetivit, velut is qui recens e somno excitatus ad rem superiore nocte actam revertatur. «Petivi ut mihi hanc artem discere liceret; quod post longum demum tempus magna cum difficultate impetravi. Ex eo tempore calceos facio.» Cum manum ad recipiendum calceum sibi ademptum tenderet, Lorrius, vultum eius eodem intentissimo obtutu contemplans, dixit: «Domine Manette, nihilne mei recordaris?» Calceus in terram delapsus est; ille vero immobilis sedens interrogantem defixis oculis spectabat. «Domine Manette,» inquit Lorrius, manum in Defargii bracchium imponens, «nihilne huius viri recordaris? Aspice eum; aspice me. Num vetus argentarius, num antiqua negotia, num antiquus famulus, num priora tempora tibi in mentem veniunt, domine Manette?» Dum captivus ille tot annorum modo Lorrium, modo Defargium fixo obtutu contemplaretur, vestigia quaedam iam diu deleta mentis olim acris et operosae in media fronte sensim per densam illam caliginem, quae in eum inciderat, emergere videbantur. Mox rursus obscurata sunt; languidiora facta sunt; evanuerunt. Sed aliquando apparuerant. Ac tam accurate idem animi motus in venusto puellae vultu expressus est—illius quae secundum parietem sensim progressa eo pervenerat unde patrem videre posset, atque ibi stabat eum contemplans, manibus primum metu misericordiaque sublatis, fortasse etiam ut eum arcerent ipsumque aspectum prohiberent, nunc autem ad eum porrectis, aviditate trementibus, ut faciem illam umbrae similem in calidum iuvenile pectus reciperent atque amore suo ad vitam spemque revocarent—tam plane, inquam, idem motus, sed vehementioribus notis, in eius pulchro vultu relucebat, ut lux quaedam e patris vultu in filiae vultum transeundo ferri videretur. Interea veteres tenebrae eum rursus occupaverant. Duos viros minus minusque attente spectabat, oculique, tristi mentis oblivione ad humum relapsi, circum eum more solito vagabantur. Postremo longo et profundo suspirio edito, calceum sustulit atque opus repetivit. «Agnovistine eum, domine?» susurravit Defargius. «Agnovi; per brevissimum quidem temporis punctum. Primo nihil prorsus sperandum esse putabam; sed vultum quem olim tam bene noveram paulisper haud dubie conspexi. Tace! Longius recedamus. Tace!» Puella a pariete ad ipsum prope scamnum in quo sedebat accesserat. Horrendum quiddam in ea tanta rerum praesentium oblivione inerat: non sentiebat adesse eam quae porrecta manu corpus eius attingere posset, dum ipse operi incubaret. Ne verbum quidem dictum est, ne minimus quidem strepitus editus. Illa velut spectrum iuxta eum stabat; ille in opus suum inclinatus incumbebat. Tandem ei opus fuit instrumentum quod manu tenebat deponere ac pro eo cultellum sutorium sumere. Cultellus autem ab eo latere iacebat quod puellae oppositum erat. Iam eum sustulerat iterumque operi incumbere parabat, cum oculis extremam puellae vestem deprehendit. Oculos erexit et vultum eius conspexit. Duo spectatores protinus prosiluerunt; sed illa nutu manus eos repressit. Neque enim, quamquam ipsi timebant, metuebat ne eam cultello feriret. Terribili quodam obtutu eam contemplatus est; tum labra post aliquantum temporis verba quaedam formare coeperunt, nullo tamen sono edito. Paulatim, inter crebros anxiosque anhelitus, haec eum dicere audiverunt: «Quid hoc est?» Lacrimis per genas fluentibus, duas manus ad labra admovit, easque osculata quasi ad eum oscula misit; deinde manibus ad pectus complicatis velut caput eius afflictum ibi recumbere fecit. «Non es filia custodis carceris?» Illa suspirans: «Non sum,» respondit. «Quae es igitur?» Nondum voci suae confisa, in scamno iuxta eum consedit. Ille corpus retro subduxit, sed puella manum in bracchio eius posuit. Tum insolitus quidam tremor eum perculit et per totum corpus manifesto cucurrit; cultellum sensim deposuit, et sedens in eam intuebatur. Aurei eius crines, quos longis cincinnis gestabat, festinanter retro reiecti per cervicem descendebant. Ille manum paulatim admovens unum e cincinnis sustulit atque inspexit. Sed in ipso motu mens iterum aberravit; alio profundo suspirio edito, calceos facere repetivit. Nec diu perseveravit. Puella, bracchio eius dimisso, manum in umerum imposuit. Quam ille bis terve dubitans contemplatus est, quasi exploraret num revera ibi esset; tum opus deposuit, manum ad collum retulit et funiculum nigrore infectum, cui panniculus complicatus adligatus erat, detraxit. Hunc super genu diligenter explicuit; intus pauculi capilli inerant: non plus quam unus aut duo aurei crines longiores, quos olim circa digitum suum convoluerat. Iterum crines puellae manu cepit eosque propius inspexit. «Iidem sunt. Quo modo fieri potest? Quando fuit? Quomodo factum est?» Cum in fronte eius attentus ille animi conatus rediret, quasi animadvertit eundem etiam in fronte puellae apparere. Eam ad lucem totam convertit et contemplatus est. «Illo die, cum noctu ex domo arcessitus sum, illa caput in umero meo reclinaverat. Timebat illa ne abirem, cum ego nihil timerem. Cum in Turrim Septentrionalem deductus essem, hos crines in manica mea haerentes invenerunt. 'Hosne mihi relinquere vultis? His quidem corpore effugere non possum; animo fortasse potero.' Haec verba dixi. Probe eorum memini.» Verba illa prius labris saepius effinxit quam voce proferre valuit. Ubi tandem ea enuntiavit, quamquam lente loquebatur, singula tamen apte inter se cohaerebant. «Quo modo hoc factum est? Tu-ne illa eras?» Duo spectatores, cum subito horrenda quadam vi in eam conversus esset, rursus prosiluerunt. Illa tamen in manibus eius quietissima permansit, id solum submissa voce dicens: «Obsecro vos, boni viri, ne propius accedatis, ne verbum dicatis, ne vos moveatis!» «Audite!» exclamavit ille. «Cuius ista vox fuit?» Haec clamans manus ab ea retraxit, atque in suos canos capillos immisit eosque furore quodam distraxit. Mox impetus ille, sicut omnia in eo praeter sutorium opus, exstinctus est; panniculum suum rursus complicavit et in sinu recondere conatus est; puellam tamen spectare perseverabat et caput maeste quatiebat. «Non, non, non! Nimis iuvenis es, nimis florens. Fieri non potest. Vide qualis hic captivus sit. Non hae sunt manus quas illa norat; non hic vultus quem illa noverat; non haec vox quam illa umquam audivit. Non, non. Illa fuit—et ille fuit—ante longos illos Turris Septentrionalis annos, quasi multis abhinc saeculis. Quod tibi nomen est, mi angele benignissime?» Mitioribus eius verbis ac vultu confirmata, filia ad genua patris procubuit, manus supplices in pectore eius imponens. «O domine, alio tempore cognosces nomen meum, quae mater mea fuerit, quis pater, quoque modo nihil umquam de acerba, tam acerba utriusque fortuna noverim. Sed nunc ea narrare non possum, neque hoc loco. Hoc unum hic atque hoc tempore dicere mihi licet: oro te ut me attingas atque mihi bene preceris. Osculare me, osculare! O carissime, carissime!» Frigidum illud canum caput aureis eius radiantibus crinibus immiscebatur, qui illud fovebant et illustrabant quasi ipsa Libertas lucem suam in eum effudisset. «Si in voce mea—nescio quidem an ita sit, sed spero—si quidquam audis quod vocem illam referat, quae olim auribus tuis suavissimus cantus erat, fle, fle! Si, hos crines contingens, aliquid sentis quod dilecti capitis memoriam revocet, quod in pectore tuo, cum iuvenis liberque esses, olim requieverat, fle, fle! Si, cum domum tibi innuo quae nos manet, in qua omni officio atque fideli ministerio tibi adero, memoriam excito domus iam pridem desertae, dum cor tuum miserum desiderio tabesceret, fle, fle!» Arctius eum collo amplexa, in pectore suo ut infantem leniter huc illuc movebat. «Si, cum tibi dico, carissime, cruciatus tuos iam finitos esse meque venisse ut te ex his aerumnis eripiam, nos in Angliam profecturos ut ibi tandem pace atque otio fruamur, memoriam vitae tuae, quae tam multis prodesse potuisset, misere perditae excito, simulque patriae nostrae Galliae quae tam inique adversum te egit, fle, fle! Quod si, cum nomen meum tibi dixero atque de patre meo vivo matreque mortua narravero, intelleges me patri venerando ad genua procumbere veniamque petere debere, quod non totos dies pro eo certaverim nec totas noctes vigilando flendoque egerim—quippe cum miserae matris caritas eius tormenta a me celavisset—fle, fle! Pro illa igitur et pro me fle! Vos autem, viri optimi, Deo gratias agite! Sentio sacras eius lacrimas in vultum meum cadere, singultusque cor meum ferire. O aspicite! Deo pro nobis gratias agite, gratias agite!» Ille in amplexum filiae delapsus, vultum in eius pectus demiserat. Adeo commovens, adeo tamen propter immanem iniuriam aerumnasque quae antecesserant horrendum erat spectaculum, ut duo spectatores facies manibus obtegerent. Diu in obscuro cenaculo nihil silentium turbaverat. Pectus illius, quod crebro anhelitu attollebatur, corpusque singultibus concussum iam pridem conquieverant in ea quiete quae omnes tempestates excipit—quasi mortalibus imago illius quietis atque silentii, quibus ipsa tempestas, quam vitam appellamus, tandem sedanda est. Tum duo viri accesserunt ut patrem filiamque e solo attollerent. Ille paulatim in pavimentum prolapsus iacebat, viribus consumptis atque alto quodam torpore oppressus. Filia iuxta eum sese composuerat, ut caput patris bracchio suo inniteretur; crines autem, super eum demissi, quasi velum inter illum et lucem pendebant. «Si fieri posset,» inquit illa, sublata ad Lorrium manu, qui, naso saepius emuncto, super eos se inclinabat, «si, eo non perturbato, omnia ita parari possent ut quam primum Lutetia proficiscamur atque ex ipsa hac ianua eum auferamus—» «Sed cogita, quaeso: estne itineri ferendo idoneus?» quaesivit Lorrius. «Idoneior, credo, quam ut in hac urbe sibi tam terribili diutius maneat.» «Verum dicis,» inquit Defargius, qui genibus nixus spectabat auscultabatque. «Quin etiam domino Manetto, quacumque de causa, longe melius erit extra Galliam versari. Visne raedam equosque ad mutationes paratos conducam?» «Ista iam ad negotia pertinent,» inquit Lorrius, subito ad solitum agendi ordinem reversus; «quae si gerenda sunt, aequum est me ea curare.» «Tum obsecro vos,» institit virgo Manetta, «ut nos hic relinquatis. Videtis quam placidus iam sit; neque profecto nunc timere potestis ne mihi soli relinquatur. Quid enim timeretis? Si ianuam obseraveritis, ne quis nos interpellet, nihil dubito quin, cum redieritis, tam quietum inventuri sitis quam nunc relinquitis. Ego certe, quidquid acciderit, usque ad reditum vestrum eius curam suscipiam; tum sine mora eum hinc auferemus.» Nec Lorrio nec Defargio consilium admodum placebat; uterque enim maluisset unum ex ipsis apud patrem filiamque remanere. Sed cum non modo de raeda equisque, verum etiam de tabulis itineris necessariis providendum esset, diesque iam ad occasum vergeret, denique quae agenda essent propere inter se diviserunt atque ad ea conficienda properaverunt. Sub vesperum, cum tenebrae iam incumberent, filia caput in duro pavimento iuxta patrem deposuit atque eum vigilans custodivit. Tenebrae magis magisque increverunt; ambo immoti iacebant, donec per parietis rimas lux quaedam fulgere coepit. Omnia Lorrius et Defargius ad iter paraverant; praeter pallia itineraria aliaque vestimenta quibus corpus involverent, panem, carnem, vinum atque potionem coffeae calidam secum attulerant. Defargius haec cibaria lucernamque quam ferebat in scamno sutoris posuit—nihil enim aliud in cenaculo praeter stratum humile erat—deinde cum Lorrio captivum excitavit atque in pedes stare adiuvit. Nulla hominum sollertia potuisset occultas eius mentis latebras ex stupore illo perterrito et vacuo, qui vultu apparebat, deprehendere. Sciretne quid accidisset, meminissetne quae ei dicta essent, intellexissetne se iam liberum esse: hae erant quaestiones quas ne acerrima quidem sagacitas solvere potuisset. Conati sunt cum eo colloqui; sed ita perturbatus erat, adeoque tarde respondebat, ut ipsi ea confusione territi statuerent eum interim nullis amplius quaestionibus vexare. Interdum manus subito ad caput admovebat atque ambabus complectebatur, incerto ac perdito quodam more quem antea nemo in eo viderat. At solus filiae vocis sonus ei aliquid solacii afferre videbatur; quotiens illa locuta esset, semper ad eam se convertebat. More hominis qui diu ad obsequium vi coactus parere didicisset, cibum quem porrigebant sumpsit, potionem bibit, pallium ceterasque vestes quas offerebant induit. Libenter passus est filiam bracchium suum bracchio eius inserere, manumque illius utraque manu accepit nec postea dimisit. Descendere coeperunt, Defargio lucernam praeferente, Lorrio agmen exiguum claudente. Vix aliquot gradus longarum scalarum maiorum confecerant, cum ille substitit atque in tectum parietesque huc illuc mirabundus oculos coniecit. «Meministine huius loci, pater mi? Meministine te has scalas ascendisse?» «Quid dixisti?» Sed priusquam illa interrogationem repetere posset, ipse quasi repetitam audisset submissa voce respondit: «Memini? Minime, non memini. Iam tam multum temporis praeteriit.» Manifestum omnibus erat eum nihil omnino meminisse de itinere quo e carcere ad illam domum deductus erat. Audierunt enim eum secum mussitare: «Centum quinque, Turris Septentrionalis»; cumque circum se oculos versaret, manifestum erat eum quaerere validissimos illius arcis muros quibus tam diu cinctus fuisset. Ubi in aream interiorem pervenerunt, consuetudine ductus gressum mutavit, quasi pontem mobilem sibi obviam fore exspectaret. Cum autem nullus pons apparuisset, atque in aperta via raedam opperientem conspexisset, filiae manum dimisit et caput rursus ambabus manibus complexus est. Nulla turba ad ostium conveniebat; nemo in ullis ex multis fenestris apparebat; ne fortuitus quidem viator in via conspiciebatur. Insolita ibi vastitas atque silentium regnabant. Una tantum anima viva cerni poterat: domina Defargia, quae postem ianuae innixa fila acu nectebat, nec quicquam videbat. Iam captivus raedam conscenderat, filiaque eum secuta erat, cum Lorrius in gradu vehiculi constitit: miser ille enim instrumenta sutoria calceosque nondum perfectos sibi reddi flebili voce poscebat. Statim domina Defargia marito clamavit se ea allaturam; atque ita fila acu nectens e lumine laternae in aream obscuram abiit. Paulo post instrumenta atque calceos detulit et in raedam porrexit; tum continuo ad postem rediit, ibi innixa fila acu nectebat, nec quicquam videbat. Defargius in aurigae sedem ascendit atque imperavit: «Ad portam vectigalem!» Equorum ductor flagellum insonuit, et raeda sub languidis lucernis supra viam pendentibus strepitu rotarum provecta est. Sub iisdem lucernis pergebant, quae in melioribus vicis clarius, in deterioribus obscurius semper lucebant; praeterebant tabernas luminibus claras, laetas turbas, domos ubi coffea venibat splendide illuminatas, theatralium aedium ianuas, donec ad unam ex urbis portis pervenerunt. Ibi milites cum laternis in statione stabant. «Tabulas itinerarias ostendite, viatores!» «Ecce, domine praefecte,» inquit Defargius, descendens eumque graviter paulum in partem ducens, «hae sunt tabulae illius domini, qui cano capite in raeda sedet. Hae mihi una cum ipso traditae sunt, apud—» Hic vocem demisit; inter milites laternae huc illuc agitatae sunt, et una earum, manu militis in raedam porrecta, vultum viri cani capitis illustravit. Oculi autem militis qui laternam porrigebat eum non eo obtutu aspexerunt quo homines quemquam cotidie aut quavis nocte spectare solent. «Bene est. Pergite!» iussit militaris vox. «Vale!» inquit Defargius. Itaque per brevem seriem lucernarum supra viam pendentium, quarum lumina paulatim languescebant, transgressi sub immensum stellarum nemus evecti sunt. Sub illo arcu luminum immotorum atque aeternorum, quorum nonnulla adeo ab hac exigua terra distant ut docti homines dubitent num eorum radii hunc mundi punctum, ubi homines agunt patiunturque, etiamnunc attigerint, noctis umbrae late nigraeque iacebant. Per totum illud frigidum atque inquietum tempus usque ad auroram, eaedem umbrae iterum veterem illam quaestionem in aures Iarvisii Lorrii susurrabant. Ille adversus virum quasi sepultum atque e sepulcro erutum sedebat, secum reputans quae subtiles mentis facultates ei in perpetuum periissent, quae autem restitui adhuc possent. «Spero tibi cordi esse ad vitam revocari?» Et vetus illa responsio redibat: «Nescio quid dicam.» FINIS LIBRI PRIMI LIBER SECUNDUS · FILUM AUREUM CAPUT I · QUINQUE ANNIS POST Argentaria Tellsoniana ad Portam Templi etiam anno Domini millesimo septingentesimo octogesimo veteribus institutis pertinaciter adhaerebat. Angustissima erat, obscurissima, foedissima, ad omnem denique usum incommodissima. Nec vetustas illa in solo aedificio cernebatur: ipsi enim argentariae socii de loci angustia, de tenebris, de deformitate, de omnibus denique incommodis, quasi totidem laudibus, gloriabantur. Quin his ipsis vitiis ceteris argentariis se praestare gloriabantur, persuasi argentariam suam, si minus reprehensionis mereretur, minus etiam reverentiae habituram. Neque haec opinio otiosa erat, sed telum quo in argentarias commodius instructas ultro impetum faciebant. Tellsonianae, aiebant, nec spatio ad cubita movenda nec luce nec ornatu opus esse. Noacio et Sociis fortasse, aut fratribus Snucis, talibus rebus opus esset; Tellsonianae autem, Deo gratias—! Quivis ex illis sociis filium suum exheredasset, si de Tellsonianae aedibus instaurandis mentionem fecisset. Qua in re domus cum ipsa gente mire congruebat: nam et illa filios suos haud raro hereditate privabat, si leges moresve emendare proposuissent, qui, quamquam iam diu pessimi erant, eo ipso venerabiliores habebantur. Ita factum erat ut Tellsoniana incommoditatis ipsius quasi palmam et summam perfectionem consecuta esset. Cum ianuam pertinacissime reluctantem, quae tenui quodam crepitu quasi e gutture querebatur, vi tandem aperuisses, duobus gradibus deorsum praecipitatus in ipsam Tellsonianam incidebas; ibi in misera tabernula, duabus tantum exiguis mensis instructa, vix ad te redibas. Senes aetate omnium provectissimi syngrapham tuam manibus ita tremulis tenebant, ut ea vento agitari videretur, dum subscriptionem ad fenestras obscurissimas inspiciebant. In illas e via Fletensi lutum perpetuo quasi imber aspergebatur; tenebras autem addebant et clathri ferrei et gravis Portae Templi umbra. Quod si ipsam Domum convenire debebas, in posticum quoddam receptaculum, cellae morti damnatorum simile, includebaris, ubi vitam frustra transactam reputares, donec ipsa argentaria, manibus in vestis sinus demissis, adveniret; quam in lugubri illo crepusculo vix oculis cerneres. Pecunia tua e loculis ligneis vetustate et vermibus exesis proferebatur aut in eos condebatur: qui, quotiens aperiebantur aut claudebantur, frustula ligni emittebant, quae naribus faucibusque tuis ingererentur. Chartae nummariae situm redolebant, quasi iam rursus in pannos veteres dilaberentur. Vasa argentea tua apud vicinas cloacas recondita erant, ubi mala illa consortia brevi etiam nitorem honestissimum corrumpebant. Tabulae quibus possessionum tuarum iura continebantur in cellas tutas, ex culinis locisque vasorum lavandorum tumultuarie factas, coniciebantur; ibique tamdiu tabescebant, ut omnis membranarum pinguedo in aerem argentariae quasi absumeretur. Leviores arculae, quibus domesticae litterae chartaeque continebantur, in cenaculum superius tollebantur, convivio Barmecidarum persimile: mensa ibi epularis ingens semper aderat, cena numquam. Atque in eo loco, etiam anno millesimo septingentesimo octogesimo, primae illae litterae olim ab amica dilecta aut a liberis adhuc parvulis ad te missae modo tandem metu illo liberatae erant, ne ab ipsis capitibus apud Portam Templi publice propositis per fenestras impudenter contemplarentur; quorum in obtutu stupor atque feritas inesse videbantur, quales Abyssinis aut Aschantibus dignae essent. Sed ea profecto aetate homines morte afficere remedium erat omnibus fere negotiis et artificiis usitatissimum; neque Tellsoniana inter postremos huius medicinae fautores numerabatur. Mors est naturae remedium adversus omnia: cur non idem legum remedium esset? Itaque qui instrumentum falsum confecerat, morte multabatur; qui falsam chartam nummariam in usum dederat, morte multabatur; qui alienas litteras iniussu aperuerat, morte multabatur; qui quadraginta solidos et sex denarios furatus erat, morte multabatur; qui equum ante Tellsonianam custodiendum acceperat atque cum eo aufugerat, morte multabatur; qui solidum falsum cuderat, morte multabatur. Denique, si crimina omnia velut in musicam scalam digereres, qui tres fere ex quattuor eius vocibus edidissent, capite plectebantur. Nec vero hoc suppliciorum genere scelera ne minimum quidem minuebantur; immo, si quis rem considerasset, contrarium paene manifestum erat. Sed singulae causae molestiae, quoad hanc vitam pertinebat, e medio tollebantur, neque quidquam deinceps de iis curandum relinquebatur. Quin Tellsoniana, ut ceterae ampliores eius temporis argentariae, tot hominum morti causam dederat, ut, si capita eorum qui eius opera supplicio affecti erant in ipsa Porta Templi ordine disposita fuissent, non clam ablata, exiguum illud lumen quod inferius tabulatum accipiebat satis significanti modo prope totum exclusissent. In Tellsoniana senes provectissimae aetatis, per armariola et obscura atque angusta receptacula compressi, summa gravitate negotia administrabant. Si iuvenis quis in Londoniensem argentariae domum admittebatur, ilico alicubi occultabatur, donec senex fieret. Velut caseus in tenebris asservabatur, donec proprium Tellsonianae saporem caeruleumque situm contraxisset. Tum demum spectandus in publicum producebatur, ingentes libros summa cura rimans, braccis ocreisque suis ad ipsam domus gravitatem non nihil ponderis adiciens. Extra Argentariam Tellsonianam—intus numquam, nisi accersitus—assidue haerebat operarius ad varia negotia paratus, nunc baiulus nunc nuntius, quasi vivum domus insigne. Per horas quibus negotia gerebantur semper aderat, nisi quo missus erat; tum filius, puer duodecim annorum horridus atque patri simillimus, eius vice sedebat. Sciebant omnes Tellsonianam, pro sua gravitate, eiusmodi hominem tolerare. Semper fere aliquem eius generis hominem argentaria toleraverat, atque hunc ipsum tempora et casus eo tamquam aestus maris detulerant. Cruncerus cognomen, Gerrius praenomen erat. Hoc alterum in ecclesia parochiali ad Hounsditch, in orientali urbis parte, acceperat, cum adhuc infans per susceptores suos operibus tenebrarum renuntiavisset. Locus autem erat privata Crunceri habitatio in angiportu Ensis Suspensi, in regione Fratrum Alborum; tempus, hora septima cum dimidia matutina, die quodam Martio ventis agitato, anno Domini millesimo septingentesimo octogesimo. (Ipse Cruncerus, cum annum Domini nominaret, semper «Anna Dominoes» dicebat: quippe qui Christianam aetatem ab inventione ludi cuiusdam pervulgati numerari crederet, quem femina Anna nomine excogitasset atque suo nomine insignivisset.) Aedes Crunceri in vicinia minime suavi erant; neque plus quam duo conclavia habebant, si modo cellula, cui fenestra ex unica vitri lamina constabat, inter conclavia numerari poterat. Erant tamen omnia satis nitida. Tametsi mane illud Martium ventosum adhuc maturum erat, cubiculum in quo Cruncerus iacebat iam undique diligenter elutum erat; inter pocula patinasque ad ientaculum disposita et mensam pineam ponderosam linteum mundissimum et candidum expansum iacebat. Cruncerus sub stragulo e pannis dissimilibus consuto iacebat, haud secus ac Arlequinus domi suae quiescens. Primo graviter dormiebat; paulatim vero in lecto huc illuc volvi ac velut fluctibus iactari coepit, donec e stragulis tandem emersit, capillis adeo rigidis atque aculeatis ut lintea lecti in lacinias laceraturi viderentur. Tum voce summa indignatione plena exclamavit: «Di me perdant, nisi rursus idem agit!» Mulier, cuius cultus modestiam et industriam prae se ferebat, ex angulo ubi genua flexerat tanta trepidatione surrexit, ut nemini dubium esse posset quin de ipsa loqueretur. «Quid?» inquit Cruncerus, e lecto oculis calceum quaerens. «Iterum igitur idem agis?» His verbis mane iterum salutato, calceum in mulierem coniecit, velut tertiam salutationem adiciens. Luto autem calceus ille gravissime inquinatus erat: unde notari licet rem quandam singularem in oeconomia domestica Crunceri. Saepe enim post argentariae horas domum redibat calceis nitidis; mane tamen experrectus eosdem calceos argilla oppletos inveniebat. «Quid,» inquit Cruncerus, cum calceus metam praeterisset atque alia convicia pararet, «quid tandem moliris, o Vexatrix?» «Nihil aliud agebam nisi ut preces dicerem.» «Preces diceres! Bella mihi femina es! Quid sibi vult ista in genua prolapsio, qua adversus me precaris?» «Non adversus te, sed pro te orabam.» «Minime! Quod si pro me oras, talem tamen audaciam non feram. Heus, Gerri minor! Praeclaram sane matrem habes, quae precibus id agit ut patri tuo nihil prospere cedat. O matrem obsequentem, fili! O religiosam, puer mi! Procumbit in genua et orat ut panis atque butyrum ab ore unici sui filii auferantur.» Gerrius puer, qui sola interula indutus erat, vehementer indignatus ad matrem se vertit, eamque monuit ne sibi proprium victum precibus aboleret. «Et quanti tandem,» inquit Cruncerus, sibi ipse nescius quam parum sibi constaret, «tu, mulier tibi nimium placens, preces tuas aestimas? Dic tandem pretium quod iis imponis!» «E corde tantum, Gerri, proficiscuntur. Nec plus quam hoc valent.» «Non plus quam hoc valent!» repetivit Cruncerus. «Parvi igitur valent. Sed quicquid est, contra me orari nolo, hoc tibi dico. Non sum tam locuples ut id ferre possim. Non patiar furtivis istis precibus meae fortunae noceri. Si omnino tibi necesse est humi procumbere, pro marito et filio procumbe, non adversus eos. Si mihi non tam naturae adversa uxor obtigisset, nec huic misero puero tam naturae adversa mater, fortasse superiore hebdomade aliquid pecuniae lucratus essem; at nunc precibus oppugnatus, cuniculis suffossus, religiosis denique ambagibus circumventus in summam calamitatem incidi. Di-i-i me perdant!» inquit Cruncerus, qui inter haec omnia vestimenta induere perrexerat, «nisi ego, inter pietatem istam et alias res exsecrandas, superiore hebdomade in tantam miseriam fraudibus coniectus sum, quantam umquam pauper aliquis honestus suo labore victum quaerens expertus est! Tu, Gerri minor, indue vestes, puer; dum ego calceos purgo, matrem interdum observa; si rursus humi procumbere parabit, me voca. Nam ego,» hic uxorem denuo allocutus est, «hoc pacto contra me rem geri non patiar. Tam dissolutus sum quam raeda meritoria vetustate fracta, tam somnolentus quam qui laudanum hauserit; nervi tam vehementer distenti mihi sunt, ut, nisi dolor ipsorum me admoneat, vix discernere possim quid mei corporis sit quid alieni. Et tamen nummorum nihil mihi inde accrevit. Immo suspicor te a mane usque ad noctem precibus insistere, ne quid in loculis meis accrescat. Id non feram, Vexatrix! Quid nunc respondes?» Tum vero secum etiam obmurmurabat: «Ita vero! Tu quoque religiosa es! Numquam tu, scilicet, marito et filio tuo adversaberis! Tu quidem numquam!» His aliisque scintillis acerbae irrisionis, velut ex mola indignationis suae circumacta emissis, Cruncerus ad calceos purgandos et reliqua negotia quibus ad opus se parabat conversus est. Interea filius, cui capilli mollioribus adhuc aculeis horrebant et oculi non minus quam patri inter se vicini erant, excubias apud matrem sibi imperatas agebat. Identidem infelicem feminam vehementer terrebat: e parvo enim cubiculo ubi vestes induebat subito prosiliebat et voce compressa clamabat: «Iam te humi proicies, mater! Heus, pater!» Tum falso dato signo iterum intro currebat, risu filio minime digno. Neque Cruncerus, cum ad ientaculum accessit, placatiore animo erat. Maxime autem irascebatur quod uxor, antequam cibum sumerent, Deo gratias agebat. «Age nunc, Vexatrix! Quid rursus agis? Iterum illud?» Uxor exposuit se tantummodo benedictionem a Deo petivisse. «Noli!» inquit Cruncerus, circumspiciens quasi timeret ne precibus uxoris panis e mensa repente evanesceret. «Non patiar istis benedictionibus me domo bonisque exui. Nolo cibum e mensa mea precando auferri. Quiesce!» Oculis vehementer rubentibus, vultu truci atque torvo, velut qui totam noctem in convivio minime laeto pervigiliis confecisset, Gerrius Cruncerus ientaculum non tam comedit quam vexavit, super cibum subinde fremens more bestiae quadrupedis in cavea inclusae. Circa horam nonam vultum paulum composuit; quantumque natura permittebat, speciem viri honesti et negotiis idonei induit atque ad diurnum opus profectus est. Vix tamen illud opus ars quaestuosa appellari poterat, quamvis ipse se «honestum artificem» libentissime diceret. Totam ad quaestum suum pertinentem supellectilem sellula lignea efficiebat, ex sella cui dorsum fractum erat detruncata. Hanc cotidie Gerrius minor, patrem comitatus, ad fenestram argentariae Portae Templi proximam ferebat. Ibi, addito primo straminis manipulo quem ex quolibet vehiculo praetereunte colligere poterant, ne pedes operarii frigore et umore vexarentur, castra illius diei constituebantur. In ea statione non minus omnibus in via Fletensi et regione Templi notus erat Cruncerus quam ipsa Porta Templi; atque paene aeque ac illa introrsus intentus spectare videbatur. Cum ad horam nonam quadrans deesset, satis mature igitur ut senes antiquissimos ingredientes Tellsonianam petaso triquetro salutare posset, Gerrius illo ventoso Martii mane solitam stationem occupavit. Filius iuxta eum stabat, nisi cum per Portam excurrens in pueros praetereuntes, qui satis exigui essent ut eius benevolentiae convenirent, impetum faciebat atque eos et corpore et animo acrius laedebat. Pater et filius, mira similitudine coniuncti, taciti mane frequentiam commeantium in via Fletensi contemplabantur; capita tam prope inter se tenebant, quam utriusque ipsius oculi coniuncti erant, adeo ut simiarum par non obscure referrent. Nec minuebatur similitudo eo quod pater maturus culmos stramineos dentibus mordebat exspuebatque, dum filii oculi micantes nunc patrem, nunc quidquid in via Fletensi agebatur inquieta vigilantia circumspiciebant. Tum unus e nuntiis qui intra argentariam Tellsonianam operam dabant caput per ianuam protulit atque clamavit: «Baiulus desideratur!» «Euge, pater! Ecce opus iam primo mane tibi offertur!» Ita patrem faustis verbis prosecutus, Gerrius minor in sellula consedit, straminis quod pater mandere desierat quasi iure hereditario possessionem iniit, atque secum cogitare coepit. «Semper ferrugine rubent! Patris mei digiti semper ferrugine rubent!» mussitavit Gerrius minor. «Unde tandem pater tantam ferri rubiginem contrahit? Hic certe rubiginem nullam contrahit!» CAPUT II · SPECTACULUM «Veterem Bailiam probe nosti, opinor?» inquit ad Gerrium nuntium unus e scribis argentariae aetate provectissimis. «Ita... ita, domine», respondit Gerrius obstinatius paulo. «Novi equidem illam Bailiam.» «Bene habet. Et dominum Lorrium nosti.» «Dominum Lorrium multo melius novi, domine, quam Bailiam; multo sane melius», inquit Gerrius, quasi testis invitus apud idem tribunal testimonium dicturus, «quam ego, honestus artifex, Bailiam nosse velim.» «Optime. Quaere igitur ianuam qua testes in curiam admittuntur; ostiario hanc epistulam ad dominum Lorrium deferendam ostende. Tum ille te intro admittet.» «In ipsam curiam, domine?» «In ipsam curiam.» Oculi Crunceri etiam propius alter ad alterum accessisse videbantur atque alter alterum tacite interrogare: «Quidnam de hac re sentis?» «Num igitur in ipsa curia mihi exspectandum est, domine?» quaesivit, postquam ea tacita inter oculos consultatio finita est. «Iam tibi dicam. Ostiarius epistulam ad dominum Lorrium perferet; tu autem gestu aliquo oculos eius in te converte, ut sciat ubi consistas. Deinde istic manebis, donec operam tuam requirat.» «Hocine totum est, domine?» «Ita; hoc tantum. Nuntium ad manum habere vult; epistula autem eum certiorem faciet te adesse.» Dum senex scriba chartulam lente complicat atque inscriptionem addit, Cruncerus eum tacitus contemplabatur, donec ad chartam bibulam pervenit; tum ait: «Credo hodie mane de falsis tabulis causam agendam esse?» «De perduellione!» «Id igitur significat corpus in quattuor partes secari», inquit Gerrius. «Immanis poena!» «Lex ita iubet», respondit vetus scriba, vitris quibus oculos muniebat quasi una obstupefactis ad Gerrium conversis. «Lex ita iubet.» «Durum mihi videtur, domine, quod lex hominem sic lacerari iubet. Satis crudele est eum occidere; multo crudelius corpus eius postea foedare.» «Minime vero», rettulit senex. «De lege bene loquere. Tu, mi bone, pectori tuo vocique prospice; legem autem sui ipsius curam gerere sine. Hoc tibi suadeo.» «Umor est, domine, qui mihi pectus vocemque infestat», inquit Gerrius. «Tute iudica, quam umida sit ratio qua victum quaero.» «Age, age», ait scriba. «Variis modis victum quaerimus omnes, alii siccis rebus, alii umidis. Accipe epistulam. Abi iam.» Accepta epistula, Gerrius apud se, multo minus reverenter quam vultu praeferebat, «Tu quoque, senex», inquit, «quam es macilentus!» Deinde inclinato capite salutavit, filium praeteriens quo tenderet indicavit atque iter ingressus est. Illis temporibus apud Tyburnum homines suspendi solebant; itaque via quae carceri Newgate adiacebat nondum eam infamiae notam contraxerat quae postea ei adhaesit. Ipse tamen carcer locus foedissimus erat, ubi omnia fere libidinum flagitiorumque genera exercebantur et morbi gravissimi nascebantur; hi una cum captivis in curiam perveniebant, interdumque e reorum saepto protinus ad ipsum summum iudicem proruebant eumque e tribunali detrahebant. Non semel acciderat ut iudex, pilleo atro capiti imposito, sententiam non minus de se quam de reo certam pronuntiaret, quin etiam prior ipse quam damnatus moreretur. Vetus autem Bailia velut atrium deversorii exitialis celebrabatur, unde viatores pallidi plaustris raedisque assidue proficiscebantur, vi coacti iter in alterum mundum facturi: per duo milia passuum et dimidium per publicas vias ducebantur, paucis interea civibus probis, si quibus omnino, pudore commotis. Tantum consuetudo valet; quam igitur interest eam iam ab initio bonam institui! Celeberrima quoque erat ob lignum illud poenale, in quo reorum capita manusque ita coercebantur ut ludibrio vulgi exponerentur: vetustum scilicet sapientiae monumentum, quo poenae quantitas et finis nemini ante praesciri poterant. Celeberrima erat etiam ob stipitem ad verbera infligenda, alterum carum antiquae disciplinae institutum, cuius usus spectantes mirum quantum humaniores mitioresque reddere videbatur; denique ob mercedes pro sanguine humano frequenter solvendas, aliud avitae prudentiae fragmentum, quod homines ad scelera foedissima mercedis causa perpetranda certissimo quasi ordine incitabat. Omnino Vetus Bailia illo tempore eximium erat illius praecepti exemplum: «Quidquid est, recte est.» Quae sententia non minus summa et definitiva quam desidiae plena videretur, nisi molestam hanc secum consequentiam traheret: nihil igitur, quod umquam fuerit, perperam fuisse. Nuntius, per turbam infectam passim in illo horrendo suppliciorum theatro diffusam ita sibi viam aperiens ut hominem tacite procedere solitum decebat, ianuam quaerebat atque tandem repperit; litteras per exiguae fenestellae foramen intro porrexit. Nam tunc temporis homines pecuniam dabant ut ludos in Vetere Bailia spectarent, sicut pecuniam dabant ut in valetudinario insanorum, quod Bedlam vocabatur, spectaculum spectarent; nisi quod prius spectaculum multo pluris venibat. Quam ob rem omnes Veteris Bailiae aditus diligenter custodiebantur, exceptis sane iis velut humanae societatis ianuis per quas rei illuc perveniebant: eae enim semper late patebant. Post moram aliquam atque reluctantem cunctationem ianua tandem, quasi aegre, paulum in cardinibus conversa est, tantumque spatii dedit quantum satis erat ut Gerrius Cruncerus sese in curiam insinuaret. «Quid hic agitur?» susurrans quaesivit ab homine cui proxime adstabat. «Nihildum.» «Quid igitur agetur?» «Causa perduellionis.» «Illane, in qua reus in partes quattuor secatur?» «Ita vero!» respondit ille, haud dissimulata voluptate. «Primum crati impositus ad supplicium trahetur; tum laqueo suspensus, dum adhuc semianimis est, deponetur; postea ante ipsius oculos corpus ferro incidetur; visceraque inde detracta, dum ipse spectat, igne cremabuntur; denique caput amputabitur, corpus in quattuor partes concidetur. Haec est poena.» «Si quidem damnatus erit, hoc dicis?» addidit Gerrius, cautione quadam adhibita. «O, damnabitur profecto», inquit alter. «Ne dubitaveris.» Tum Crunceri animum ad se convertit ianitor, quem cum epistula in manu ad Lorrium procedere videbat. Lorrius inter viros capillamentis forensibus ornatos ad mensam sedebat, non procul ab alio viro eodem capillamenti genere insigni, qui reo patrocinabatur et ingentem chartarum fasciculum ante se positum habebat; paene ex adverso autem tertius eiusdem habitus vir stabat, manibus intra vestis sinus demissis, cuius omnis intentio, quotiens Cruncerus tum aut postea eum aspexit, in laqueari curiae contemplando posita esse videbatur. Post rauces quasdam tussitiones, menti frictiones, et manu crebro data signa, Gerrius tandem Lorrii oculos ad se convertit; ille enim surrexerat ut eum quaereret, atque ubi conspexit, tacite capite annuit rursusque consedit. «Quid huic cum ista causa negotii est?» quaesivit ille cum quo antea locutus erat. «Di me perdant, si quid scio!» respondit Gerrius. «Quid igitur tibi cum ea negotii est, si quaerere licet?» «Di me perdant, si hoc quidem scio!» inquit Gerrius. Iudicis adventus ingentem in curia motum et strepitum excitavit, qui, dum singuli in sedibus considebant, sermonem illorum interrupit. Mox omnium oculi ad reorum saeptum conversi sunt. Duo carceris custodes, qui ibi stabant, egressi sunt; deinde reus introductus atque ad saeptum constitutus est. Omnes qui aderant, excepto illo uno capillamento forensi ornato qui laquear intuebatur, in eum oculos defixerunt. Omnium illic spiritus in eum, velut undae maris, velut ventus, velut ignis, ferri videbatur. Facies cupidae circum columnas et ex angulis prominentes eum conspicere conabantur; qui in postremis subselliis sederant surgebant, ne unum quidem capillum eius non viderent; qui in inferiore curiae parte stabant manus in umeros eorum qui ante ipsos erant iniciebant, ut sibi, quocumque alii incommodo, viam ad spectaculum facerent. In digitos erigebantur, in crepidines adscendebant, rebus vix ullo modo stare idoneis insidebant, ut ne minima quidem corporis eius pars oculos effugeret. Inter hos insignis eminebat Gerrius, quasi pars muri carceris Newgate aculeis muniti repente animata: ille halitum cervisia graveolentem, poculo in via hausto collectum, in reum dirigebat, ut reliquis halituum fluctibus misceretur, cervisiae, liquoris e iunipero confecti, theae, potionis ex faba Arabica decoctae, ceterarumque potionum. Hi fluctus in captivum volvebantur iamque in magnas post eum fenestras tamquam in impuram nebulam atque pluviam resolvebantur. Quem tot oculi tam avide intuebantur totque ora halitu petebant, adulescens erat annos circiter quinque et viginti natus, corpore bene constituto et specie venusta, genis sole adustis, oculis nigris. Habitu et cultu ingenuum quendam adulescentem referebat. Vestem simplicem nigram aut perquam pullam gerebat; capilli longi nigrique vitta in occipitio colligati erant, non tam ornatus gratia quam ne impedimento essent. Ut animi motus etiam per corporis habitum se prodere solet, ita pallor quem praesens discrimen effecerat per fuscam genarum cutem apparebat: adeo animum ipso sole potentiorem esse ostendebat. Ceterum sui compos erat; iudicem inclinato capite salutavit atque quietus constitit. Non erat profecto ea spectantium cupiditas quae humanum genus honestius redderet. Si poena minus horrenda reo imminuisset, si vel una ex atrocissimis eius partibus remitti potuisset, tantundem ille de admiratione vulgi amisisset quantum supplicio terroris deesset. Corpus ipsum, quod tanta foeditate laniandum erat, spectaculo erat; homo ille, animo immortali praeditus, qui trucidandus atque discerpendus esset, voluptatem illis praebebat. Quocumque splendore spectatores hanc cupiditatem pro suo quisque ingenio suaque fallendi se arte obtegerent, ipsa tamen intima eius natura immanis erat, Cyclopum instar, qui homines devorare solent. Silentium in curia! Carolus Darnaeus pridie, perduellionis accusatus, crimen negaverat. In libello autem accusationis, infinitis verborum ambagibus ac strepitu composito, continebatur eum perfidum proditorem fuisse serenissimi, illustrissimi, excellentissimi, atque ita porro, principis, domini nostri regis; quippe qui Ludovicum Gallorum regem in bellis adversus praedictum serenissimum, illustrissimum, excellentissimum, atque ita porro, variis temporibus, variisque rationibus atque artibus, adiuvavisset: nimirum ultro citroque commeando inter diciones praedicti serenissimi, illustrissimi, excellentissimi, atque ita porro, et terras eiusdem Ludovici regis Gallorum, atque eidem Ludovico nefande, perfide, proditorie ceterisque quam plurimis sceleris adverbiis aperiendo quas quantasque copias idem serenissimus, illustrissimus, excellentissimus, atque ita porro, pararet in Canadam atque Americam Septentrionalem mittendas. Haec Gerrius, cui capilli quo plura spinosa legis verba audiebat eo acutioribus quasi aculeis erigebantur, magno cum gaudio se intellexisse putabat. Ita longo quodam verborum circuitu ad eam tandem cognitionem pervenit, Carolum illum Darnaeum, antea dictum et iterum iterumque dictum, ibi ante oculos suos iudicandum stare; iuratores ius iurandum dare; eum autem qui regis causam agebat ad orationem habendam se comparare. Reus, quamquam sciebat se iam omnium qui aderant cogitatione suspendi, capite truncari, in quattuor partes dissecari, neque animo concidebat neque gestum ullum quasi in theatro adhibebat. Tranquillus atque intentus initium iudicii gravi studio observabat; manibus super tabulam ligneam ante se positam innixus tam immotus stabat ut ne unum quidem folium herbarum quibus ea strata erat loco moveret. Herbae per totam curiam sparsae erant, acetumque passim aspergebatur, ne pestilens carceris aer febrisque carceraria latius serperent. Supra caput rei speculum appensum erat, quod lumen in eum deorsum reflecteret. Quot ibi improborum miserorumque hominum imagines apparuerant, qui et e speculi superficie et e terris simul decesserant! Quam horrendis simulacris ille locus exsecrandus infestatus videretur, si quando speculum imagines quas semel acceperat reddere posset, quemadmodum mare aliquando mortuos quos tenet redditurum est! Fortasse aliqua eius infamiae atque ignominiae, cui speculum diu inservierat, subita cogitatio reum tetigit. Quidquid autem eius rei causa fuit, cum paulum mutato statu corporis fasciam lucis transversam in facie sua sensisset, oculos sustulit; speculo conspecto rubor ei in vultum suffusus est, dextraque herbas ante se positas amovit. Eo motu accidit ut vultum ad sinistram curiae partem converteret. Ibi, e regione oculorum eius fere, in angulo subsellii iudicis duo homines sedebant; in eos oculi statim inciderunt, adeo repente tantoque vultus eius commutatione, ut quotquot eum ipsum spectabant ilico ad illos se converterent. Spectatores viderunt puellam paulo plus quam viginti annos natam atque virum quem patrem eius esse manifestum erat. Huius species erat imprimis singularis: capilli prorsus candidi, vultus mira quadam animi intentione insignis, quae verbis definiri vix posset; non quod animus ad rem aliquam foris gerendam incumberet, sed quod intra se ipse aliquid assidue meditaretur atque secum loqueretur. Quotiens haec vultus expressio ei inhaerebat, senex videbatur; simul autem atque illa conturbabatur dissipabaturque, ut tum accidit cum filiam allocutus est, vir eximia facie, nequaquam aetatis flore praeterito, apparebat. Filia, iuxta eum sedens, alteram manum per bracchium patris inseruerat, alteram ei superposuerat atque premebat. Ad patrem se arctius applicuerat, et spectaculi metu et misericordia rei commota. In fronte eius tam aperte apparebant terror et miseratio, totum animum occupantes, ut nihil praeter periculum adulescentis cernere videretur. Haec animi signa adeo insignia erant, adeo vehementer atque ingenue patebant, ut qui ipsius rei discrimine minime commovebantur puellae tamen vultu commoverentur; itaque susurratio per turbam cucurrit: «Quinam illi sunt?» Gerrius nuntius, qui suo ipse more omnia diligenter observaverat atque interim, dum attente spectat, ferruginem e digitis suis sugendo detrahebat, collum porrexit ut audiret quinam essent. Nam qui circa eum constipati stabant quaestionem ad proximum ministrum alter alteri tradiderant; inde responsum, paulo tardius eodem itinere relatum, tandem ad Gerrium pervenit: «Testes sunt.» «Utrius partis?» «Contra.» «Contra quam partem?» «Contra reum.» Iudex, cuius oculi cum ceteris ad eos conversi erant, eos retraxit, in subsellio se reclinavit atque hominem, cuius vita in sua potestate erat, intento vultu intuebatur; eodem tempore patronus regis surrexit, quasi laqueum necturus, securim acuturus, clavosque in patibulum infixurus. CAPUT III · SPES FRUSTRATA Cum patronus regis primarius ad iuratos dicendum surrexisset, declarandum sibi esse ait eum, qui ante oculos eorum reus adstaret, quamquam aetate iuvenem, in proditionis artibus, quibus poena capitis debebatur, iam dudum exercitatissimum esse. Neque enim eum cum publico hoste consilia communicare hodie primum coepisse, neque heri, neque superiore anno, neque etiam eo qui illum antecessisset. Constare eum iam multo antea inter Galliam Britanniamque ultro citroque commeare solitum, rebus clandestinis intentum, quarum honestam rationem reddere nullo modo posset. Quod si perduellium consilia umquam prospere procedere possent—quod felici quodam rei publicae fato fieri numquam soleret—forsitan totius facinoris pravitas ac scelus in occulto mansura fuissent. Verum divinam providentiam viro cuidam, qui et metu vacaret et omni reprehensione careret, animum dedisse ut occulta rei consilia diligenter perscrutaretur; eumque, cum comperta eorum atrocitate exhorruisset, omnia ad summum regis administrum rerum publicarum et ad amplissimum consilium regium detulisse. Hunc patriae amantissimum virum in medium testem productum iri. Ipsius autem propositum et animi habitum, ut omnia uno verbo complecteretur, excelsum quiddam ac prope divinum prae se ferre. Fuisse illum reo amicum; sed, ubi scelus eius cognovisset, hora simul felicissima et miserrima, decrevisse proditorem, quem iam in sinu fovere non posset, in sacra patriae ara immolare. Quod si apud Britannos, ut olim apud Graecos Romanosque, viris de re publica bene meritis statuae ponerentur, non dubium quin clarissimo huic civi statua decerneretur. Sed quia id in Britannia fieri non consuevisset, verisimile esse nullam ei statuam positum iri. Virtutem, ut poetae saepe monuissent—quorum multa carmina iuratos ad unum omnes memoriter tenere pro certo haberet; quo audito vultus iuratorum, quasi culpae sibi conscii, satis indicabant se nihil omnino talium carminum nosse—virtutem, inquam, velut contagione quadam ab homine in hominem transire; imprimis vero eam splendidissimam virtutem quae amor patriae appellaretur. Praeclarum igitur exemplum huius testis regii, purissimi atque omni reprehensione maioris, cuius etiam a se indigno mentionem fieri summo sibi honori duceret, ad ministrum quoque rei pervenisse; atque in eo sanctissimum consilium excitasse, ut mensae scrinia vestisque loculos domini sui rimaretur, tabulas vero inde repertas clam subtraheret. Non fugere se quin aliqui in praeclarum hunc famulum convicia conaturi essent; sed se, ut rem universam breviter exponeret, famulum illum suis fratribus sororibusque anteponere, patre etiam matreque carius habere. Confidere se iuratos quoque illius exemplum libenter secuturos esse. Testimonio horum duorum virorum, una cum tabulis ab ipsis repertis, quas in iudicium allaturus esset, demonstratum iri reum habuisse indices copiarum regiarum, terrestrium pariter atque navalium, quo ordine dispositae essent et quem ad modum pararentur; neque cuiquam dubium relictum iri quin talia arcana saepe ad potestatem Britanniae inimicam transtulisset. Non quidem posse probari illos indices ipsius rei manu scriptos esse; sed nihil referre; immo vero causam accusatoris hoc ipso firmiorem fieri, quippe cum ex eo appareret quam sollerter reus sibi cavisset. Testimonia ad quinquennium usque retro pertinere, atque demonstratura esse eum iam paucis ante primam inter Britannicos milites et Americanos pugnam septimanis in perniciosis his legationibus occupatum fuisse. His igitur rebus perspectis, iuratos, cum fideles erga regem essent, sicut ipse probe sciret, cumque officii sui rationem reddere deberent, sicut ipsi probe scirent, neque posse neque debere aliter facere quam reum nocentem pronuntiare eique finem vitae imponere, sive placeret sive displiceret. Neque umquam eos quieto animo capita cervicalibus imponere posse; neque sustinere ut uxores suae capita cervicalibus imponerent; neque tolerare vel cogitationem liberorum eorum capita cervicalibus imponentium; denique neque ipsis neque suis quemquam deinceps somnum super cervical capere liciturum, nisi caput rei prius abscissum esset. Id ipsum caput patronus regius, invocatis omnibus rebus quas animo complecti poterat, dummodo aliquid rotundi ambitus haberent, cum orationem concluderet a iuratis flagitavit; addiditque se iure iurando confirmare reum iam pro occiso atque e numero viventium sublato a se haberi. Ubi regius patronus finem dicendi fecit, murmur per totam curiam exortum est, quasi ingens muscarum caerulearum nubes circa reum volitaret, quasi iam futurae eius mortis praedam olfaciens. Quo strepitu tandem sedato, ille patriae amantissimus vir, cui nulla prorsus culpa obici poterat, in locum testibus destinatum processit. Tum secundus regis patronus, principis sui vestigiis insistens, testem interrogare coepit, cui nomen erat Ioannes Barsadius, vir, ut ferebatur, ingenuus. Historia animi eius candidissimi prorsus congruebat cum ea quam primarius regis patronus exposuerat—fortasse, si qua in re reprehendi posset, paulo nimis congruebat. Cum tam grave pectus tam nobili onere exonerasset, modestissime discessurus erat, nisi vir ille capillamento forensi insignis, qui prope Lorrium sedebat cum magno chartarum fasciculo ante se posito, rogavisset ut sibi pauca interrogare liceret. Alter ille togatus, qui ex adverso sedebat, interea oculos in curiae laquear defixos tenebat. Num ipse umquam speculator occultus fuisset? Minime; tam turpem suspicionem aspernari. Unde viveret? Ex suis bonis. Ubi ea pecunia esset? Non satis certo meminisse. Quales autem res possideret? Id ad neminem pertinere. Num hereditate accepisset? Ita sane. A quo? A propinquo remoto. Perquam remoto? Satis remoto. Num umquam in vinculis fuisset? Nequaquam. Ne in carcere quidem ob aes alienum? Non intellegere quid hoc ad causam pertineret. Num numquam in carcere ob aes alienum? Iterum quaeri. Num numquam? Immo vero fuisse. Quotiens? Bis aut ter. Nonne quinquies aut sexies? Fortasse. Quidnam profiteretur? Esse se virum ingenuum. Num umquam calcibus pulsatus esset? Fieri potuisse. Saepius? Non. Num umquam per scalas calcibus deiectus esset? Minime; semel quidem in summo scalarum gradu calcem accepisse, sed inde sponte sua devolutum esse. Num tum propter dolum in aleae lusu commissum calcibus petitus esset? Nescio quid tale ab ebrioso mendace, qui sibi iniuriam intulisset, dictum esse; falsum tamen fuisse. Num id falso dictum esse iure iurando confirmaret? Omnino. Num umquam fallaci ludo victum quaesivisset? Numquam. Num ex ludo omnino? Non magis quam ceteri homines ingenui. Num pecuniam a reo mutuam sumpsisset? Sumptam esse. Num reddidisset? Non reddidisse. Num familiaritatem illam cum reo levissimam fuisse, eamque ab ipso Barsadio, reo invito, in raedis, deversoriis atque navibus obtrusam? Non. Num certo vidisset reum illos indices gestantem? Certe. Num nihil amplius de indicibus compertum haberet? Nihil. Num forte ipse eos paravisset? Non. Num ob hoc testimonium praemium aliquod speraret? Nequaquam. Num mercede publica adsidue conductus esset, ut insidias strueret? O di boni, minime. Aut ut aliud quodcumque faceret? O di boni, minime. Num id iuraret? Quotienslibet. Nullas igitur causas testificandi nisi merum patriae amorem eum habuisse? Nullas prorsus. Rogerius Clius, ille famulus virtutis exemplar, testimonii seriem tam expedite, crebris interiectis iuramentis, percurrit, ut vix eius verba assequi posses. Quattuor ante annis integra fide atque simplici animo ministerium apud reum suscepisse. In navi Caletensi ipsum quaesivisse num homine ad omnia negotia expedito uteretur; reum se conduxisse. Neque vero se umquam reum oravisse ut se misericordiae causa conduceret; ne in mentem quidem venisse. Paullo post de domino suspiciones concepisse, eiusque facta diligenter observare coepisse. Dum vestes eius in itinere componeret, saepe ac saepius in loculis vestium eius consimiles indicibus tabulas conspexisse. Has ipsas tabulas e mensae scrinio eius sustulisse; neque ipse eas prius ibi deposuisse. Vidisse reum has ipsas tabulas Gallis quibusdam Caleti ostendere, consimiles autem tabulas aliis Gallis tam Caleti quam Bononiae. Patriam suam adeo amavisse ut rem ferre non posset, omniaque magistratibus nuntiavisse. Numquam se suspectum fuisse quod vas argenteum ad theam infundendam furatus esset; de vasculo quidem sinapi destinato falso accusatum esse, quod tamen non ex solido argento, sed tantum argento inductum fuisset. Priorem testem per septem aut octo annos novisse; id mero casu accidisse. Nec sibi singularem videri; plerasque enim eiusmodi coniunctiones mirabiles esse. Neque id mirum iudicare, quod ipse quoque nullo nisi patriae amore ad testimonium permotus esset. Verum Britannum se esse, multosque tales in Britannia reperiri sperare. Muscae caeruleae rursus obstrepuerunt, patronusque regius Iarvisium Lorrium in testimonium vocavit. «Iarvisi Lorri, esne scriba apud argentariam Tellsonianam?» «Sum.» «Quadam Veneris die, mense Novembri, anno millesimo septingentesimo septuagesimo quinto, num negotiorum causa tibi necesse fuit ut Londinio Dubrim raeda tabellaria proficiscereris?» «Coegerunt.» «Num praeter te alii in raeda vehebantur?» «Duo.» «Num illi noctu in itinere descenderunt?» «Descenderunt.» «Lorri, reum intuere. Num hic unus ex illis duobus erat?» «Id affirmare non ausim.» «Num alterutri similis est?» «Ambo tot vestimentis involuti erant, tam obscura nox erat, tamque omnes taciturni eramus, ut ne hoc quidem pro certo dicere audeam.» «Rursus eum intuere, Lorri. Pone eum iisdem vestibus, quibus illi, involutum fuisse. Num quid in corporis magnitudine staturaque eius est cur credibile non videatur eum unum ex illis fuisse?» «Nihil.» «Non igitur iuratus affirmabis illum unum ex illis non fuisse?» «Non affirmabo.» «Fieri igitur potuisse ut ille esset unus ex duobus concedis?» «Concedo. Nisi quod ambos, ut me ipsum, latrones viarios timuisse memini, hic autem timidi hominis speciem haudquaquam prae se fert.» «Num quemquam, Lorri, simulato timore uti vidisti?» «Vidi profecto.» «Iterum, Lorri, reum aspice. Num ante hunc diem aliquando eum, tua certa scientia, vidisti?» «Vidi sane.» «Quando?» «Paucis post diebus e Gallia redibam; tum Caleti reus navem conscendit qua ipse redibam, idemque mecum mare traiecit.» «Qua hora navem conscendit?» «Paulo post mediam noctem.» «Alta igitur nocte. Num solus ad id intempestivum tempus in navem venit?» «Accidit ut solus venerit.» «Quid casu acciderit, Lorri, nihil ad rem pertinet. Num solus omnino media nocte navem conscendit?» «Solus.» «Num eo itinere solus proficiscebaris, Lorri, an comites habebas?» «Duos comites, virum atque feminam. Hic adsunt.» «Hic adsunt. Num cum reo sermones contulisti?» «Vix ullos. Saeva tempestas erat et longa difficilisque navigatio. Ego in strato lectulo recubans paene ab altera ripa ad alteram usque iacui.» «Virgo Manetta!» Illa iuvenis mulier, in quam omnium oculi paulo ante conversi erant, rursus ab omnibus spectata e loco suo surrexit. Una pater surrexit, eiusque manum bracchio suo insertam retinuit. «Virgo Manetta, reum intuere.» Multo gravius reo fuit vultum huius virginis, miseratione, iuventute et pulchritudine praestantis, sustinere quam totius turbae oculos in se conversos. Cum illa quasi seorsum a ceteris in extrema sepulcri sui ora stare sibi videbatur; nec universa spectantium curiositas efficere potuit ut aliquantisper omnino immobilis maneret. Dextra eius trepida herbas ante se sparsas quasi in hortuli areolas dividebat; dum vero spiritum moderari atque aequabiliter ducere conabatur, labra ei tremebant, ex quibus omnis color ad cor refugisse videbatur. Rursus magnae illae muscae vehementer obstrepuerunt. «Virgo Manetta, num antea reum vidisti?» «Vidi, domine.» «Ubi?» «In navi quam modo commemoravimus, eodem itinere, domine.» «Tune es illa virgo cuius iam facta est mentio?» «Eheu, misera ego! Ipsa sum!» Quam dolenter haec dixisset, vox eius misericors a minus suavi iudicis voce interpellata est, qui vehementer interpellans iussit: «Interrogatis tantum responde; nihil de tuo adicias.» «Virgo Manetta, num inter eam navigationem cum reo collocuta es?» «Collocuta sum, domine.» «Quae dicta sunt memora.» Omnibus intentissimo silentio audientibus, illa tenui voce coepit: «Cum ille vir in navem venisset—» «Reum dicere vis?» interrogavit iudex contractis superciliis. «Ita, domine iudex.» «Reum igitur appella.» «Cum reus in navem venisset, animadvertit patrem meum»—haec dicens amanter ad patrem, qui iuxta stabat, respexit—«magna lassitudine confectum et viribus valde deficientem. Tam debilis erat pater ut verebar eum sub tectum ducere, ne salubri aere careret. Itaque super tabulato navis, prope gradus quibus in interiorem partem descenditur, lectum ei straveram, ibique assidebam ut curarem. Nemo praeter nos quattuor ea nocte vector erat. Reus humanissime veniam petiit, ut moneret quo modo patrem a ventis et tempestatibus melius quam ego protegere possem. Ego enim id satis commode efficere nesciebam, quippe cum ignorarem ex qua parte ventus, ubi e portu egressi essemus, spiraturus esset. Ille rem pro me curavit. Maximam erga patris infirmitatem humanitatem ac misericordiam praestitit, quam etiam animo vere sensisse mihi persuasum est. Ita primum inter nos sermo ortus est.» «Paulisper te interpellabo. Num solus ille navem conscenderat?» «Non solus.» «Quot homines eum comitabantur?» «Duo Galli.» «Num hi inter se colloquebantur?» «Colloquebantur usque ad extremum tempus, cum necesse esset Gallos illos scapha sua ad litus revehi.» «Num chartae inter eos traditae sunt, illis indicibus similes?» «Chartas quasdam inter se tradebant; quales autem essent nescio.» «Num figura et magnitudine his similes?» «Fortasse; equidem vero nescio. Quamquam mihi proximi inter se susurrabant, prope summos gradus ad lucernam ibi pendentem accesserant, ut lumine uterentur; at lucerna languide lucebat, ipsi submissa voce loquebantur, neque dicta eorum audivi, neque aliud quam eos chartas inspicere vidi.» «Nunc ad ea redi quae reus tecum collocutus est, virgo Manetta.» «Reus mihi ob angustias, in quibus versabar, animum suum tam aperte commisit, quam comiter, benigne atque utiliter patri meo opitulatus est. Spero» — atque hic in lacrimas prorupit — «me hodie huic viro pro tot beneficiis nihil mali illaturam esse.» Rursus muscae caeruleae obstrepuerunt. «Virgo Manetta, si reus ipse non intellegit quam invita hoc testimonium dicere cogeris, quod ex officio tuo dicendum est, quod recusare nequeas, solus ex omnibus adstantibus hoc non intellegit. Perge, quaeso.» «Narravit mihi se negotium quoddam difficile ac perquam delicatum gerere, unde nonnulli homines in periculum vocari possent; ideo se alieno nomine uti. Addidit idem negotium paucis ante diebus eum in Galliam duxisse, fieri autem posse ut diu postea, temporibus interpositis, ultro citroque inter Galliam atque Britanniam commeare deberet.» «Num aliquid de America locutus est, virgo Manetta? Accurate responde.» «Explicare mihi conatus est qua ratione illa controversia orta esset; dixitque, quantum ipse iudicaret, Britannos in ea et iniuste et imprudenter egisse. Per iocum addidit Georgium Vasingtonium fortasse in rerum gestarum memoria paene tam clarum nomen habiturum esse quam Georgium Tertium. Nihil autem improbum aut malignum his verbis suberat: ridens enim dixit, ut longi itineris taedium sermone levaret.» Cum aliquis, quem multi observant quique magni cuiusdam spectaculi pars est, insignem vultus habitum assumit, spectatores eum plerumque inscii imitantur. Virgo, dum haec testificaretur, fronte summopere sollicita atque intenta erat; quoties autem tacebat ut iudex verba eius litteris consignaret, patronorum utriusque partis vultus attente observabat, quid testimonio suo effectum esset cognoscere cupiens. Simili vultu hinc inde universa paene curia sedebat; adeo ut pleraeque frontes in specula mutatae viderentur, quae anxietatem testis referebant. Tum iudex, e commentariis suis sublatis oculis, ob nefandam illam de Georgio Vasingtonio sententiam torve circumspexit. Iam primarius regis patronus iudici significavit sibi, tum ad cautionem tum ad iudicii formam servandam, necessarium videri ut pater virginis, medicus Manettus, in testimonium vocaretur. Is igitur vocatus est. «Medice Manette, reum aspice. Num hunc antea vidisti?» «Semel, cum me in hospitio meo Londinii convenit, ante annos circiter tres, aut tres et dimidium.» «Num eum agnoscere potes eodem itinere maritimo vectorem fuisse, aut quae cum filia tua collocutus sit memorare?» «Domine, neutrum possum.» «Num aliqua singularis atque certa causa est cur neutrum facere possis?» «Est,» respondit voce submissa. «Num tibi, medice Manette, in patria tua longum carcerem sine iudicio, immo sine ulla criminis accusatione, patiendum fuit?» «Diuturnam captivitatem,» respondit ea vocis gravitate, quae ad omnium animos penitus perveniret. «Num eo tempore, de quo nunc quaeritur, recens e vinculis emissus eras?» «Ita mihi nuntiatum est.» «Num nihil omnino eius itineris meministi?» «Nihil. Ex eo tempore — quod ne definire quidem possum — quo in carcere calceos faciebam, ad id usque tempus quo me cum carissima hac filia mea Londinii vivere comperi, tota rerum gestarum memoria mihi periit. Cum Deus misericors mihi mentis usum reddidisset, filia iam mihi nota et familiaris erat; at quo pacto eam agnoscere didicerim ne dicere quidem possum. Nihil ex iis quae intercesserunt memoria teneo.» Tum regis patronus consedit, pater quoque et filia una consederunt. Nova deinde ac singularis res in iudicio incidit. Accusatores enim efficere studebant ut constaret reum cum quodam socio nondum deprehenso illa Veneris nocte mensis Novembris ante quinque annos raeda Dubrensi iter fecisse; eum autem noctu e raeda descendisse alicubi, quo falleret investigantes, neque ibi remansisse, sed duodecim circiter miliaria aut etiam amplius retrorsum ad oppidum praesidio militari navalibusque officinis instructum petivisse, ibique arcana collegisse. Quare testis inductus est, qui affirmaret se eodem ipso tempore, quo accusatoribus opus esset, reum in deversorii eius oppidi conclavi potorio sedere vidisse, dum alterius cuiusdam adventum exspectaret. Hunc testem patronus rei per interrogationes examinabat, neque aliud efficiebat nisi ut ille fateretur se reum nullo alio umquam tempore vidisse. Tum vir ille capillamento forensi redimitus, qui toto die ad laquear curiae intuendum immotus sederat, pauca verba in exigua chartula scripsit; chartulam in globulum complicatam ad patronum misit. Patronus, ubi primum inter responsa pausa facta est, chartulam explicuit et legit; deinde reum novo atque diligenti intuitu, non sine admiratione, contemplatus est. «Iterum affirmas te certo scire hunc ipsum esse quem vidisti?» Testis id se certissime scire respondit. «Num umquam vidisti hominem huic reo admodum similem?» Neminem tam similem, inquit, ut error fieri posset. «Illum virum», inquit patronus, «collegam meum, virum iuris peritissimum, diligenter intuere»—et eum indicabat qui chartulam miserat—«deinde reum aspice. Quid dicis? Num magnam inter eos similitudinem cernis?» Quamquam ille collega veste neglegenti et habitu incomposito, ne dicam intemperanti, erat, tanta tamen inter eum et reum oris corporisque similitudo apparuit, ut, ubi alter cum altero comparatus est, non testis modo sed omnes qui aderant obstupescerent. Rogatus iudex ut collegam illum capillamentum detrahere iuberet, id parum benigne concessit; tum multo manifestior eorum similitudo apparuit. Iudex Striverium, qui reum defendebat, interrogavit num Cartonium quoque (sic enim alteri nomen erat) mox de perduellione iudicio subiecturi essent. Striverius negavit se id velle; sed a teste quaesiturum esse num idem error, qui semel accidere posset, bis accidere posset; num, si antea tale suae temeritatis exemplum vidisset, tam certo se pronuntiaturum fuisse; num iam, postquam vidisset, eadem fiducia uti auderet; atque alia eiusdem generis. His interrogationibus testem tamquam vas fictile confringebat, eiusque testimonium in inania fragmenta dissipabat. Interea Gerrius Cruncerus, dum attente ad omnia testimonia aures admovet, tantam ferruginis copiam digitis sugendo detraxerat ut pro merenda ei satis esse posset. Nunc vero Striverium audire debebat, qui defensionem rei iuratis ita accommodabat, quasi vestem bene consutam corporibus eorum apte indueret. Primum ostendit Barsadium, illum summum patriae amatorem, mercede conductum speculatorem et proditorem fuisse, sanguinis humani impudentissimum mercatorem, atque unum ex nequissimis hominibus quos terra post Iudam illum detestandum tulisset—cui etiam vultu nonnihil similis erat. Deinde demonstravit Clium, famulum illum sanctissimum, Barsadii amicum scelerumque socium esse, dignum sane tali amico; illos duos documentorum falsatores periuriorumque artifices, reum ad insidias petivisse, quod nonnulla familiaria negotia in Gallia, unde stirpem ducebat, crebros ei transitus per mare necessarios fecissent. Quaenam autem illa negotia essent, ne ad vitam quidem suam conservandam reum aperire posse, propter eos quos caros ac propinquos haberet. Testimonium vero quod a virgine illa, omnium oculis dolore suo miserabili, extortum et in aliam sententiam detortum esset, nihil omnino valere. Nam ea quae narrasset tantum ad honesta quaedam urbanitatis atque humanitatis officia pertinere, quae inter iuvenem bene institutum et virginem forte eodem itinere coniunctos sine ulla culpa fieri solerent. Illud solum de Georgio Vasingtonio dictum excipiendum esse; sed tam immodicum atque incredibile esse ut nemo illud nisi immanem quandam iocationem putare posset. Quod si administratio regni in hoc conatu laberetur, quo infimis popularium odiis et timoribus ad favorem sibi conciliandum abuti studeret, id infirmitati eius tribuendum fore; ideoque patronum regium nihil intactum reliquisse. Totam tamen accusationem nihil aliud sustinere quam turpissimum atque infamem testium genus, quod eiusmodi causas nimis saepe deformaret, cuiusque exemplis plena essent publica de maiestate iudicia in hoc regno habita. Hoc loco iudex intercessit, vultu non minus severo quam si nihil horum verum esset, negans se in eo subsellio consedere posse, si eiusmodi obtrectationes impune proferrentur. Tum Striverius paucos testes suos produxit; Gerrio autem audiendum erat quomodo regis patronus vestem illam, quam Striverius in iuratos paulo ante aptaverat, totam converteret, interiorem partem extrinsecus, exteriorem intrinsecus ponens; quo docebat Barsadium Cliumque centies honestiores esse quam ipse antea putavisset, reum centies deteriorem. Postremo ipse iudex processit, vestem nunc recta nunc aversa parte exhibens; sed ita denique secans atque aptans, ut rei vestimenta sepulcralia iam parata viderentur. Iam iurati rem deliberare coeperunt, magnaeque illae muscae rursus in gyrum fremuerunt. Cartonius, qui tam diu sederat in laquear defixis oculis, neque locum neque corporis habitum inter hanc quoque omnium perturbationem mutavit. Striverius quidem, collega eius, fasciculos chartarum ante se coacervabat, cum proximis susurrabat, atque interdum sollicito vultu ad iuratos respiciebat; spectatores omnes plus minusve se commovebant et in novos coetus se distribuebant; ipse etiam iudex e subsellio surrexit lenteque in suggestu suo ultro citroque ambulabat, nonnullis audientibus suspicantibus eum febri quodammodo correptum esse. At ille unus vir, in sella recumbens, veste forensi lacerata ab altero umero paene delapsa, capillamento passim turbato atque ita in caput reposito ut forte ceciderat, manibus in loculos inditis, oculis in laquear conversis, prorsus eodem modo quo per totum diem sederat manebat. Erat in toto eius habitu singularis quaedam securitas atque incuria, quae non modo eum hominem parum honestum videri faciebat, verum etiam insignem illam similitudinem, quae ei cum reo haud dubie intercedebat et quam temporaria eius attentio, cum uterque compararetur, auxerat, adeo minuebat ut multi, eum tum rursus intuentes, alter alteri dicerent sibi vix credibile videri eos duos tam similes esse. Gerrius hoc idem proximo suo animadvertendum proposuit, addiditque: «Dimidiam guineam pignore pono neminem umquam isti causas commisurum esse. Num tibi videtur hominem talem quemquam conducturum esse?» Quamquam ita videbatur, Cartonius tamen multo plura eorum quae fiebant animadvertebat quam aspectu declarabat. Nam, cum caput virginis Manettae repente in pectus patris procidisset, primus id conspexit atque clara voce exclamavit: «Minister! Illi virgini succurrite! Adiuvate patrem, ut filiam educat. Non videtis eam iam collapsuram esse?» Magna omnium misericordia virginem exeuntem comitabatur, nec minor in patrem eius animorum commiseratio. Manifestum erat memoriam longae captivitatis sibi revocatam magno ei dolori fuisse. Dum interrogabatur, gravissime animo commotus erat; atque illa vultus intentio, qua in se ipsum defixus seni similis videbatur, velut gravis nubes ex eo tempore ei incubuerat. Cum ille e curia exiret, iurati, qui iam reversi paulisper constiterant, per principem suum hoc renuntiaverunt. Inter se nondum convenire; velle igitur secedere, ut rem diligentius deliberarent. Iudex — fortasse etiam tum de Georgio Vasingtonio cogitans — non sine admiratione accepit eos nondum consensisse; tamen permisit ut sub custodia secederent, ipseque e curia discessit. Iudicium totum diem duraverat; iam in curia lampades accendebantur. Fama increbrescebat iuratos diu in deliberatione moraturos esse. Spectatores paulatim ad cibum sumendum dilabebantur; reus in posteriorem partem loci sibi saepti recessit atque consedit. Lorrius, qui simul cum virgine patreque eius exierat, iam reversus Gerrium signo ad se vocavit; cui, cum multitudo iam minus attenta esset, haud difficile erat propius accedere. «Gerri, si quid edere cupis, licet. Sed prope adesto. Cave ne quando iurati redeunt ignorare possis; ne momento quidem post eos venias. Volo enim te sententiam quam primum ad argentariam perferre. Neminem novi qui nuntium te celerius ferat; multo ante me ad Portam Templi pervenies.» Gerrio vix tanta frons erat cui articulos digitorum admovere posset; tamen eos admovit, ut gratias pro praeceptis atque solido argenteo sibi dato ageret. Eodem temporis momento Cartonius accessit et Lorrii bracchium leviter tetigit. «Quid agit illa virgo?» «Vehementer est perturbata; sed pater eam consolatur, atque postquam e curia exiit aliquanto melius se habet.» «Hoc reo renuntiabo. Neque enim decet te, hominem honestae atque illustris argentariae administrum, palam cum reo colloqui; id sane intellegis.» Lorrius rubuit, quasi sibi conscius quod idem dubium iam secum agitavisset; Cartonius autem ad extremum rei saeptum perrexit. Eadem parte via ex curia ducebat, atque Gerrius eum secutus est, oculis, auribus, capillorum aculeis omnibus intentus. «Domine Darnaee!» Reus continuo ad saeptum accessit. «De virgine Manetta, cuius valetudinem scire profecto cupis, hoc habe: bene valebit. Gravior animi perturbatio iam praeteriit.» «Vehementer doleo me tantae perturbationis ei causam fuisse. Velisne ei meo nomine hoc dicere, simulque gratias quam maximas referre?» «Possum. Faciam, si me rogas.» Tam incuriose Cartonius haec dicebat ut paene insolenter loqui videretur. Dimidio corpore a reo conversus cubito in saepem innixus otiose stabat. «Rogo equidem. Accipe, quaeso, gratias ex animo actas.» «Quid», inquit Cartonius, adhuc semiconversus, «quid eventurum putas, Darnaee?» «Pessimum.» «Prudentissime id exspectas; idemque maxime verisimile est. At ego iuratorum secessionem tibi nonnihil prodesse arbitror.» Cum in exitu curiae haerere non liceret, Gerrius cetera audire non potuit. Relictis igitur illis duobus, qui corporis liniamentis tam similes, moribus tam dissimiles erant, iuxta se stantibus—utriusque imagine in speculo supra eos pendente reddita—foras discessit. Hora deinde et dimidia aegre ac lente elapsa est in inferioribus curiae aditibus, furibus ac nebulonibus refertis, quamquam placentis carne ovilla fartis et cervisia paulum levabatur. Nuntius ille rauca voce, post eiusmodi refectionem in scamno incommode consedens, iam dormitare coeperat, cum ingens murmur exortum est et multitudo in scalas ad curiam ducentes rapido velut aestu concitata eum secum abstulit. «Gerri! Gerri!» Lorrius iam ad ostium clamabat, cum ille tandem advenit. «Adsum, domine! Vix per turbam aditum mihi patefeci; ecce tamen adsum!» Lorrius chartulam ei per confertissimam multitudinem porrexit. «Properato! Accepistine?» «Accepi, domine.» In chartula raptim scriptum erat unum verbum: «ABSOLUTUS.» «Si nuntium illum pristinum, 'Ad vitam revocatus', iterum misisses», mussitavit Gerrius, cum se converteret, «hac quidem vice quid significares bene intellexissem.» Neque tamen quidquam amplius dicere, ne cogitare quidem, potuit antequam e Vetere Bailia eluctatus esset. Nam multitudo e curia tanto impetu erumpebat ut paene pedibus eum everteret; ingensque strepitus in viam se effudit, quasi caeruleae illae muscae, spe cadaveris frustratae, in omnes partes diffluerent alia cadavera quaesiturae. CAPUT IV · GRATULATIO E curiae aditibus obscura luce vix illustratis postremae iam reliquiae illius multitudinis, quae ibi per totum diem velut in ingenti aheno ferbuerat, velut faex sensim defluebant. Tum medicus Manettus, Lucia Manetta filia eius, Lorrius, procurator qui causam rei curaverat, Striveriusque patronus, circum Carolum Darnaeum, modo e custodia dimissum, congregati stabant eumque gratulando salutabant, quod e faucibus mortis ereptus esset. Etiam si multo clarior lux affulsisset, nemo facile in medico Manetto, cuius facies ingenium praeferebat et erectus corporis habitus dignitatem quandam, sutorem illum agnovisset qui in supremo Parisiensi cenaculo calceos fecerat. Nec tamen quisquam eum bis intueri poterat quin tertio quoque oculos in eum referret, etiamsi neque vocem eius audisset, submissam gravemque et maesto quodam sono cadentem, neque animadvertisset quomodo interdum, nulla apparente causa, animus eius velut atra nube oppressus a rebus praesentibus abiret. Quotiens aliqua res externa longos illos cruciatus in memoriam revocabat, ut in iudicio acciderat, caligo illa ex intimis animi latebris excitabatur. Nec tamen alieno semper impulsu opus erat: interdum etiam sua sponte oborta mentem eius obscurabat, tam incomprehensibilis iis qui quid passus esset ignorabant, quam si quis aestivo sole umbram ipsius Bastiliae in eum proiectam videret, cum illa trecentis milibus passuum abesset. Sola filia illam atrarum cogitationum caliginem velut incantamento ex eius animo depellere valebat. Ipsa erat aureum illud filum, quo pater et cum vita ante miserias acta et cum vita praesenti, quae ultra eas miserias patebat, coniungebatur. Vocis eius sonus, vultus splendor, manus contactus mirum in modum ei paene semper proderant. Non tamen omnino semper: meminerat filia paucorum quorundam temporum quibus vis illa parum profecerat; at rara ea fuerant leviaque, et iam praeterisse credebat. Darnaeus manum eius ardenter gratoque animo osculatus erat; tum ad Striverium conversus ei quoque summas gratias egerat. Striverius annum tricesimum paulo excesserat, sed viginti annis aetate provectior videbatur: erat corpore crasso, voce strepitosa, facie rubicunda, moribus apertis ac paene rudibus, nulla urbanitatis molestia impeditus. Sic autem umeris se, tam animo quam corpore, in hominum coetus sermonesque ingerere solebat, ut facile conici posset eum iisdem umeris per vitae gradus ad honores quoque ampliores viam sibi facturum esse. Capillamentum adhuc et togam forensem gerebat. Tum, umeris ita contra eum quem modo defenderat explicatis ut innocentem Lorrium penitus e circulo pelleret, «Laetor», inquit, «Darnaee, te salva dignitate e tanto periculo eripuisse. Turpissima accusatio fuit, prorsus infamis; nec tamen idcirco minus facile fieri potuit ut accusatores causam obtinerent.» «Tibi in omnem vitam obligatus sum, idque duplici verborum sensu», respondit is quem nuper defenderat, manum eius apprehendens. «Quod in me fuit, omne pro te feci, Darnaee; nec quod optimum praestare possum optimo cuiusquam alterius, ut opinor, cedit.» Cum manifestum esset aliquem oportere dicere «Immo longe praestantius», Lorrius id munus suscepit; fortasse non prorsus sui oblitus, quippe qui hac occasione inter eos denuo locum occupare studeret. «Itane existimas?» inquit Striverius. «Bene sane. Tu toti iudicio adfuisti, scire igitur debes. Praeterea negotiorum peritus es.» «Atque eo ipso nomine», respondit Lorrius, quem patronus tam facile in medium rursus admiserat quam prius excluserat, «eo, inquam, nomine medicum Manettum oro ut hunc conventum dimittat nosque omnes domum abire iubeat. Lucia pallida et aegra videtur; Darnaeus diem atrocissimum pertulit; nos reliqui viribus deficimus.» «De te ipso loquere, Lorri», interpellavit Striverius. «Mihi enim hac nocte etiam laborandum est. De te ipso loquere.» «De me ipso loquor», reposuit Lorrius, «et de Darnaeo, et de Lucia, et—Lucia, nonne putas me omnium nostrum nomine loqui posse?» Hanc quaestionem consulto ad eam rettulit, oculis simul ad patrem eius conversis. Vultus enim medici, dum Darnaeum singulari quodam studio intueretur, velut obriguerat: intentus ille aspectus paulatim in torvum supercilium mutabatur, quo aversatio ac diffidentia, nec sine metu quodam, apparebant. Hoc insolito vultu manente, cogitationes eius procul aberraverant. «Pater mi», dixit Lucia, manum suam manui eius leniter imponens. Tandem velut caligine illa sensim discussa et ad filiam se convertit. «Nonne domum ibimus, pater mi?» Ille longo spiritu ducto respondit: «Ita». Amici rei absoluti iam discesserant, cum sibi persuasissent eum ea nocte e custodia non dimissum iri; hanc autem opinionem ipse Darnaeus iis antea iniecerat. Lumina in aditibus paene omnia exstincta erant; portae ferreae stridore et fragore claudebantur; locusque ille tristissimus desertus manebat, donec postridie mane patibulum, cippus ignominiosus, stipes ad verbera destinatus ferrumque ad notas inurendas candens novos spectatores illuc allicerent. Lucia Manetta inter patrem et Darnaeum incedens tandem sub apertum caelum processit. Conducta est raeda meritoria, qua pater filiaque discesserunt. Striverius iam in ipsis aditibus ab iis se separaverat, ut umeris viam sibi faciens ad conclave quo forensem vestem deponeret rediret. Alius autem vir, qui neque coetui eorum se adiunxerat neque cum ullo verbum commutaverat, sed eo parieti innixus steterat ubi densissima umbra iacebat, tacitus post ceteros foras egressus erat et, donec raeda abiisset, quae agebantur spectaverat. Nunc ad Lorrium Darnaeumque, qui in lapideo viae margine constiterant, accessit. «Siccine, Lorri! Nunc igitur hominibus negotiis deditis cum Darnaeo colloqui licet?» De parte quam Cartonius in illius diei iudicio egerat nemo mentionem fecerat; nemo enim eam cognovisse videbatur. Togam deposuerat; sed detracta toga nihilo cultior neque honestior specie apparebat. «Si nosses, Darnaee, quanta in animo hominis negotiis dediti pugna oriatur, cum benevolentia cum specie illa quam negotiorum ratio tueri iubet confligat, profecto rideres.» Lorrius rubore suffusus vehementer respondit: «Hoc, domine, iam antea dixisti. Nos, qui domui argentariae servimus, nostri iuris non sumus. Domus enim rationem prius quam nostram ipsorum habere cogimur.» «Scio, scio», respondit Cartonius neglegenter. «Noli irasci, Lorri. Probus es, haud dubie, ut ceteri; fortasse etiam probior.» «Et sane, domine», perrexit Lorrius, quasi alterum non audisset, «quid tibi cum hac re sit prorsus nescio. Ignosce mihi, qui multo maior natu sum, si aperte dicam me non videre cur hoc ad te pertineat.» «Ad me pertineat? Negotium, inquis? Deus te amet! Mihi nullum omnino negotium est», ait Cartonius. «Quod quidem dolendum est, domine.» «Ego quoque sic existimo.» «Nam si tibi negotium esset», prosecutus est Lorrius, «fortasse ei vacares.» «Bone Deus, minime vero! Non vacarem», inquit Cartonius. «Quid multa, domine!» exclamavit Lorrius, quem tanta illius incuria prorsus accenderat. «Negotium res est optima ac perhonesta, meritoque ab hominibus magni aestimatur. Quod si negotia suas leges, sua silentia suaque impedimenta imponunt, Darnaeus, ut iuvenis liberalis, intellegit eiusmodi rebus veniam dandam esse. Darnaee, bene vale; Deus te sospitet! Spero te hodie ad multos annos felices prosperosque servatum esse. Heus, sellam gestatoriam huc!» Paulo sibi ipsi, non minus quam patrono illi forensi, iratus, Lorrius festinanter in sellam gestatoriam ascendit et ad Tellsonianam argentariam delatus est. Cartonius, cuius halitus vinum Lusitanum redolebat et qui haud satis sobrius videbatur, tum risit ad Darnaeumque conversus ait: «Mira profecto fortuna nos duos in unum locum coniecit! Mira tibi nox haec videri debet, cum hic solus in lapidibus viae iuxta hominem qui tui ipsius imaginem refert consistas.» «Vixdum mihi videor», respondit Carolus Darnaeus, «ad hunc mundum denuo pertinere.» «Neque miror. Non ita pridem iam satis longe progressus eras in viam quae ad alterum mundum ducit. Vox tibi languida est.» «Iam me vires deficere sentio». «Quidni igitur cenas, malum? Ego quidem cenavi dum illi stolidi deliberabant ad utrum mundum te mittere vellent, huncne an alium. Veni, ostendam tibi proximam tabernam ubi bene cenare possis.» Bracchium Darnaei suo inseruit atque per clivum Ludgatae in viam Fletensem duxit, inde per angiportum tectum in cauponam quandam. Ibi in parvum conclave introducti sunt; Carolusque Darnaeus mox cena simplici sed bona vinoque hausto vires reficere coepit. Cartonius autem ex adverso ad eandem mensam sedebat, propria vini Lusitani lagoena ante se posita, cum solita illa morum insolentia, quae a manifesta contumelia non multum aberat. «Num iam, Darnaee, sentis te ad hunc mortalium mundum rursus pertinere?» «Temporis locique sensus mihi adhuc mire perturbatus est; sed eo saltem convalui ut me in hac vita rursus esse sentiam». «Quanta tibi haec voluptas esse debet!» Id cum acerbitate quadam dixit ac magnum poculum, quod ante se habebat, iterum complevit. «Ego vero nihil magis cupio quam oblivisci me ad hanc vitam pertinere. Nihil enim boni mihi haec vita praebet, nisi forte tale vinum; nec ego quicquam boni illi praebeo. Quare hoc quidem in genere haud multum similes sumus. Quin etiam incipio suspicari me ac te nulla fere in re similes esse.» Carolus Darnaeus, totius diei casibus animo adhuc perturbatus, velut in somnio versari sibi videbatur: nam ad eandem mensam sedebat cum homine vultu suo simillimo, moribus vero asperis longe dissimili. Quid responderet dubitans, tandem tacuit. «Iam cenam perfecisti», paulo post Cartonius inquit; «cur non alicuius salutem propinas, Darnaee? Cur non poculum alicuius nomine tollis?» «Cuius salutem? Cui propinem?» «Eius profecto, cuius nomen iam in extrema lingua habes. Ibi esse debet; ibi esse necesse est; ibi esse iuraverim.» «Igitur virginis Manettae salutem!» «Virginis Manettae salutem!» Cartonius, dum salutem illam bibebat, commensalem rectis oculis intuens poculum post umerum in parietem coniecit, ubi in multa fragmenta dissiluit. Tum tintinnabulum movit et aliud poculum afferri iussit. «Pulchra profecto virgo, quam in tenebris usque ad raedam deducas, Darnaee!» dixit, novum poculum implens. Alter fronte leviter contracta breviter respondit: «Ita». «Pulchra vero puella, quae tui misereatur et pro te lacrimas fundat! Quid igitur sentis? Num tanti fuit causam capitis dicere, ut tantam in te benevolentiam misericordiamque concitares, Darnaee?» Darnaeus rursus tacuit. «Nuntio tuo, cum eum ei rettuli, mire, ut arbitror, gavisa est. Nec tamen gaudium ostendit; sed gavisa esse puto». Haec commemoratio opportune Darnaeum admonuit hominem hunc, quamvis haudquaquam iucundum convivam, nulla necessitate coactum sibi in summo diei discrimine opem tulisse. Itaque sermonem ad eam rem convertit illique gratias egit. «Neque gratias ullas desidero neque ullis dignus sum», respondit ille pari neglegentia. «Primum enim res perquam facilis erat; deinde cur eam fecerim ipse nescio. Darnaee, licetne aliquid te interrogare?» «Libentissime; parva sane gratia pro tanto tuo beneficio.» «Num tibi videor in te praecipua quadam benevolentia ferri?» «Equidem, Cartoni», respondit alter, mirum in modum perturbatus, «eam quaestionem ne mihi quidem umquam proposui». «At nunc propone.» «Sic egisti quasi mihi bene velles; sed non credo te mihi bene velle.» «Neque ego credo», ait Cartonius. «Iam incipio de prudentia tua haud malam opinionem habere». «Nihilominus», perrexit Darnaeus, surgens ut tintinnabulum pulsaret, «spero eam rem non impedimento fore quominus rationem cauponi solvam et ambo sine ullo mutuo odio discedamus.» «Nihil prorsus impedit!» respondit Cartonius. Darnaeus tintinnabulum movit. «Totamne rationem solvere vis?» quaesivit Cartonius. Cum ille annuisset, ad ministrum conversus addidit: «Adfer mihi alterum eiusdem vini sextarium, minister, atque hora decima vespertina redi meque excita». Soluta ratione, Carolus Darnaeus surrexit bonamque ei noctem precatus est. Cartonius, nulla vicissim salutatione reddita, pariter surrexit, vultu gestuque paene minaci ac provocanti, et ait: «Unum adhuc verbum, Darnaee. Putasne me ebrium esse?» «Puto te vinum bibisse, Cartoni.» «Putas? Scis me bibisse.» «Quandoquidem aperte dicendum est, scio.» «Tum hoc quoque scias, cur biberim. Ego sum miserrimus laborum servus, omni spe destitutus. Nullius hominis in terris curam habeo, neque quisquam in terris mei curam habet». «Quod valde dolendum est. Nam ingenio tuo melius uti potuisses.» «Fortasse ita est, Darnaee; fortasse non est. Sed ne vultu tuo sobrio nimium efferaris; nescis enim quo etiam tu aliquando pervenire possis. Vale!» Ubi solus relictus est, mirus ille homo candelam arripuit, ad speculum in pariete suspensum accessit atque imaginem suam in eo intentissime contemplatus est. «Num tu huic homini praecipue bene vis?» mussitavit, imaginem suam alloquens. «Cur vero diligas hominem tibi similem? Nihil est in te quod quis amet; id satis scis. Ah, pereas! Quantum te ipse mutavisti! Praeclara sane causa cur eum diligas, quod tibi ostendit quantum ab eo qui esse potuisti recesseris, et qualis fieri potueris! Age, cum illo fortunam locumque permuta. Num illi caerulei oculi te ita aspexissent ut illum aspexerunt? Num vultus ille sollicitudine commotus tuam ita miseratus esset sortem, ut illius misertus est? Quin rem aperte confitere! Odisti hominem». Inde consolationem e vino petiit; sextarium intra pauca minuta exhausit et, bracchiis super mensam positis, capite in ea demisso obdormivit. Passi crines per mensam iacebant; candela autem, dum lenta cera liquesceret, longam velut sindonem funebrem super eum demittebat. CAPUT V · THOS Ea erant tempora quibus largiter bibebatur, plerique autem viri potationibus immodice indulgebant. Adeo vero temporum progressu mores hac in re emendati sunt, ut, si quis hodie sine exaggeratione narraret quantum vini quantumque potionis mixtae unus homo una nocte haurire tum soleret, neque tamen quidquam de existimatione sua tamquam viri omni cultu et humanitate praediti amitteret, incredibilia praedicare videretur. Nec iuris peritorum ordo, quamquam doctrina insignis, ulli alii eruditorum ordini in Bacchi cultu cedebat; nec Striverius, qui iam umeris obstantibus depulsis ad amplam quaestuosamque causarum patrocinationem properabat, in hac certaminis parte magis quam in aridioribus fori laboribus collegis suis concedebat. Cum apud Veterem Bailiam tum apud conventus iudiciales, quos Sessiones appellabant, gratiosus, Striverius iam caute inferiores scalae gradus, per quos ipse ascenderat, quasi securi excidere coeperat. Iam illa iudicia, si carissimum sibi patronum amplecti vellent, eum nominatim arcessere cogebantur. Ipse autem, dum umeris viam ad ipsius summi iudicis vultum in curia Banci Regis sibi aperiebat, rubicundam faciem cotidie ex densa capillamentorum forensium congerie extollere videbatur, velut ingens solis flos, inter reliquos luxuriantis horti flores elatus, ad solem ipsum caput attolleret. Olim inter forenses animadversum erat Striverium, quamquam lingua volubili, conscientia parum scrupulosa, animo prompto atque audaci esset, tamen ea sollertia carere qua ex ingenti dictorum testimoniorumque acervo rei summa atque medulla excerperetur; quae quidem inter praecipuas boni patroni artes numeranda erat. Sed in hac ipsa re mirum quantum postea profecisse videbatur. Quo plures causas suscipiebat, eo expeditius ad rerum penetralia perveniebat; et, quamvis cum Cartonio ad multam noctem compotatus esset, postero mane omnia argumenta tamquam in manibus habebat. Sidneius Cartonius, omnium fere mortalium otiosissimus et a quo minime aliquid praeclari exspectares, Striverio summo erat adiumento. Quantum autem vini a tempore forensi Hilarii usque ad festum Sancti Michaelis una consumpserant, satis fuisset ad navem regiam natantem sustinendam. Nullam usquam Striverius causam agebat quin Cartonius adesset, manibus in sinibus vestis conditis, oculis in laquear curiae defixis. Per eosdem quoque comitatus iudiciales proficiscebantur; ibique solitas potationes in serum usque noctem producebant. Quin etiam Cartonium interdum clara iam die furtim ac titubanter ad hospitium revertentem visum esse ferebatur, non aliter quam felem luxuria et nocturnis erroribus confectam. Tandem inter eos quorum haec nosse intererat sermo increbruit Sidneium Cartonium, etsi leonem numquam futurum, thoem tamen praestantissimum esse, qui Striverio in tam humili munere fidam atque utilem operam navaret. «Hora decima est, domine», inquit tabernae minister, cui Cartonius mandaverat ut se excitaret. «Hora decima est, domine.» «Quid accidit?» «Hora decima est, domine.» «Quid ais? Decimane noctis hora est?» «Ita, domine. Tu ipse iussisti ut te vocarem.» «Ah, recordor! Bene, bene.» Cum aliquotiens hebeti conatu somnum repetere frustra temptavisset, ministro callide obsistente, qui quinque fere minuta sine intermissione ignem agitabat, tandem surrexit, petasum temere capiti imposuit atque exiit. In Templum, iurisconsultorum sedem, se contulit; et, bis per vias lapidibus stratas, quae ad Ambulacrum Banci Regis et Aedificia Chartarum pertinebant, ultro citroque deambulando paulum refectus, ad Striverii conclavia divertit. Scriba Striverii, qui consiliis illis nocturnis numquam intererat, iam domum abierat; itaque ipse dominus ianuam aperuit. Soccos gerebat et laxam vestem domesticam, collo, quo commodius se haberet, nudo. Circa oculos ei quaedam inerat truculenta, intenta, quasi adusta deformitas, qualem in hominibus eius generis luxu potationibusque deditis cernere licet; cuius vestigia ab imagine Ieffreii iudicis usque per omnium fere aetatum ebrietati deditarum pictas effigies, quamvis artificum arte varie tecta, persequi possis. «Paululum tardius venis, o Memoria», inquit Striverius. «Fere hora consueta; fortasse quadrante horae tardius.» In cubiculum subobscurum ingressi sunt, cuius parietes libris operiebantur, pavimentum chartis conspersum erat, focus autem laete ardebat. Aenum ad focum positum vaporem mittebat; atque inter chartarum ruinas mensa quaedam nitida apparebat, copioso vino, liquore e vino destillato, alio ex arundine saccharifera confecto, saccharo ipso et fructibus citreis instructa. «Videtur te lagoenam tuam iam exhausisse, Sidnei.» «Duas potius hac nocte, opinor. Cum cliente hodierno cenavi; vel certe eum cenare spectavi: perinde est!» «Egregium illud, Sidnei, argumentum protulisti quo testis in agnoscendo reo fides labefactaretur. Unde tibi venit? Quando in mentem incidit?» «Visus est mihi satis speciosus; cogitavi me quoque, si quid mihi fortuna favisset, non dissimilem illi futurum fuisse.» Striverius tantum cachinnavit ut venter, praemature iam prominens, totus quateretur. «Tu et fortuna tua, Sidnei! Ad opus, ad opus!» Thos, vultu parum laeto, vestem circa collum laxavit, in proximum cubiculum abiit, moxque magnam aquae frigidae amphoram, peluim et linteum unum alterumve rettulit. Linteis aqua madefactis partimque expressis, ea ita complicata capiti imposuit ut visu paene horrendus esset; tum ad mensam consedit et: «Iam paratus sum!» inquit. «Hac nocte non multum e chartis istis excoquendum erit, o Memoria», dixit Striverius hilare, inter instrumenta versans. «Quam multa?» «Duo tantum fasciculi.» «Da mihi prius difficiliorem.» «Ecce habes, Sidnei. Age, rem aggredere!» Tum leo in lectulo molli ad alterum mensae potatoriae latus resupinus se composuit; thos autem ex adverso ad propriam mensam chartis refertam consedit, lagoenis poculisque ita appositis ut manu protensa facile attingeret. Uterque ad mensam potatoriam sine modo recurrere solebat, sed longe diverso more. Leo enim plerumque reclinatus, manibus sub cingulum insertis, ignem intuebatur, interdum leviorem aliquam chartam oscitanter tractans. Thos autem fronte contracta vultuque intento sic totus in opere haerebat, ut ne oculis quidem manum sequeretur qua poculum petebat; illa vero manus saepe per minutum aut amplius inter res positas errabat, priusquam quod ori admoveret inveniret. Bis terve tanta difficultas in rebus tractandis exstitit, ut thos necessario sibi surgendum putaret linteaque iterum frigida aqua perfunderet. Ab his ad amphoram peluimque peregrinationibus redibat capite humido tam miris modis obvoluto, ut nulla oratio eius habitus insolentiam satis exprimere posset; eo autem ridiculior species erat, quo sollicitius gravitatem in vultu praeferebat. Tandem thos ex chartarum copia epulas in brevem summam congestas leoni paravit atque obtulit. Leo eas caute ac diligenter accepit, quae vellet inde delegit, quid de singulis sentiret exposuit; thos et in eligendo et in disserendo subvenit. Ubi totum illud convivium satis pertractatum est, leo manus rursus sub cingulum condidit et recubuit ad cogitandum. Tum thos magno poculo hausto, quo guttur viresque reficeret, linteisque denuo capiti admotis, ad alteras epulas comparandas animum intendit. Eae eodem modo leoni ministratae sunt; nec prius eas absolverunt quam horologia tertiam post mediam noctem horam sonuerunt. «Iam opus confecimus, Sidnei», inquit Striverius. «Magnum igitur poculum potionis mixtae imple.» Thos lintea, quae iterum vaporare coeperant, de capite detraxit, membra excussit, oscitavit, frigore aliquantulum tremuit, imperataque fecit. «In illis regis testibus hodie interrogandis egregie versatus es, Sidnei. Singulis interrogationibus rem acu tetigisti.» «Num umquam aliter facio?» «Minime nego. Quid tibi animum tam asperum fecit? Adhibe potionis mixtae poculum: rursus lenietur.» Thos, murmure fastidioso edito, rursus obsecutus est. «Ille vetus Sidneius Cartonius, quem in schola Salopiensi noveram», ait Striverius, capite super eum nutans, dum qualis olim fuisset qualisque nunc esset reputabat, «ille Sidneius semper huc illuc fluctuans! Modo sursum, modo deorsum; nunc hilaris, nunc maestus atque abiectus!» «Eheu!» alter suspirans respondit. «Ita est: idem Sidneius, eadem fortuna. Iam tum pensa scholastica pro aliis pueris conficiebam, mea vero raro absolvebam.» «Quidni tua quoque?» «Deus scit. Ita mihi mos erat, ut opinor.» Manibus in sinibus vestis conditis, cruribus ante se porrectis, ignem tacitus spectabat. «Cartoni», inquit amicus, adversus eum corpore erecto insolenti quodam ac minaci habitu consistens, tamquam ferrea illa foculi craticula fornax esset in qua adsidui laboris constantia conflaretur, neque quicquam ad veterem illum scholae Salopiensis Sidneium, quasi res esset summa cum cura tractanda, corrigendum amplius requireretur quam ut umeris in ipsam fornacem detruderetur, «tua vivendi ratio semper claudicavit, atque etiam nunc claudicat. Numquam animum, numquam firmum consilium ad agendum colligis. Me aspice.» «Vah, ineptias!» respondit Sidneius, iam leviore ac benigniore risu. «Noli tu mihi de recte vivendi ratione praedicare!» «Quo pacto ea quae perfeci perficere potui? Quo pacto ea quae nunc ago conficio?» quaesivit Striverius. «Partim, opinor, quod mercedem mihi das ut te adiuvem. Sed neque me neque ipsum aerem tanta oratione compellare operae pretium est. Quae tibi proposuisti, perficis. Tu semper in prima acie fuisti, ego semper post tergum.» «At mihi in primam aciem irrumpendum fuit; non enim in ea natus sum, num tu aliter putas?» «Cum nascereris non adfui; mea tamen sententia iam tum in prima acie natus es», respondit Cartonius. Tum risit iterum, et ambo una riserunt. «Et antequam Salopiam venimus, et dum Salopiae eramus, et ex quo inde discessimus», perrexit Cartonius, «tu semper in ordinem tuum incidisti, ego in meum. Quin etiam cum una Parisiis in vico scholarium studiosi essemus, linguam Gallicam iusque Gallicum atque alias quasdam Gallicas micas colligentes, quibus haud multum profecimus, tu semper alicubi eras, ego nusquam.» «Cuius autem culpa id fuit?» «Mehercule, nescio an tua fuerit. Tantopere semper agebas, urgebas, trudebas, aliosque praeteribas, ut mihi nulla vivendi via relinqueretur nisi qua in otio ac situ torpescerem. Sed triste est iam lucescente die de sua praeterita vita verba facere. Priusquam abeo, sermonem in aliam partem verte.» «Age igitur!» inquit Striverius, poculum attollens. «Propina mecum formosae illi testi. Num iam ad iucundiorem rem te converti?» Minime, ut videbatur; nam vultus ei rursus maerore obductus est. «Formosa testis», submissa voce dixit, in poculum intuens. «Satis testium hodie et hac nocte vidi. Quae tandem est ista tua formosa testis?» «Filia medici illius, cuius habitus pictura dignus videbatur, virgo Manetta.» «Illa formosa?» «Nonne est?» «Minime.» «At, homo, tota curia illam admirabatur!» «Pereat totius curiae admiratio! Quis Veterem Bailiam de pulchritudine iudicem constituit? Nihil erat nisi pupa aureis capillis ornata!» «Scisne, Sidnei», ait Striverius, oculis eum acriter scrutans, dum manum lente per rubicundam faciem trahebat, «mihi tum visum esse te illius pupae flavicomae misereri atque omnium primum animadvertisse quid ei accideret?» «Omnium primum animadvertisse quid accidisset! Si puella quaelibet, sive pupa sive aliud quid, uno alterove passu a naso hominis animo linquitur, non est opus perspicillo ut id videatur. Tibi quidem propino, sed pulchritudinem illam pernego. Nec iam amplius bibam; dormitum ibo.» Cum hospes candelam ferens eum per scalas secutus esset, ut descendentem illuminaret, dies per sordidas fenestras frigido velut obtutu introspiciebat. Ubi aedes egressus est, aer frigidus tristisque erat; caelum grave et obscurum nubibus premebatur, amnis tenebrosus et incertus fluebat, omnia quasi vasta solitudo vita orbata iacebant. Pulvis autem in gyros perpetuo actus ante matutinum ventum volvebatur, velut harena e longinqua solitudine consurrexisset, primusque eius impetus iam urbem paulatim obruere coepisset. Vir ille, cuius animi vires in vanum consumebantur, solitudine undique circumdatus, in tacito quodam ambulacro constitit. Ac per momentum in ea vastitate, quae ante oculos patebat, vana quaedam species ei obversata est: honestae laudis cupiditas, sui ipsius abnegatio, in laborando constantia, velut in deserto mirifica urbis imago. In pulchra illius visionis urbe sublimia porticuum ambulacra surgere videbantur, unde Amores Gratiaeque eum desuper spectabant; horti erant in quibus vitae fructus maturescentes pendebant; aquae Spei ante oculos eius micabant. Momento uno visa sunt; deinde cuncta evanuerunt. Ad excelsum cubiculum per aedium quasi puteum conscendit; ibi, vestibus non depositis, in lectum neglectum se abiecit, cuius pulvinar lacrimis in cassum fusis maduit. Tristis, tristis sol ortus est; neque quidquam sole surgente tristius apparuit quam homo ingenio egregio affectibusque honestis praeditus, qui neque iis ad certum finem uti neque sibi ipse opem ferre neque suam felicitatem parare valeret; qui, cum intellegeret quam gravis tabes vitam suam corrumperet, velut fato suo assentiens eam tamen se paulatim exedere sinebat. CAPUT VI · CENTENI HOMINES Medicus Manettus in quieto quodam angiportus angulo haud procul a platea Sohensi quietas habebat aedes. Die quodam dominico, sereno illo quidem ac pulchro, postquam quattuor menses ab iudicio perduellionis transierant, quod temporis fluctus ita in longinquum abstulerant ut iam fere e memoria et sermone vulgi evanuisset, Iarvisius Lorrius a Clerkenvella, ubi habitabat, per vias sole collustratas ad medici domum ambulabat, ibi cenaturus. Etsi aliquotiens in pristinam negotiorum suorum curam totus reciderat, iam tamen medico amicus factus erat, et ille tranquillus viae angulus in vita eius quasi locus sole illustratus videbatur. Eo igitur dominico die post meridiem maturius Sohum petebat, tribus de causis quae iam ei in consuetudinem venerant: primum, quod diebus dominicis serenis ante cenam cum medico Luciaque saepe spatiari solebat; deinde, quod, si tempestas minus prospera esset, apud eos ut familiaris amicus diem traducere consueverat, nunc colloquendo, nunc legendo, nunc e fenestra prospiciendo, denique quocumque modo horas fallendo; tertium, quod quaedam animo eius obortae erant sagaces suspiciones, quas examinare cupiebat, atque ex domesticae illius familiae ratione hoc tempus ad eas dirimendas aptissimum esse intellegebat. Vix in toto Londinio angulus ullus illo tam insolito atque lepido habitu reperiri poterat. Transitus per eum nullus patebat; e fenestris autem, quae in fronte aedium medici erant, iucundus brevisque viae prospectus offerebatur, qui ipse quietem quandam sibi propriam atque iucundam praeferebat. Tum temporis trans viam Oxoniensem ad septentriones paucae tantum aedes exstructae erant; arbores silvestres vigebant, flores agrestes nascebantur, spina alba in agris, qui nunc nusquam sunt, florebat. Quare aurae rusticae per Sohum liberrime volitabant, non, ut postea, ad eam partem urbis aegre delatae instar pauperum vagorum, quibus nulla parochia sedem concederet; nec procul inde complures parietes ad meridiem spectantes erant, ad quos persica suo tempore maturescebant. Aestiva lux in illum angulum prima diei parte clarissime incidebat; at ubi viae aestu incaluerant, umbra eum obtegebat, non tamen ita profunda ut splendor ultra eam diffusus conspici non posset. Refrigerium ibi erat, compositum quidem ac verecundum, sed minime triste; pedum sonos miro modo reddens, quasi verus quidam portus, quo e frementibus viis confugere liceret. In tam quieto portu tranquilla quoque navicula esse debebat; neque deerat. Medicus duo tabulata amplae cuiusdam domus, rigida fronte exstructae, occupabat. In ea complures artes interdiu exerceri dicebantur, quamquam earum strepitus vix ullo die audiebatur; noctu vero ipsi artifices locum relinquebant. In posticis aedibus, ad quas per areolam, ubi platanus virides frondes susurrabat, aditus patebat, organa sacris cantibus adhibenda fabricari, argentum caelari, aurum etiam malleis tundendo in laminas duci ferebatur. Hoc postremum opus gigas quidam arcanus sibi arrogare videbatur, cuius aureum bracchium e pariete vestibuli eminebat, quasi se ipsum malleis in aurum cudendo mutavisset, atque eandem fortunam omnibus introeuntibus minaretur. De his artibus perparum umquam vel cernebatur vel audiebatur; pariter de quodam solitario inquilino, qui supra habitare dicebatur, et de obscuro artifice qui ornamenta raedarum facere dicebatur et infra officinam rationibus reddendis habere. Interdum operarius aliquis, paenulam induens, per vestibulum transibat; interdum ignotus quidam eo introspiciebat; interdum trans areolam incertus tinnitus audiebatur, aut ab aureo gigante ictus aliquis resonabat. Sed haec ipsa rarae erant exceptiones, quibus eo certius constabat passeres in platano post aedes, et sonos in angiportu ante eas repercussos, a diei dominici primo mane usque ad noctem diei Saturni suo arbitratu omnia obtinere. Hic medicus Manettus eos aegros curabat quos fama artis eius pristina, novis etiam rumoribus de rebus eius gestis excitata, ad se adducebat. Praeterea medendi scientia, sollertia diligentiaque in experimentis subtiliter instituendis haud mediocrem ei apud alios gratiam conciliabant; neque plus quaestus ex arte sua faciebat quam sibi satis esse arbitrabatur. Haec omnia Iarvisius Lorrius noverat animoque reputabat, cum illo sereno die dominico post meridiem tintinnabulum ad ostium quietarum aedium pulsavit. «Estne medicus Manettus domi?» Mox domum reversurum esse responsum est. «Estne Lucia Manetta domi?» Ipsam quoque mox reversuram. «Estne virgo Prossa domi?» Fortasse adesse; at ancillae nullo modo posse praenoscere quid virgo Prossa vellet, utrum se domi esse fateretur an negaret. «Quandoquidem ego hic tamquam domi sum», inquit Lorrius, «ascendam.» Filia medici, quamquam patriam in qua nata erat prorsus ignoraverat, innatam quandam ex ea duxisse videbatur facultatem, qua ex rebus exiguis plurimum et commodi et venustatis efficere posset: quae inter illius gentis dotes cum utilissimis tum iucundissimis numeranda est. Supellex quamvis simplex erat; tot tamen lepidis ornamentis, nullo pretio nisi ex elegantia et sollertia aestimandis, illustrabatur ut aspectu gratissima esset. Omnium rerum dispositio in conclavibus, a maximis usque ad minimas; colorum ordo; varietas atque elegans rerum inter se discrepantia, quas in minimis rebus parsimonia, manus sollertes, oculi perspicaces rectumque iudicium pepererant, non solum per se oculos delectabant, sed ingenium earum auctricis tam aperte ostendebant, ut Lorrio circumspicienti ipsae sellae mensaeque, vultum illum sibi iam notissimum quodammodo imitatae, quaerere viderentur an omnia probaret. In quoque tabulato tria erant conclavia. Ostia quibus inter se communicabant patebant, ut aer per omnia libere perflaret; itaque Lorrius, subridens dum hanc tam dulcem similitudinem ubique animadvertebat, ex uno in aliud transibat. Primum erat ornatius cubiculum; ibi erant aves Luciae, flores, libri, mensa ad scribendum apta, mensula ad opera muliebria, capsula pigmentorum aquis diluendorum. Alterum erat medici conclave ad aegros excipiendos, quo etiam ad cenandum utebantur. Tertium, ubi motus platani frondium in areola crebras ac mobiles lucis umbraeque maculas spargebat, medici erat cubiculum. Ibi in angulo scamnum sutorium iam otiosum et vasculum instrumentorum iacebant, non multum aliter atque olim in quinto illius lugubris domus tabulato prope tabernam vinariam in vico Sancti Antonii apud Parisios. «Miror», inquit Lorrius, cum circumspiciens constitisset, «eum monumentum illud suarum aerumnarum etiam nunc apud se retinere!» «Quid autem miraris?» subito interrogavit vox, cuius sono ille vehementer exsiluit. Virgo Prossa erat, mulier illa rubicunda atque truculenta, validis manibus praedita, quam primum in deversorio Regio Georgio apud Dubrim cognoverat, cuiusque familiaritatem postea auxerat. «Putaveram enim...» coepit Lorrius. «Vah! Tu scilicet id putaveras!» respondit Prossa; atque ille statim tacuit. «Quomodo vales?» quaesivit tum mulier, acriter quidem, sed tamquam significare vellet se illi nihil suscensere. «Satis belle valeo, gratias tibi ago», respondit Lorrius mitissime. «Tu vero quomodo te habes?» «Nihil est quod magnopere laudem», inquit Prossa. «Itane?» «Ita sane!» respondit illa. «De Avicula mea gravissime commoveor.» «Itane?» «Obsecro, aliud tandem aliquid dic quam 'itane', nisi me perpetua ista voce ad mortem usque exagitare vis!» exclamavit Prossa, cuius ingenium, si corporis magnitudinem exciperes, totum in brevitate atque acrimonia positum erat. «Vero?» inquit Lorrius, verbum prius dictum emendare conatus. «Etiam 'vero' satis molestum est», respondit Prossa, «sed aliquanto tolerabilius. Ita, vehementissime me commotam esse dico.» «Licetne causam rogare?» «Nolo tot hominum duodenas turmas, e quibus ne unus quidem mea Avicula dignus est, huc venire eamque sibi expetere», inquit Prossa. «Num tot duodenae turbae ob eam rem huc veniunt?» «Centeni», respondit Prossa. Hoc erat mulieri proprium, ut, quotiens prima eius sententia in dubium vocabatur, ipsa rem etiam maiorem esse diceret; qua in re nec ante eam nec post eam huiusmodi homines defuerunt. «Papae!» respondit Lorrius, nihil tutius quod diceret excogitans. «Cum carissima illa vixi, ex quo decem annos nata erat; aut potius illa mecum vixit et mihi mercedem dedit. Quod quidem facere minime debuit, idque iureiurando testari liceret, si modo facultates mihi fuissent, quibus vel me ipsam vel eam gratuito alerem. At id profecto perquam durum est!» inquit Prossa. Quid autem tam durum esset Lorrius non satis assecutus est; itaque caput movit, hac praestantissima corporis sui parte tamquam magico quodam pallio utens, quod rebus quibusvis aptari posset. «Omne hominum genus, quorum ne unus quidem mea Avicula dignus est, subinde huc se infert», perrexit Prossa. «Cum tu rem coepisti...» «Egone rem coepi, virgo Prossa?» «Nonne tu? Quis patrem eius ad vitam revocavit?» «Ah! Si hoc initium vocas...» inquit Lorrius. «Finem certe non vocabis, opinor? Dico igitur, cum rem incepisti, iam tum satis acerba fuit; non quod de medico Manetto conquerar, nisi quod tanta filia indignus est. Nec hoc illi vitio verto: quis enim, qualicumque condicione natus, tanta filia dignus umquam esse poterat? Sed vere bis terque acerbum est tantos post illum homines gregatim concurrere—illi quidem veniam dare potui—qui omnes Aviculae meae amorem mihi eripere conentur.» Lorrius sciebat eam amore invidioso vehementer teneri. Sed hoc quoque iam noverat: sub incredibili illa morum asperitate eam esse ex genere hominum sui prorsus immemorum, cuius exempla non nisi inter mulieres reperiuntur. Tales enim, solo amore admirationeque impulsae, se voluntaria servitute devovere solent iuventuti, quae sibi iam effluxit, pulchritudini quam numquam possederunt, artibus quas discere fortuna non concessit, spei denique illi clarae, quae in ipsarum vita obscura numquam illuxit. Satis rerum humanarum peritus erat ut intellegeret nihil in terris esse fidelitate animi sic gratuita atque omni mercennariae cupiditatis suspicione vacante praestantius. Quare eam tanti faciebat ut, in eo meritorum ordine quem intra animum suum constituerat—quem quidem omnes fere nobis aliquo modo constituimus—Prossam multo propius ad ordines angelorum inferiores admoveret quam permultas matronas, quas natura atque cultus incomparabili pulchritudine exornaverant, quibusque apud Tellsonianam argentariam rationes pecuniae servabantur. «Unus tantum vir, neque ullus alius, Avicula mea dignus umquam fuit aut erit», inquit Prossa; «Solomon frater meus, nisi in vita sua paulum aberravisset.» Sed hic rursus Lorrius, de privatis eius rebus iam diligenter edoctus, sciebat Solomonem fratrem hominem fuisse improbum, omni pietate alienum, qui sororem omnibus bonis exuisset, ut eam pecuniam in incertis negotiis temere periclitaretur, atque eam in extrema egestate relictam in perpetuum deseruisset, nec umquam ullo conscientiae morsu tactus. Quod Prossa, si levissimum illud fratris erratum dempseris, de eo constanter optime sentiebat, id sane Lorrio grave documentum fidei eius videbatur, neque parum ad aestimationem suam augendam valebat. «Quoniam forte nunc soli sumus», inquit ille, cum in ornatius conclave redissent atque ibi familiariter consedissent, «et uterque nostrum rebus gerendis assuetus est, liceat mihi quaerere: num medicus, cum Lucia colloquens, temporis illius quo sutorem agebat ne nunc quidem mentionem facit?» «Numquam.» «At tamen ipsum scamnum et instrumenta apud se servat?» «Etiam», respondit Prossa, caput quassans. «Non tamen affirmaverim eum tacite apud se illius temporis memoriam non repetere.» «Credisne eum saepe ea cogitare?» «Credo», inquit Prossa. «Num tibi fingis...?» iam coeperat Lorrius, cum illa abruptis verbis interpellavit: «Nihil mihi umquam fingo. Nulla mihi est fingendi facultas.» «Recte me mones. Sed num coniecturam facis? Licetne tibi vel interdum aliquid conicere?» «Aliquando», inquit Prossa. «Num igitur coniectas», perrexit Lorrius, oculis nitentibus ac benigne subridentibus in eam conversis, «medicum Manettum aliquam per tot annos apud se servavisse sententiam de causa cur tam crudeliter vexatus sit, fortasse etiam ipsum eius qui eum oppresserit nomen nosse?» «De hac re nihil coniecto nisi quod mihi Avicula narrat.» «Quid autem narrat?» «Avicula eum de causa captivitatis suae quandam opinionem tacite servare arbitratur.» «Ne mihi succenseas quod tot rogata propono; ego enim sum homo negotiis occupatus, ingenio tardiusculo; tu vero femina rebus gerendis exercitata.» «Tardiusculo?» placide quaesivit Prossa. Lorrius, qui iam maluisset modestius illud adiectivum numquam protulisse, respondit: «Minime, minime! Nihil profecto tale. Sed ut ad rem redeamus: nonne mirum est medicum Manettum, ut omnes novimus, prorsus insontem nec ullius sceleris reum, de causa tamen illius captivitatis numquam verbum facere? Non dico mecum, quamquam olim inter nos negotia fuerunt et nunc intima familiaritate coniungimur; sed ne cum filia quidem sua pulcherrima, quam ipse tanto amore complectitur, quaeque vicissim eum tanto prosequitur? Crede mihi, virgo Prossa, non inani curiositate sed vera sollicitudine commotus tecum de hac re ago.» «Equidem, quantum intellegere possum—et parum, ut tu fortasse dicas, intellego», respondit Prossa, mitior facta post hanc excusationem, «existimo eum totam illam rem pertimescere.» «Pertimescere?» «Cur metuat, ut opinor, facile intellegis. Res ipsa memoratu horrenda est. Praeterea ex illis cruciatibus orta est illa mentis perturbatio, qua sui ipsius paene oblitus est. Cum nec sciat quomodo sui compos esse desierit nec quomodo ad se redierit, numquam fortasse satis sibi persuadere potest idem sibi non iterum eventurum. Haec sola ratio, ut opinor, satis ostendit cur de talibus rebus dicere reformidet.» Gravior haec et prudentior sententia erat quam Lorrius ab ea exspectaverat. «Vera loqueris», inquit, «et sane cogitatu horrenda. Attamen me interdum dubitatio quaedam sollicitat, utrum medico Manetto expediat illam tam gravem memoriam perpetuo intra animum compressam retinere. Quin ista ipsa dubitatio atque ea quae inde mihi suboritur cura effecerunt ut nunc te ita familiariter interrogarem.» «Nihil mutari potest», inquit Prossa caput quassans. «Tantum illam chordam tange, statim mutatur in peius. Melius est eam intactam relinquere; immo necesse est, velis nolis. Interdum intempesta nocte surgit; nos autem, quae supra habitamus, audimus eum in cubiculo suo ultro citroque ambulantem, ultro citroque. Avicula iam novit tum animum quoque eius in vetere carcere ultro citroque, ultro citroque vagari. Ad eum festinat; tum ambo una ambulant, ultro citroque, ultro citroque, donec ille se receperit. Sed veram sollicitudinis causam numquam filiae indicat, neque illa ullam de ea mentionem faciendam putat. Ita taciti una deambulant, ultro citroque, ultro citroque, donec eius amor atque praesentia patrem ad se ipsum reduxerint.» Prossa quamvis omnem imaginandi facultatem sibi abnegavisset, tamen in verbis illis saepe repetitis, «ultro citroque», plane sentiebatur quantopere miserum esset unius eiusdemque maestissimae recordationis perpetuo quasi stimulis agitari; atque ea ipsa verborum repetitio ostendebat mulierem illa facultate minime carere. Angulum illum mirae vocum vestigiorumque repercussioni aptum esse iam dictum est. Nunc vero adventantium pedum strepitum adeo multiplici sono referebat ut videretur ipsa mentio illius infatigabilis deambulationis ultro citroque sonos excitavisse. «Ecce veniunt!» inquit Prossa, surgens ut colloquio finem faceret. «Iam vero centeni homines propediem aderunt!» Tam singularem natura loci ad reddendos sonos facultatem habebat, tamquam ingens quaedam auris esset, ut Lorrius, ad fenestram apertam stans atque patrem filiamque quaerens, quorum pedum sonitum audiebat, putaret eos numquam appropinquaturos. Etenim interdum repercussus pedum sonus evanescebat, quasi illi abirent; mox aliorum pedum strepitus audiebatur, cum tamen nemo, cuius essent, adpropinquaret, qui rursus tum demum plane silebat cum proxime adesse viderentur. Tandem tamen pater filiaque vere apparuerunt; Prossa autem iam ad ostium viae parata stabat ut eos exciperet. Gratum erat Prossam videre, quamvis truculentam, rubicundam et torvo vultu, dum Luciae, ubi haec superius ascendisset, pileolum e capite detractum sudarii angulis leviter extergeret et pulverem afflatu depelleret, pallium complicaret ut reponeretur, capillosque eius uberes diligenter complanaret tanta cum superbia quanta ipsa de propriis capillis gloriari potuisset, etiamsi feminarum omnium pulcherrima atque vanissima fuisset. Nec minus iucundum spectaculum praebebat ipsa carissima puella, quae illam amplexabatur gratiasque agebat ac tantam curam sui suscipere vetabat; hoc autem ultimum non nisi iocans audebat dicere, alioquin Prossa graviter offensa in cubiculum suum recessisset atque ibi lacrimasset. Medicus quoque aspectu iucundissimo erat, eas intuens et Prossae iocans exprobrans quod Luciam nimia indulgentia corrumperet, voce tamen oculisque tam indulgentibus ut in hac ipsa re ei aequaretur, immo, si fieri posset, superaret. Nec Lorrius minus laetum spectaculum erat: in parvo capillamento suo prae gaudio renidebat, atque astris quae vitam suam caelibem rexerant gratias agebat, quod eum iam senescentem tandem ad domum quandam, cuius dulcedinem sentire posset, perduxissent. Nemo tamen ex illis centenis hominibus ad haec spectacula spectanda confluxit; frustraque Lorrius exspectavit ut Prossae vaticinium impleretur. Hora cenae advenit, necdum tamen centeni homines aderant. In parvae familiae officiis administrandis Prossa curam rerum inferioris tabulati susceperat, eamque mirabili semper sollertia gerebat. Cenae, quamquam cibis admodum simplicibus constabant, tam perite coquebantur, tam eleganter apponebantur, tanta munditia et tam concinna artium Anglicarum Gallicarumque mixtura parabantur, ut nihil iis melius desiderari posset. Prossae enim amicitia rebus potius quam verbis declarabatur. Itaque Sohum regionesque proximas quasi vastaverat, Gallos egentes undique consectata, qui, solidis Anglicis et nummis dimidiae coronae invitati, occulta coquorum artificia sibi aperirent. Ab his Galliae filiis filiabusque fortuna deiectis tam admirabiles didicerat artes, ut duae ministrae, femina et puella, quibus tota domestica servitia constabant, eam velut magam quandam aut fabulosam illam Cinerellae matrinam, magicis artibus praeditam, suspicerent: quae gallinam vel leporem vel unum alterumve holus ex horto arcessere iuberet, ac deinde quicquid vellet inde efficeret. Diebus dominicis Prossa cum medico ad eandem mensam accumbebat; reliquis autem diebus pertinaciter suo more cibum sumebat horis nemini notis, aut in inferioribus aedibus aut in proprio cubiculo secundi tabulati, quod caeruleo colore ornatum erat, neque ulli praeter Aviculam suam patebat. Illo die tamen vultu Luciae blando, quae omni studio ei placere conabatur, ita permota est ut solitam severitatem prorsus remitteret; quare cena quoque summa cum voluptate acta est. Dies erat graviter aestuosus. Itaque post cenam Lucia suasit ut vinum in hortulum sub platanum deferretur, atque ibi sub divo considere liceret. Cum omnia ad Luciae nutum fierent et circa eam velut axem circumagerentur, omnes sub arbore consederunt. Vinum ipsa in areolam detulit, praecipue ut Lorrio gratificaretur; nam iam pridem sibi officium pincernae eius quodammodo vindicaverat, atque, dum sub platano sermocinabantur, poculum eius numquam vacuum esse sinebat. Dum inter se loquebantur, posticae vicinarum domorum partes atque extremae facies, nescio quid arcani prae se ferentes, in eos furtim prospicere videbantur; supra capita autem platanus quasi suo sermone susurrabat. Ne tum quidem centeni homines apparuerunt. Darnaeus quidem, dum sub platano sedebant, advenit; sed unus tantum erat. Medicus eum benigne excepit, nec minus Lucia. Prossa autem subito capitis totiusque corporis quibusdam nervorum vellicationibus concussa domum se recepit. Huic malo non raro obnoxia erat; quod ipsa familiari sermone «impetum quassationum» appellare solebat. Medicus illo die optime valebat, atque solito multo iuvenior videbatur. Tum maxime elucebat quanta esset inter ipsum et Luciam vultus similitudo; et cum iuxta sedentes illa umero eius inniteretur, ille bracchium post tergum sellae filiae extenderet, iucundissimum erat eorum similitudinem contemplari. Multa ille toto die magno cum animi ardore atque insolita alacritate disseruerat. «Quaeso, medice Manette», inquit Darnaeus, dum sub platano sedebant—nam sermo sponte ad veteres Londinii aedes defluxerat—«num tibi multum arcis illius, quam Turrim Londiniensem vocant, videre contigit?» «Lucia et ego eam adivimus», respondit medicus, «sed obiter tantum. Quantum quidem vidimus, satis fuit ut locum rebus memoratu dignis refertissimum esse cognosceremus; plura vix novimus.» «Ego quoque, ut meministi, ibi fui», inquit Darnaeus, subridens, quamquam subridenti paulum indignationis rubor suffundebatur, «sed longe alia condicione, eaque haudquaquam apta ad omnia contemplanda. Narraverunt tamen mihi, dum illic eram, rem quandam mirabilem.» «Quamnam?» quaesivit Lucia. «Cum ibi quaedam aedificia immutarentur, operarii in veterem carcerem subterraneum inciderunt, qui multis iam annis muris obstructus atque oblivioni traditus erat. Interioris parietis lapides omnes inscriptionibus captivorum scalptis operiebantur: temporum notas, nomina, querellas, preces. In lapide quodam angulari, ubi duo parietes coibant, captivus unus, qui ad supplicium ductus esse videbatur, tres litteras, velut extremum suum opus, inciderat. Instrumento sane miserrimo id fecerat, festinanter atque manu tremente. Primo litterae D. I. C. legi putabantur; sed post diligentiorem inspectionem ultima non C sed G esse deprehensa est. Nullius captivi nomen aut memoria reperiebatur cui tales litterae initiales convenirent; multaque frustra coniecta sunt cuiusnam nominis indicia essent. Tandem quispiam suspicatus est eas non singulas nominis litteras esse sed vocem Anglicam integram DIG efficere, quae Latine est 'fode'. «Pavimentum igitur sub illa inscriptione accuratissime exploratum est; in terra autem, sub lapide vel tegula vel quodam pavimenti fragmento, cineres chartae reperti sunt, cum cineribus exiguae thecae aut sacculi pellicei commixti. Quid ille captivus ignotus scripserit nemo umquam leget; constat tamen eum aliquid scripsisse atque abscondisse, ne ad custodis manus perveniret.» «Pater mi!» exclamavit Lucia. «Aegrotas!» Ille subito e sede exsiluerat, manu capiti admota; vultu atque toto corporis habitu ceteros vehementer perterruerat. «Minime, carissima, non aegroto. Magnae pluviae guttae cadunt; earum ictu subito commotus sum. Intro eamus satius erit.» Paene eodem momento ad se rediit. Re vera rarae sed maximae pluviae guttae cadebant; atque ille aversam manum ostendit, cui stillae haerebant. Nihil tamen omnino de re nuper narrata dixit; et dum in domum redibant, Lorrius, adsuetus in negotiis hominum vultus scrutari, in ore eius, cum ad Carolum Darnaeum converteretur, eundem mirum vultus habitum vel animadvertit vel sibi animadvertisse visus est, quam in atriis iudicii conspexerat, cum medicus tum quoque Darnaeum intuitus esset. Tam celeriter tamen medicus se collegit ut Lorrius de oculorum suorum fide dubitaret. Ne aurei quidem gigantis bracchium in vestibulo constantius stabat quam ipse, cum sub eo substitit atque comites monuit se a levibus etiam repentinis rebus nondum ita firmatum esse ut nihil commoveretur—nec scire se num umquam adsuesceret—itaque pluviae guttis fuisse exterritum. Tempus potionis e foliis Sinensibus parandae advenerat. Prossa, dum eam parabat, novo quassationum impetu vexabatur; nec tamen ulli ex centenis hominibus aderant. Cartonius quidem languido gradu intraverat; sed cum Darnaeo duo tantum numerabantur. Noctis calor adeo gravis atque suffocans erat ut, quamvis ianuae fenestraeque paterent, omnes aestu premerentur. Mensa potione sublata, ad unam fenestrarum se contulerunt atque in densum vespertinum crepusculum prospexerunt. Lucia iuxta patrem sedebat, Darnaeus iuxta eam, Cartonius fenestrae innitebatur. Aulaea longa erant atque alba; procellae cum tonitru in angulum ruentes ea interdum ad lacunar usque attollebant, ubi velut larvarum alae fluctuabant. «Guttae etiamnunc cadunt», inquit medicus Manettus, «magnae, graves, rarae. Lente advenit.» «At certe advenit», respondit Cartonius. Submissa voce colloquebantur, ut homines facere solent cum intenti aliquid observant et exspectant; praesertim cum in obscuro conclavi sedent fulguris adventum exspectantes. In viis ingens erat properantium trepidatio, cum omnes antequam procella erumperet tectum quaererent. Mirabilis ille viae angulus adventantium abeuntiumque pedum strepitu resonabat, cum tamen nemo eo transiret. «Multitudo hominum et tamen solitudo!» inquit Darnaeus, postquam aliquandiu auscultaverant. «Nonne animum commovet, domine Darnaee?» quaesivit Lucia. «Interdum hic vesperi tam diu sedens auscultavi ut mihi quaedam fingere inciperem; sed vel levis cogitationis tam ineptae umbra hac nocte horrorem mihi incutit, cum omnia tam atra tamque sollemnia sint...» «Horreamus igitur et nos una; fortasse cognoscere possumus quid sibi ista velint.» «Nihil profecto hoc tibi esse videbitur. Huiusmodi opiniones, ut mihi quidem videtur, eos tantum commovent in quorum mentibus nascuntur; aliis communicari non possunt. Aliquando hic sola vesperi sedi, auscultans, donec sonos illos repercussos mihi fingere coeperim tamquam omnium hominum vestigia, qui aliquando in vitam nostram ingressuri essent.» «Magna profecto turba aliquando in vitam nostram irruet, si hoc verum est», interiecit Sidneius Cartonius, solita quadam maestitia. Interea crebri vestigiorum sonitus nullo intervallo redibant, et properantium strepitus semper celerior fiebat. Angulus pedum sonum iterum iterumque resonabat: alii sub ipsis fenestris esse videbantur, alii intra conclave; hi accedere, illi discedere; quidam repente deficere, quidam prorsus consistere. Omnes tamen longinquis in viis esse videbantur, nec quisquam eorum conspiciebatur. «Omnesne hi pedum sonitus ad nos singulos venturi sunt, virgo Manetta», quaesivit Darnaeus, «an inter nos dividendi sunt?» «Nescio, domine Darnaee. Iam dixi inanem esse animi mei opinionem; tu tamen eam audire voluisti. Quotiens huic cogitationi me tradidi, sola eram; tum mihi fingebam haec esse vestigia hominum qui aliquando in vitam meam patrisque mei ingressuri essent.» «Ego vero ea omnia in meam vitam recipio!» inquit Cartonius. «Nihil interrogo, nullas condiciones pono. Ecce magna multitudo, virgo Manetta, in nos fertur: eos etiam video—fulgure monstrante!» Haec postrema verba addidit, cum fulgur vehemens emicuisset, cuius luce ipse ad fenestram neglegenter innixus apparuit. «Et eos audio!» rursus adiecit, postquam tonitru ingenti caelum intonuit. «Ecce veniunt, celeres, feroces, furentes!» Hic aquarum impetum ac fragorem effingebat; sed ipse imber tantum subito strepitum edidit ut loquentem interrumperet, ut nullius iam vox exaudiri posset. Procella memorabilis, fulguribus tonitribusque horrenda, cum illo aquarum diluvio erupit; neque ictus tonitruum neque fulgura neque imber vel punctum temporis remiserunt, nisi postquam luna media nocte exorta erat. Iam aer serenatus erat, et magna campana templi divi Pauli primam post mediam noctem horam nuntiabat, cum Lorrius, Gerrio comitante, qui ocreis altis indutus lucernam portabat, domum ad Clerkenvellam redire instituit. In itinere inter Sohum et Clerkenvellam nonnullae viae erant solitariae; itaque Lorrius, latrones viarum infestarum metuens, Gerrio semper tamquam comite atque custode utebatur, quamquam duabus fere horis ante id fieri solebat. «Qualis nox fuit!» inquit Lorrius. «Paene talis, Gerri, ut mortuos ipsos e sepulcris evocaret.» «Equidem, domine, nullam umquam noctem vidi», respondit Gerrius, «nec profecto credo me visurum, quae talem rem efficere queat.» «Bene vale, Cartoni», inquit vir negotiis deditus. «Bene vale, Darnaee. Num umquam rursus omnes una talem noctem videbimus?» Fortasse. Fortasse etiam magnam illam hominum multitudinem, ingenti strepitu atque fragore super se ruentem, una visuri erant. CAPUT VII · PROCER IN URBE Procer quidam, eorum unus qui summa apud aulam regiam auctoritate pollebant, quattuordecimo quoque die magnam salutantium frequentiam in amplissimis suis Parisiensibus aedibus habere solebat. Tum in interiore conclavi sedebat, in ipso velut adyto adytorum, quod multitudini cultorum per exteriores aulas exspectanti sanctissimum sanctorum videbatur. Procer poculum e socolata sumpturus erat. Multa quidem ille facili negotio deglutire poterat; quin etiam a nonnullis morosioribus dicebatur Galliam ipsam mira celeritate devorare. At socolata, quam mane bibere solebat, ne ad ipsam quidem eius gulam pervenire poterat, nisi quattuor viri robusti, praeter cocum, operam contulissent. Ita prorsus erat. Quattuor viris opus erat, qui omnes vestibus pretiosissimis atque insignibus fulgebant, quorum princeps, pro more illo nobili ac vere pudico quem Procer ipse instituerat, vivere nequire videbatur nisi duo saltem horologia aurea in sinu gestaret: hi quattuor beatam illam socolatam ad beatissima domini labra perducebant. Unus ex famulis vas, quo socolata continebatur, in conspectum sacratissimum inferebat; alter instrumento ad id facto potionem agitabat atque in spumam redigebat; tertius mappam singulari honore dignatam porrigebat; quartus, idem ille duobus horologiis aureis ornatus, socolatam in poculum infundebat. Vix fieri poterat ut Procer uno ex his ministris destitutus dignitatem suam sub caelis admirantibus tueretur. Quam gravis vero macula insignibus eius gentiliciis inflicta esset, si tres tantum ministri potioni servissent! Si duo tantum ministravissent, procul dubio animam efflavisset. Procer superiore nocte ad cenulam quandam profectus erat, in qua Comoedia atque Opera Magnifica iucundissime partes suas egerant. Plerisque autem noctibus ad huiusmodi cenulas, inter blandissima sodalicia, ibat. Tanta erat eius urbanitas, tanta ad quamlibet illecebram animi facilitas, ut Comoedia atque Opera Magnifica de molestis illis rebus publicis ac secretis imperii consiliis apud eum multo plus valerent quam universae Galliae necessitates. O fortunatam Galliam, cui tanta felicitas obtigerat! Nec minus beatas semper fuisse gentes quascumque tali beneficio fruerentur quis dubitaret? Sic profecto Anglia floruerat, exempli gratia, sub illo laeto Stuarto, cuius desiderium adhuc gerebatur, qui eam pretio accepto vendiderat. De rebus publicis universis unam habebat Procer sententiam, eaque vere generosam: ut sua quaeque sponte procederent. De singulis vero negotiis alteram sententiam aeque generosam habebat: ut omnia ad ipsius arbitrium agerentur, ad ipsius potentiam augendam opesque cumulandas. De voluptatibus suis, sive universis sive singulis, tertium eiusdem generositatis praeceptum erat: mundum earum causa conditum esse. Cuius decreti sacrosancta sententia, uno tantum pronomine ex antiqua sententia immutato, ita sonabat: «Mea est terra et plenitudo eius, ait Procer.» Tandem tamen Procer animadvertit certas quasdam molestias, vulgo pecuniarias appellatas, sensim tam in res privatas quam in publicas irrepsisse. Quare in utrisque negotiis, necessitate compulsus, cum publicano quodam locuplete societatem inierat. In publicis quidem rationibus, quoniam nihil ipse explicare poterat, vectigalia ei locanda erant qui explicare sciret; in privatis autem, quoniam publicani divitiis abundabant, ipse vero, post tot maiorum generationes luxui atque sumptibus deditas, in egestatem paulatim labebatur. Itaque sororem e monasterio feminarum, dum tempus adhuc erat quo imminens velum repelleretur—vestem profecto omnium quas induere posset vilissimam—eduxerat, eamque publicano ditissimo, sed ignobili genere nato, tamquam praemium in matrimonium dederat. Hic igitur publicanus, baculum gestans cui aureum pomum in summo adfixum erat, inter salutatores in exterioribus conclavibus aderat. Omnes ante eum sese humillime prosternere solebant, praeter eos qui illustriore, id est Proceris, sanguine nati erant: hi, ne ipsius quidem publicani uxore excepta, summa eum superbia atque contemptu despiciebant. Magnificus sane vir erat publicanus. Triginta equi in stabulis stabant; viginti quattuor famuli in atriis sedebant; sex feminae uxori eius assidue ministrabant. Vir qui nihil aliud agere prae se ferebat nisi rapere atque ubicumque posset praedari, quidquid de probitate nuptiarum eius iudicandum esset, unus saltem ex omnibus qui eo die Proceris aedes frequentabant veram quandam rerum substantiam exhibebat. Nam conclavia illa, quamvis visu pulcherrima et omni genere ornamentorum instructa, quae ingenium atque ars illius aetatis excogitare poterant, recte examinata nihil sane firmi nihil solidi habebant. Si quis illa cum aliis hominibus comparavisset, qui non longe aberant, miseris scilicet illis quasi larvis pannis et nocturnis capitum tegminibus amictis—quos una cum aula ista turres aedis Nostrae Dominae, in medio fere utrorumque positae, conspicere poterant—res profecto intolerabilis atque animum crucians apparuisset: si modo quisquam apud Procerem de eiusmodi re curam suscipere potuisset. Milites summos honores gerentes, belli disciplinam prorsus ignorantes; classium praefecti, qui ne navium quidem ullam notitiam haberent; administri civiles, nullius negotii periti; sacerdotes impudentes, quos nemo mortalium rebus saecularibus deditiores reperisset, oculis libidinosis, linguis solutis, moribus lingua etiam solutioribus: omnes muneribus quibus fungebantur ineptissimi, omnes impudentissime mentientes dum ea munera sibi convenire affirmabant; sed omnes aut genere aut aliqua necessitudine, propiore sive remotiore, cum Proceris ordine coniuncti, atque idcirco omnibus officiis publicis, unde aliquid lucri capi posset, invecti. Tales ibi non singuli, sed viceni atque iterum viceni numerari poterant. Ne ii quidem deerant qui neque Proceri neque rei publicae proprie adhaerebant, sed a rebus veris atque ab omni recta vitae via, qua ad honestum aliquem finem perveniretur, aeque alieni erant. Medici, qui ex delicatis remediis ad morbos commenticios, qui numquam exstiterant, ingentes opes congesserant, aegrotis suis aulicis in Proceris vestibulis arridebant. Homines novarum rerum consilia iactantes, qui ad omnes levissimas rei publicae molestias remedia repperisse sibi videbantur, praeter unum illud, quo unum aliquod verum vitium serio labore radicitus exstirparetur, cuiusvis aures, quas occupare poterant, inanissimo verborum strepitu complebant. Philosophi qui numen divinum negabant, qui verbis orbem terrarum refingebant atque e chartis turriculas Babylonias exstruebant quibus caelum ascenderent, cum chemicis non minus incredulis, qui metalla transmutare sperabant, sermones conferebant, in illo admirabili coetu quem Procer congregaverat. Viri elegantissimi atque summis artibus exculti, quorum cultus exquisitus eo potissimum tempore—nec posterioribus temporibus minus—ex eo agnoscebatur quod nihil eorum quae natura humana curare solet dignum cura putabant, tanta lassitudine afficiebantur ut perfectissima exempla generis sui esse viderentur. Tales in splendida Parisiensium societate domos reliquerant hi praeclari homines, ut exploratores inter Proceris cultores, qui dimidiam fere urbanissimi conventus partem efficiebant, vix unam uxorem reperissent in illo angelorum circulo quae habitu aut moribus matrem se esse fateretur. Neque enim apud elegantes illos nomen matris ullam vim habebat, praeter ipsum actum molestam aliquam creaturam in lucem edendi; quod quidem parum ad veram matris dignitatem pertinet. Mulieres agrestes infantes suos, qui nihil ad modum cultumve pertinebant, prope corpus tenebant ac nutriebant; at aviae venustissimae, quamvis sexagenariae, tamquam viginti annos natae vestiebantur atque cenitabant. Lepra illa vitae fictae omnes ferme Proceris cultores deformaverat. In ultimo tamen conclavi sex homines erant qui iam aliquot annos levi quadam suspicione angebantur, res humanas universas non tam recte procedere quam vulgo crederetur. Horum tres, rebus publicis se consuluros rati, se ad sectam quandam portentosae superstitionis adiunxerant, cui Convulsionariorum nomen erat. Iam secum deliberabant num ilico spumas ore funderent, furerent, rugirent, artubusque rigidis repente velut exanimes conciderent; hac nimirum ratione posteritati tam perspicuum itineris signum erecturi ut inde Procer facile cognosceret qua in posterum via incedendum esset. Praeter hos quasi Derviscos alii tres in aliam sectam praecipites concesserant. Hi de «Centro Veritatis» portentosa quadam loquendi ratione disputabant, et hominem e centro illo excidisse affirmabant—quod probare sane haud difficile erat—sed intra circumferentiam adhuc manere. Ne vero etiam e circumferentia evolaret, ieiunio et spectrorum apparitionibus continendum, atque etiam in centrum ipsum retrudendum censebant. Itaque inter hos creberrimi cum spiritibus sermones habebantur; unde quantum utilitatis in rem humanam redundaverit nemo umquam deprehendere potuit. Unum tamen erat quo omnes in amplissimis Proceris aedibus tuto gloriari possent: egregie vestiti erant. Si quis diem extremi iudicii inter dies sollemnes numerandum esse constituisset, quibus exquisitissimo ornatu adesse oporteret, nemo ibi reperiretur qui non in omne aevum ad eam sollemnitatem probe esset comparatus. Crines tot modis crispati, pulvere conspersi, in sublime erecti; facies tam delicate pigmentis custoditae atque instauratae; gladii tam pulchre ornati; odores tam suaves naribus oblati: his profecto rebus effici poterat ut mundus in aeternum cursu suo pergeret. Elegantissimi illi viri aurea quaedam ornamenta ex vestibus pendula gerebant, quae, quoties membra languide movebant, leniter tinniebant. Vincula illa aurea quasi campanulae pretiosissimae sonabant; earum sonus, una cum sericarum vestium, panni auro intexti linique tenuissimi susurru, levem quendam aeris motum excitabat, qui velut aura etiam longe ad vicum Sancti Antonii eiusque famem omnia devorantem perveniret. Vestitus enim erat unum illud incantamentum numquam fallens, quo omnia suo loco retinerentur. Omnes ad saltationem personatam ornati erant, quae nullo umquam tempore finienda videretur. Ab aedibus Tuileriensibus, per Procerem totamque aulam, per senatus conventus, tribunalia iudicum atque omnem civium ordinem—praeter pannosas illas larvas—saltatio personata ad ipsum carnificem publicum descendebat. Is quoque, ut incantatio vim haberet, munere fungi cogebatur «crinibus crispatis pulvereque aspersis, tunica auro praetexta, calceis levibus, tibialibus ex serico candido indutus». Ad patibulum et rotam supplicii—securis enim raro adhibebatur—sic ornatus aderat carnifex ille quem, more apud eiusdem artificii viros quasi episcopali, «Dominum Parisiensem» appellabant, sicut alter «Dominus Aurelianensis» dicebatur, et ceteri a suis quisque urbibus nominabantur. Quis autem ex omnibus qui anno post Christum natum millesimo septingentesimo octogesimo ad Proceris salutationem convenerant dubitare potuisset quin res publica, quae in carnifice tam exquisite crispato, pulvere consperto, auro ornato, calceis nitentibus tibialibusque sericis candidis munito fundata esset, etiam sideribus ipsis diuturnior futura esset? Procer igitur, postquam quattuor illos famulos ministerio liberavit atque socolatam hausit, fores sanctissimi illius sacrarii aperiri iussit, et foras processit. Tum vero quantum obsequium! Quanta corporis ad terram inclinatio, quanta blanditia, quanta servitus, quam abiecta humilitas! Nihil prorsus humiliationis, sive corporis sive animi, caelesti numini reservabatur; quae fortasse causa inter ceteras fuit cur cultores illi Proceris caelestibus rebus omnino non vacarent. Huic promissionem, illi risum largiens, in huius felicissimi servi aurem pauca susurrans, illi manu leniter innuens, Procer per omnes aulas amabili quodam habitu processit, usque ad longinquissimam regionem illius Veritatis Circumferentiae. Inde conversus eadem via rediit; tandem ab illis quattuor ministris, qui socolatae genii tutelares esse videbantur, in sacrarium suum denuo clausus est, nec cuiquam postea conspiciendus. Finito spectaculo, motus ille levis qui a vestibus et ornamentis excitabatur in parvam tempestatem crevit, et pretiosae campanulae per scalas tinnitus suos diffuderunt. Paulo post ex omni illa multitudine unus tantum restabat, qui pileum sub bracchio gerens, pyxidem tabaci manu tenens, inter specula lentis passibus ad exitum procedebat. «Te», inquit ille, cum ad ultimam ianuam pervenisset et versus Proceris sacrarium conversus esset, «Diabolo devoveo!» Haec locutus, pulverem tabaci e digitis excussit, quasi etiam pulverem viarum e pedibus excuteret, ac deinde sine ullo tumultu scalas descendit. Vir erat annorum circiter sexaginta, veste egregia indutus, superbo habitu, vultu tamquam larva artificiosissime facta. Pallor vultus paene pellucidus erat; singulae faciei partes acute distinctae; idem semper totius vultus habitus. Nasus, ceterum forma pulcherrimus, iuxta utramque narium alam superiore parte leviter contractus erat. In his duabus contractionibus, sive exiguis cavis, omnis ferme mutatio quae umquam in facie conspiciebatur consistebat. Nam interdum color illarum depressionum mutabatur, interdum levi quadam pulsatione dilatari contrahique videbantur; tum totus vultus speciem perfidiae et crudelitatis accipiebat. Qui diligentius contemplabatur causam eius speciei etiam in lineis oris atque in ambitu oculorum deprehendere poterat, quae nimis tenues ac paene in rectum porrectae erant. Nihilo minus facies pulchra erat, et cuius insignem speciem nemo non animadverteret. Vir ille per scalas in atrium descendit, raedam conscendit, abiit. Pauci inter salutationem cum eo collocuti erant; paulum a ceteris seiunctus steterat; neque Procer ipse eum adeo benigne exceperat ut nihil desiderari posset. Quibus rebus factum esse videbatur ut ei non ingratum esset vulgus ante equos suos passim dissipari, hominesque saepe vix sub rotis mortem effugere. Auriga equos ita concitabat ac si in hostium aciem impetum faceret; sed tam effrenata eius temeritas nec domini vultum commovebat nec ullum reprehensionis verbum ex eius ore eliciebat. Aliquando tamen in illa urbe surda, illo saeculo muto, vox querentium audita erat: in angustis vicis, ubi nullae erant semitae a via curruum separatae, nobilium consuetudine equos summo impetu agendi miseros plebeios barbare in discrimen vitae adduci, vulnerari, mutilari. Pauci vero tam magnopere hoc curabant ut iterum de eo cogitarent; et in hac re, quemadmodum in reliquis omnibus, miseri plebeii sibi ipsi, quoquo modo possent, consulere relinquebantur. Fragore strepituque immani per vicos raeda volabat atque circum compita ferebatur, tanta humanitatis oblivione ut nobis hodie vix credibile videri possit. Mulieres ante eam clamabant; viri alii alios arripiebant, puerosque correptos e via eripiebant. Tandem, dum ad compitum iuxta fontem summa vi convertebatur, rota quaedam levi sed horribili offensione concussa est: simul multorum voces exclamaverunt, equique sublatis prioribus pedibus calcitrabant. Nisi equi ita perturbati essent, raeda fortasse ne tum quidem constitisset. Nam saepius audiebatur raedas perrexisse, sauciis in via relictis; quidni enim? Sed famulus metu territus propere desiluerat, et viginti iam manus frena equorum comprehenderant. «Quid accidit?» quaesivit dominus, vultu placido e raeda prospiciens. Vir quidam procerus, pileo nocturno caput tectus, fasciculum e mediis equorum pedibus sustulerat, ad basim fontis deposuerat, ibique in caeno atque aqua provolutus super eo tamquam fera ululabat. «Ignosce, domine Marchio», inquit alius pannis indutus atque humillime supplex, «puer est.» «Cur tam foedum clamorem edit? Num filius eius est?» «Da veniam, domine Marchio—miserum quidem est—ita, filius est.» Fons paulum a via recesserat; vicus enim eo loco in aream patebat, decem vel duodecim passus in utramque partem patentem. Cum autem vir procerus repente e terra surrexisset atque ad raedam cucurrisset, dominus Marchio manum ad capulum gladii uno momento admovit. «Occisus est!» clamavit miser, velut ex animi desperatione insanus, ambas manus super caput quam longissime extendens oculosque in Marchionem defigens. «Mortuus est!» Circumstantes propius accesserunt atque Marchionem intuebantur. In tot oculis nihil nisi attentio vehemens et exspectatio cernebatur; nec minae apparebant, nec ira. Neque quisquam quicquam dicebat: post primum clamorem omnes conticuerant, et tacere pergebant. Ille ipse homo supplex, qui antea locutus erat, tam remissa et abiecta voce loquebatur ut nihil esse posset submissius. Marchio omnium vultus perlustravit, velut mures e latebris prorupissent. Crumenam protulit. «Mihi sane mirum est», inquit, «vos homines neque vestri neque liberorum vestrorum curam habere posse. Semper aliquis vestrum, sive parens sive puer, in via occurrit. Unde scire possum quantum damni equis meis intuleritis? En, illi hoc da.» Nummum aureum ex raeda proiecit, ut famulus eum e terra tolleret; omnes capita protenderunt, ut oculis nummum cadentem sequerentur. Vir ille procerus rursus clamorem edidit, cui nihil humani inesse videbatur: «Mortuus est!» Tum subito advenit alius vir, cui omnes viam dederunt. Ut hunc aspexit infelix pater, in umerum eius se coniecit, singultans lacrimansque, manum versus fontem extendens, ubi feminae quaedam super immobilem fasciculum inclinatae quieto studio circa eum versabantur. Eas tamen, non minus quam viros, silentium tenebat. «Omnia novi, omnia novi», inquit vir qui advenerat. «Fortem te praebe, mi Gaspare. Melius est misero illi parvulo, quasi ludicro tuo, sic mori quam vivere. Uno temporis puncto, nullo dolore percepto, mortuus est. Num unam tantum horam tam feliciter vivere potuisset?» «Tu vero philosophus es», inquit Marchio subridens. «Quo nomine appellaris?» «Defargius vocor.» «Quo quaestu uteris?» «Vinum vendo, domine Marchio.» «Tolle igitur hunc nummum, philosophe ac vini venditor», inquit Marchio, alterum aureum ei proiciens, «atque eo ut libuerit utere. Equi vero illi, num integri sunt?» Ne secundo quidem oculos in multitudinem convertere dignatus, dominus Marchio in sedem se reclinavit, raedaque iam moveri incipiebat. Tam securus erat ac si rem vilem casu fregisset, pretium eius persolvisset, idque sine ulla rei familiaris iactura facere potuisset. Sed repente securitatem eius turbavit nummus in raedam reiectus, qui in tabulatum incidens claro sono resultavit. «Siste!» inquit Marchio. «Equos siste! Quis hunc nummum iecit?» In locum aspexit ubi Defargius, vini venditor, paulo ante steterat; sed miser pater eo ipso loco pronus in lapidibus humi iacebat, et iuxta eum femina quaedam fusci vultus, robusto corpore, stabat, quae acubus lanam contexebat. «Canes!» inquit Marchio placida etiamtum voce, vultu praeter illas duas circa nares notas immoto. «Ego vero libentissime quemlibet vestrum curru obtererem atque e terra prorsus delerem. Si scirem quis ille nebulo nummum in raedam coniecisset, sique satis prope rotas consisteret, sub ipsis contereretur.» Tam miserabilis erat eorum condicio, tam diu tamque acerbe experti erant quid talis homo in eos, sive legibus fretus sive legibus violatis, efficere posset, ut neque vox neque manus neque oculus ullius erigeretur. Ex viris quidem ne unus quidem. At mulier illa quae texebat oculos constanter sustulit, eosque in ipsius Marchionis vultum defixit. Nec vero eius dignitati convenire videbatur huius rei rationem habere; itaque oculis contemptu plenis illam ceterosque omnes, quasi mures essent, perlustravit, iterum in sedem se reclinavit, atque «Perge!» imperavit. Ita ille avectus est; aliae raedae continuo cursu vertiginoso subsequebantur. Minister regius, consiliorum publicorum molitor, publicanus, medicus, iuris consultus, sacerdos, Opera Magnifica, Comoedia, denique tota saltatio personata perpetuo quodam splendidi motus flumine praetervehebantur. Mures e cavernis processerant ut spectaculum spectarent, atque horas multas ibi immobiles permanebant; milites custodesque publici saepe inter eos et pompas transibant, tamquam saeptum facientes, post quod humiles illi sese retrahebant, unde tamen per intervalla prospicerent. Iam pridem pater fasciculum suum sustulerat atque cum eo se ab omnium conspectu subduxerat. Mulieres autem, quae fasciculo ad basin fontis iacenti adfuerant, ibi sedentes aquam fluentem atque pompae personatae incessum contemplabantur. Una vero femina, quae ante ceteras eminebat, acubus lanam contexere non desinebat, pari ipsi Fato constantia. Fluebat aqua fontis; fluebat amnis rapidus; dies in vesperum labebatur; tot hominum in urbe vita, certis quasi legibus, ad mortem praecipitabatur. Nec tempus nec aestus quemquam exspectabant. Mures in obscuris latebris denuo conglobati dormiebant; saltationis personatae convivium luminibus collustrabatur; cuncta cursu suo ferebantur. CAPUT VIII · PROCER RURI Pulchra erat regionis facies, segetibus quidem virentibus, sed haud uberibus. Ubi triticum provenire debuerat, rarae atque exiles secalis segetes exstabant; alibi pisorum fabarumque sata macilenta, alibi vilissima quaeque olera frumenti vicem supplebant. In ipsa natura inanimi, non minus quam in viris mulieribusque qui eam colebant, idem fere habitus cernebatur: quasi cuncta invita crescerent, spe iam abiecta marcescere atque interire parata. Marchio, raeda itineraria vectus, quae sane minus gravis esse potuisset, quattuor equis mutaticiis duobusque postilionibus arduum collem aegre superabat. Si quis in vultu Marchionis rubor apparuit, generosis eius moribus nihil ob id derogatum est: non enim ex intimo pectore, sed ex externa quadam re, cui ne ipse quidem imperare poterat, ortus erat; sol enim occidebat. Ubi raeda ad summum iugum pervenit, solis occidentis radii tam vehementer in eam inciderunt ut qui intus sedebat purpureo lumine perfunderetur. «Exstinguetur,» inquit Marchio, manus suas intuens, «brevi.» Re vera tam demissus iam erat sol ut eodem fere momento occideret. Rotae retinaculo gravi aptato, raeda deorsum per clivum labebatur, favillarum odorem spargens et nube pulveris circumfusa. Rubor ille celeriter evanuit; sole simul et Marchione descendentibus, ubi retinaculum a rota remotum est, nihil iam purpurei luminis remanserat. Restabat tamen ante oculos regio aspera atque aperta, hinc collibus, illinc abruptis iugis distincta; ad imam vallem vicus parvus, ultra eum late porrectus collis qui rursus assurgebat, turris aedis sacrae, molendinum vento actum, silva venatui destinata, et arx in rupe posita, quae carceris loco adhibebatur. Haec omnia, nocte paulatim incumbente, circumspiciebat Marchio, velut qui ad domum suam appropinquaret. Una tantum per vicum via ducebat, eaque misera; misera officina ubi cerevisia coquebatur, misera officina ubi coria macerabantur, misera caupona, miserum equorum mutandorum stabulum, miser fons, cetera denique omnia consueta et aeque misera. Nec minus miseri erant incolae: omnes egestate premebantur. Complures ante ostia sedebant, pauculas cepas aliaque huiusmodi ad cenam minutatim concidentes; alii circa fontem folia et herbas et quaecumque exigua terrae alimenta reperire potuerant lavabant. Nec deerant indicia aperta unde tanta egestas oreretur: tributa rei publicae, tributa ecclesiae, vectigalia domino debita, onera loci ipsius atque universae regionis, haec hic, illa alibi solvenda erant, ut sollemnes per viculum inscriptiones testabantur; adeo ut mirandum esset ipsum viculum tot exactionibus nondum prorsus devoratum esse. Pauci pueri conspiciebantur, nulli canes. Viris autem ac mulieribus, quas in terris vias eligerent, prospectus ipse ostendebat: aut in parvo vico sub molendino vitam tam miseram agere ut vix sustineri posset, aut in arce supra rupem dominante vincula mortemque subire. Praecedente nuntio, postilionibus autem flagella crebro quatientibus, quae circum capita eorum per vespertinum aerem serpentium more volvebantur, quasi Furiae ipsum comitarentur, Marchio raedam ante fores stationis equorum sisti iussit. Haud procul a fonte ea statio erat; agrestes opera intermiserunt, ut eum spectarent. Ipse eos intuens, quamquam quid cerneret ignorabat, conspexit vultus corporaque lento ac certo miseriarum attritu velut lima consumpta. Haec macies Anglorum animis opinionem infixura erat Gallos natura macilentos esse; quae opinio, etiam cum iam rerum veritati non responderet, per maiorem fere saeculi partem permansura erat. Marchio vultus demissos percurrit oculis. Sic homines ipsius ordinis coram aulico illo Procere capita submittere solebant; hoc tamen discrimine, quod hi rustici non ut gratiam inirent, sed quia pati cogerentur, sese inclinabant. Tum ad coetum accessit viarum refector quidam iam canescens. «Adduc mihi istum hominem,» inquit Marchio nuntio suo. Adductus est ille, pilleum manu tenens; ceteri circumsteterunt, ut spectarent atque audirent, haud aliter ac populus circa fontem Parisiensem. «Te in via praeterii?» «Ita sane, domine Marchio. Tanto honore affectus sum ut a te praeterirer.» «Cum collem ascenderemus, atque iterum in eius summo iugo?» «Ita est, domine Marchio.» «Quid tam pertinaciter intuebaris?» «Hominem, domine Marchio, intuebar.» Paulum se inclinavit et pilleo caeruleo lacero sub raedam monstravit. Tum reliqui omnes, eius exemplum secuti, ad terram se inclinaverunt, ut sub raedam prospicerent. «Quem hominem, porce? Cur illuc oculos defigebas?» «Ignosce, domine Marchio; e catena pendebat, qua lignum illud ad rotam continendam adhibitum, retinaculum dico, religabatur.» «Quis?» interrogavit viator. «Homo, domine Marchio.» «Diabolus istos stultos rapiat! Quo illum nomine vocas? Omnes huius regionis homines nosti: quis erat?» «Indulgentiam tuam imploro, domine Marchio! Non huius regionis incola erat. Numquam illum ante hunc diem, dum vixi, conspexi.» «E catena pendebat? Ut suffocaretur?» «Cum tua venia, domine Marchio, hoc ipsum mirum videbatur: caput eius deorsum pendebat, sic!» Ad latus raedae se convertit, retro se inclinavit, vultu in caelum sublato, capite tamen deorsum pendente; deinde sese collegit, pilleum trepidis manibus contrectavit, et salutandi causa se demisit. «Qualis ille specie erat?» «Domine Marchio, ipso molitore candidior erat. Totus pulvere oblitus, albus velut spectrum, procerus velut spectrum!» Ea descriptio multitudinem mirum in modum commovit; omnes tamen oculi, nullo inter se consilio communicato, in Marchionem conversi sunt: fortasse ut viderent num aliquam umbram mortui in conscientia ferret. «Praeclare sane egisti,» inquit Marchio, quippe qui sciret eiusmodi vermes animum suum commovere non posse, «quod furem raedae meae adhaerentem vidisti nec istud os tuum ingens aperuisti. Bah! Amove illum, Gabelle!» Gabellius ille et stationi equorum praepositus erat et alterius cuiusdam vectigalis exactor. Magna cum obsequii significatione huic interrogationi adfuerat, virumque interrogatum, tamquam magistratus, per plicam manicae bracchium tegentis prehensum tenuerat. «Bah! Recede!» inquit Gabellius. «Si peregrinus ille hac nocte in vico vestro hospitium quaeret, eum comprehendendum cura, Gabelle, diligenterque explora num honestum sit quod agat.» «Maximo mihi honori est, domine Marchio, tuis me mandatis totum devovere.» «Num ille aufugit, homo? Ubi est iste maledictus?» Maledictus iam sub raeda cum sex fere familiaribus se contulerat, catenam pilleo caeruleo demonstrans. Totidem alii amici eum confestim inde extraxerunt atque anhelantem Marchioni rursus obtulerunt. «Num ille homo aufugit, stulte, cum ad rotae retinaculum aptandum constitissemus?» «Domine Marchio, praecipitem se per clivi latus iecit, capite primo, haud secus ac si quis in flumen se deiceret.» «Vide, Gabelle, ut rem cognoscas. Porro age!» Sex illi homines, qui catenam inspiciebant, ovium instar adhuc inter rotas haerebant. Tam subito rotae moveri coeperunt ut aegre pellem ossaque servarent; nec fere quidquam aliud erat quod servare possent, alioquin fortasse ne illud quidem eis tam feliciter cessisset. Primo impetu raeda e vico evolavit atque alterum collem ascendere coepit; mox tamen itineris celeritas arduo clivo repressa est. Paulatim ad pedestris itineris gradum redacta, inter suaves aestivae noctis odores ascendebat, huc illuc graviter nutans et crepitans. Postiliones, non Furiis sed innumeris tenuissimis culicibus circumvolantibus, extrema flagellorum lora placide reficiebant; famulus iuxta equos incedebat; nuntius ante eos per obscuram distantiam equo tolutim vectus audiebatur. In loco maxime arduo erat parvum sepulcretum, cruce erecta et novo magnoque Salvatoris nostri simulacro ornatum. Simulacrum ligneum erat, ab artifice rusticano parum perito sculptum; sed is exemplum e vita ipsa sumpserat, fortasse etiam e vita sua: tam miserabiliter macrum atque tenue corpus effinxerat. Ad hoc miserandum signum magnae miseriae, quae iam diu ingravescebat nec tamen ad ultimum malorum pervenerat, mulier genibus nixis orabat. Ad sonitum raedae caput convertit; tum repente surgens ad ostium currus accessit. «Tu ipse es, domine Marchio! Domine Marchio, precem affero!» Marchio impatienter exclamavit, vultum tamen immutabilem servans, et e raeda prospexit. «Quid nunc? Quid tibi est? Semper preces, semper supplicationes!» «Domine Marchio, per Deum magnum te obsecro! Maritus meus, silvarum custos...» «Quid de marito tuo, silvarum custode? Semper eadem querela a vobis auditur. Num aliquid solvere nequit?» «Omnia solvit, domine Marchio. Mortuus est.» «Bene! Iam quiescit. Num ego eum tibi reddere possum?» «Heu, non potes, domine Marchio! Sed illic iacet, sub exiguo tumulo tenuis herbae.» «Quid igitur?» «Domine Marchio, tot sunt huiusmodi exigui tumuli tenuis herbae!» «Etiam nunc quid?» Anum esse crederes, quamquam aetate adhuc iuvenis erat. Luctu tam acri angebatur, ut modo manus venis tumentibus nodisque duratas vehementer inter se coniungeret, modo alteram ad ostium raedae admoveret tam leniter, tam blandienter, quasi humanum pectus tangeret quod tali contactu ad misericordiam commoveri posset. «Domine Marchio, audi me! Audi obsecro quod peto! Maritus meus inopia periit; tam multi inopia pereunt, multo plures peribunt!» «At quid tum? Num ego omnes alere possum?» «Deus bonus novit, domine Marchio; sed id non peto. Hoc unum precor: ut supra corpus mariti mei lapidis aut ligni frustulum, nomine eius inscriptum, ponatur, quo sciri possit ubi iaceat. Aliter brevi memoria loci interibit, nec amplius inveniri poterit. Cum ego eadem inopia confecta mortua ero, sub alio quodam exiguo tumulo tenuis herbae condar. Domine Marchio, tot iam sunt illi tumuli, tam celeriter augentur, tanta est egestas! Domine Marchio! Domine Marchio!» Iam famulus mulierem ab ostio amoverat; raeda concitato cursu abiit, postilionibus equos incitantibus. Illa procul relicta, Marchio, Furiis quasi iterum comitatus, spatium unius alteriusve leugae, quod ei ad castellum suum restabat, celeriter conficiebat. Suaves aestivae noctis odores undique exhalabant atque Marchionem circumfundebant; iidem, velut imber qui nullum discernit, etiam sordidos, laceris vestibus tectos, labore confectos homines ad fontem haud procul distantem recreabant. Illis interea viarum refector, adiuvante pilleo caeruleo quo detracto nihil paene erat, de illo viro spectro simili narrabat, quantumdiu auditores eum ferre poterant. Ubi vero amplius ferre nequibant, paulatim singuli discesserunt; in angustis fenestris lumina hinc inde micare coeperunt. Mox, fenestris obscuratis pluribusque stellis emergentibus, videbatur quasi lumina illa non exstincta essent, sed in caelum evolassent. Iam umbra amplae domus altis fastigiis instructae arborumque supra pendentium Marchionem operiebat. Umbrae flamma facis successit, cum raeda consisteret et magnae castelli fores domino redeunti aperirentur. «Dominus Carolus, quem exspecto, num ex Anglia iam advenit?» «Nondum, domine Marchio.» CAPUT IX · CAPUT GORGONIS Gravis atque ingens erat illa Marchionis domus, cui ante fores area spatiosa lapidibus strata patebat; duo autem scalarum lapidearum tractus leniter curvati ad eundem suggestum lapideum ante ianuam primariam conveniebant. Omnia denique ex lapide erant: plutei ponderosi, urnae, flores, hominum vultus, leonum capita, quocumque te verteres, lapidea. Diceres Gorgonis caput, cum opus ante ducentos annos absolutum esset, in totum aedificium oculos coniecisse. Facem praeferente ministro, Marchio e raeda egressus latis gradibus, quorum exigua erat altitudo, ascendit. Ea luce tenebras adeo turbavit, ut noctua, in culmine ingentium stabularum inter arbores distantium sedens, magna voce indignaretur. Cetera omnia ita silebant, ut fax quae per gradus ferebatur et altera quae ad ianuam maiorem tenebatur non sub aperto noctis aere, sed in aula undique clausa ardere viderentur. Nec praeter noctuae vocem quidquam audiebatur nisi aqua fontis in labrum lapideum decidens; talis enim erat nox atra, quae per horas velut spiritum contineret, deinde longo submissoque suspirio anhelaret, rursusque spiritum retineret. Magnae fores post eum cum fragore clausae sunt; Marchio atrium transiit, quod veteribus venabulis aprorum, gladiis cultellisque venatoriis horridum erat, sed multo horridius gravibus virgis equestribus flagellisque, quorum vim non pauci rustici, iam ad Mortem benefactricem suam profecti, domino irato experti erant. Maioribus conclavibus, quae noctis causa obscurata occlusaque erant, praetermissis, Marchio ministrum facem ferentem secutus scalas ad ianuam in ambulacro sitam ascendit. Qua aperta ad tria sua conclavia privata pervenit: cubiculum dormitorium et duo alia. Conclavia alte fornicata erant, pavimentis frigidis neque tapetibus stratis, magnis fulcris ferreis in focis ad ligna hieme sustinenda instructa, omnibusque deliciis ornata quae Marchionis dignitatem in ea terra atque aetate luxu diffluenti decebant. In pretiosa supellectile maxime apparebat mos Ludovici quarti decimi, regis antepenultimi ex ea stirpe quae numquam interitura esse putabatur; intermiscebantur tamen ornamenta multa quae veteres Galliae annales atque res gestas velut oculis repraesentabant. In tertio conclavi cena duobus parata erat. Rotundum erat hoc cubiculum, in una ex quattuor castelli turribus situm, quarum culmina ad similitudinem operculorum facta erant quibus faces exstinguuntur. Locus angustus erat, sed altus, fenestra late patente, ligneis tamen tabulis transversis clausis; itaque obscura nox non nisi per angustas nigras lineas apparebat, inter latiores tabularum lapideo colore tinctarum fascias. «Nepos meus,» inquit Marchio mensam cenatoriam intuens, «mihi dictum erat eum nondum advenisse.» Nec sane advenerat; sed exspectabatur ut una cum Marchione veniret. «Ah! Vix credibile est eum hac nocte venturum. Nihilo minus mensa ita instructa maneat. Ego post quartam horae partem adero.» Quarta horae parte elapsa, Marchio paratus solus cenare consedit, ad cenam laute atque exquisitissime instructam. Sella eius fenestrae opposita erat; iam ius sorbuerat, iam poculum vino Burdigalensi plenum ad os admovebat, cum repente deposuit. «Quid illud est?» placide interrogavit, lineas alternas nigras et lapideo colore tinctas diligenter contemplatus. «Domine Marchio? Illud?» «Quod est extra tabulas. Aperi tabulas.» Factum est. «Quid igitur?» «Nihil est, domine Marchio. Nihil praeter arbores noctemque.» Famulus haec locutus tabulas utrinque patefecerat, in vacuas tenebras prospiciens; tum, illo inani spatio post tergum relicto, stabat et circumspiciebat, quid dominus iuberet exspectans. «Bene,» inquit dominus immota fronte. «Rursus claude.» Id quoque factum est, atque Marchio cenam continuavit. Iam dimidiam fere absolverat, cum sonitu rotarum audito iterum substitit, poculo adhuc in manu retento. Sonitus celeriter appropinquavit et ante castelli frontem constitit. «Quaere quis venerit.» Nepos Marchionis advenerat. Primis postmeridianis horis aliquot leugas post patruum fuerat; deinde spatium celeriter redegerat, nec tamen tam celeriter ut eum in via assequeretur. Apud diversoria, ubi equi mutabantur, compererat Marchionem se antecessisse. Iussit Marchio nepoti nuntiari cenam ibi paratam eum exspectare; rogari etiam ut ad mensam accederet. Paulo post advenit iuvenis, qui in Anglia Carolus Darnay appellatus erat. Marchio eum summa comitate excepit; neque tamen dextras iunxerunt. «Heri Lutetia profectus es, domine?» inquit nepos ad mensam accumbens. «Heri. Tu vero?» «Recta huc veni.» «Londinio?» «Ita.» «Diu iter fecisti,» inquit Marchio subridens. «Immo recta sine mora veni.» «Da veniam! Non te iter ipsum diu confecisse dico, sed diu id animo agitasse priusquam susciperes.» «Retentus sum,» respondit nepos, paulum inter verba cunctatus, «variis negotiis.» «Nimirum,» inquit perurbanus patruus. Dum aderat famulus, nihil praeterea inter eos dictum est. Ubi vero potio ex coffea confecta ministrata est, et soli tandem relicti sunt, nepos in patruum oculos coniecit atque oculis illius occurrens, cuius vultus nitidae personae similis erat, sermonem instituit. «Reversus sum, domine, ut ipse exspectabas, idem persequens consilium cuius causa discesseram. In gravissima et minime exspectata pericula me coniecit; sed sanctum mihi est id consilium, atque spero idem mihi etiam ad mortem perferendam vires daturum fuisse, si eo usque me perduxisset.» «Ad mortem non,» inquit patruus; «non oportet addere: ad mortem.» «Dubito, domine,» respondit nepos, «an, si ad ipsum mortis limen pervenissem, tibi curae fuisset me inde retrahere.» Rugae circa nasum altius impressae et tenues rectaeque lineae in crudeli vultu productae ominosum ad haec testimonium praebebant. Patruus eleganti gestu dissentire se significavit; sed cum satis appareret id unum ex levissimis urbanitatis officiis esse, minime animum confirmabat. «Quin etiam,» perrexit nepos, «quantum ego scire possum, fieri potest ut tu ipse operam dederis quo suspectiores viderentur res iam per se suspectae quibus implicatus eram.» «Minime, minime, minime,» respondit patruus blande. «Quidquid autem de ea re sit,» resumptis verbis inquit nepos, summa eum diffidentia intuens, «novi artes quibus negotia geras: satis scio te quibusvis modis me impediturum esse, neque ullum tibi in eligendis mediis honestatis scrupulum futurum.» «Mi amice, id ipsum tibi antea praedixi,» inquit patruus, duabus rugis circa nasum lepide subsultantibus. «Obsecro ut memineris me id tibi iam pridem praedixisse.» «Memini.» «Gratias tibi ago,» inquit Marchio, suavitate plane singulari. Sonus vocis eius aliquamdiu in aere remanere videbatur, paene quasi instrumenti musici concentus. «Re quidem vera, domine,» perrexit nepos, «credo et tua infelicitate et mea felicitate factum esse ut e carceribus Gallicis adhuc liber sim.» «Non satis intellego,» inquit patruus, coffeam sensim sorbens. «Licetne mihi rogare ut rem explanes?» «Existimo, nisi gratia apud regiam aulam excidisses, nisi per tot annos sub ea offensionis nube iacuisses, litterae regis arcano sigillo munitae iam pridem me in castellum aliquod munitum misissent, nulla reditus die praefinita.» «Fieri potest,» summa tranquillitate inquit patruus. «Ut honori familiae consulerem, fortasse statuerem te tantum incommodi pati. Quaeso, mihi ignosce!» «Video igitur, mea quidem fortuna, te nudiustertius, ut soles, frigide in aula regia exceptum esse,» animadvertit nepos. «Haud dixerim id tibi feliciter evenisse, mi amice,» respondit patruus exquisita comitate; «haud equidem affirmaverim. Tempus tibi ad res tuas reputandas datum, omnibus solitudinis commodis instructum, fortasse multo salubrius fortunam tuam rexisset quam tu ipse eam regis. Sed frustra de his disserimus. Fateor me, ut dicis, minus valere. Haec enim parva castigandi instrumenta, haec lenia praesidia quibus familiarum auctoritas et dignitas sustinentur, haec exigua beneficia quibus aliquid incommodi tibi inferre possemus, non nisi gratia assiduisque precibus nunc impetrantur. Quam multi ea petunt, quam paucis, si numerum conferas, conceduntur! Olim secus erat; sed Gallia in omnibus huiusmodi rebus in deterius mutata est. Maiores nostri haud ita pridem in plebem circumiectam vitae necisque potestatem habebant. Ex hoc ipso conclavi complures eius generis canes ad supplicium raptos esse scimus; in proximo vero cubiculo, quo ego dormio, nebulonem quendam eo ipso loco pugione confossum esse, quod de filia sua nescio quam insolentem verecundiam professus esset—de filia sua, scilicet! Multa iura amisimus; nova quaedam philosophia in consuetudinem venit; atque, si hodie gradum nostrum dignitatemque vindicemus, fieri possit—non affirmo futurum, sed fieri possit—ut nos ipsi vera incommoda subeamus. Omnia pessime, pessime se habent!» Marchio paululum pulveris sternutatorii duobus digitis sumpsit, caputque movit; tam lepide de patriae malis maestus quam homini conveniret cuius praesentia ipsa—tanta quippe instaurandi rerum copia—Galliam adhuc decoraret. «Tanta vi genus nostrum dignitatem suam vindicavit,» inquit nepos tristi vultu, «et superioribus saeculis et hac etiam aetate, ut nullum nomen in tota Gallia nostro magis invisum esse putem.» «Speremus ita esse,» inquit patruus. «Odium quod humiles adversus excelsos gerunt, invitis illis, honor est quem superioribus deferunt.» «Nullus est,» perrexit nepos eodem sono, «per totam hanc regionem vultus quem aspicere possim, qui mihi honorem ullum significet praeter illud obscurum obsequium quod timor atque servitus pariunt.» «Laus est,» inquit Marchio, «magnitudini familiae nostrae debita, quam ipsius familiae ratio servandae magnitudinis meruit. Ha!» Tum rursus pulveris sternutatorii tantillum eleganter sumpsit atque alterum crus alteri leniter superposuit. Sed cum nepos, cubito mensae innixus, oculos manu tristis et cogitabundus operuisset, nitida illa persona eum oblique respexit; acrior erat ille obtutus, occultior atque infestior quam cum simulata Marchionis neglegentia congrueret. «Coercitio sola est philosophia quae diu valeat. Obscurum illud, mi amice, timoris atque servitutis obsequium,» animadvertit Marchio, «efficiet ut canes flagello pareant, quamdiu hoc tectum,» in sublime respiciens, «caelum arcet.» Fortasse autem id tectum non tam diu caelum arceret quam opinabatur Marchio. Si quis ei ea nocte imaginem huius castelli, quale post paucos annos futurum esset, aliorumque quinquaginta ei similium, qualia eodem fere tempore futura essent, ostendisset, aegre inter immanes ruinas, igni ambustas direptionibusque eversas, sua agnovisset. Ipsum vero tectum, de quo tantopere gloriabatur, alia prorsus ratione caelum arceret: in perpetuum scilicet ab oculis eorum quorum corpora plumbo ex ipso illo tecto sumpto, e centum milium sclopetorum fistulis emisso, transfixa essent. «Interim,» inquit Marchio, «si tu nolis, ego certe honorem et quietem familiae tuebor. Sed te lassum esse necesse est. Num hac nocte sermonem nostrum finiemus?» «Unum adhuc momentum.» «Vel integram horam, si placet.» «Domine,» inquit nepos, «iniuste egimus, et iam iniustitiae fructus metimus.» «Iniuste egimus?» iteravit Marchio cum quaerente risu, primo ad nepotem, deinde ad se ipsum molliter digito demonstrans. «Familia nostra,» respondit nepos, «familia illa honoratissima, cuius dignitas utrique nostrum, quamquam longe diversa ratione, tanti est. Etiam patre meo vivo infinitas iniurias intulimus, nemini hominum parcentes qui voluptatibus nostris, qualescumque essent, obstitisset. Quid autem tempora patris mei commemorem, cum eadem etiam tua sint? Num fratrem patris mei geminum, bonorum cum eo heredem et proximum successorem, ab ipso seiungere possum?» «Mors seiunxit!» inquit Marchio. «Me autem reliquit,» respondit nepos, «instituto cuidam horrendo devinctum, cuius mihi culpa imputatur, quamvis nihil in eo mutare possim; simul conantem extremam matris carissimae voluntatem exsequi atque supremo oculorum eius obtutui parere, quo misericordiam me praestare et iniurias resarcire implorabat; denique, quod opem potestatemque frustra quaero, excruciatum.» «Si a me eas quaeris, mi nepos,» inquit Marchio, indice digito pectus eius attingens—iam enim ambo ad focum stabant—«frustra semper quaeres; hoc tibi persuasum habe.» Omnes tenues rectaeque lineae candidissimi vultus eius in acerbum, dolosum, pertinax quiddam contractae sunt, dum quieto obtutu nepotem intuebatur, pyxide pulveris sternutatorii in manu tenens. Iterum digito pectus iuvenis tetigit, quasi ille digitus esset tenuissimus parvi gladii mucro, quo exquisita quadam arte corpus eius transfigeret; tum ait: «Mi amice, ego moriar, eadem instituta quibus vitam egi ad ultimum usque conservans.» His dictis ultimam copiosissimamque pulveris portionem naribus admovit, pyxidemque in sinum condidit. «Satius est tamen,» addidit, tintinnabulo parvo in mensa pulso, «ratione praeditum te esse et sortem tuam a natura constitutam accipere. Sed video te, domine Carole, perditum esse.» «Haec praedia atque ipsa Gallia mihi iam perdita sunt,» respondit nepos maestus; «utrisque renuntio.» «Num utrumque tam tuum est ut utrique renuntiare possis? Gallia fortasse; sed haec praedia? Vix dignum est quod quaeratur; at num iam tua sunt?» «Non eo animo locutus sum ut ea iam mihi vindicarem. Si cras a te ad me devenirent—» «Quod, nisi nimia mihi de me fiducia est, minus probabile esse spero.» «—aut post viginti annos—» «Nimium mihi honoris tribuis,» inquit Marchio; «hanc tamen coniecturam malo.» «—abicerem, atque alibi aliter viverem. Parum est quod relinquam. Quid enim sunt haec omnia nisi miseriarum vastitatisque solitudo?» «Ha!» inquit Marchio, opulentum conclave oculis circumferens. «Hic quidem, si modo oculis spectes, satis pulchra sunt; sed si rem universam sub caelo et in clara luce contemplere, turris quaedam est paulatim collabens, ex vastatione, prava administratione, rapinis, aere alieno, bonorum obligationibus, oppressione, fame, nuditate et doloribus constructa.» «Ha!» iterum Marchio, velut sibi plane satisfaciens, exclamavit. «Si quando haec mihi obtigerint, in manus tradam eorum qui aptiores sint ad onus, quo deprimuntur, paulatim levandum—si modo tale quid fieri possit—ut miseri incolae, quibus hinc discedere non datur quique iam dudum usque ad extremam patientiam exsucti sunt, postera saltem aetate minus patiantur. Sed hoc munus non est meum. Maledictio his praediis atque huic universae terrae incumbit.» «Tu vero?» interrogavit patruus. «Da veniam curiositati meae: ex ista nova philosophia tua, qua ratione, quaeso, vivere tibi placet?» «Ut vivam, faciendum mihi erit quod fortasse olim complures cives mei, etiam nobili genere orti, facere cogentur: laborandum.» «In Anglia, verbi causa?» «Ita. Familiae nostrae honori nihil hic a me timendum est; neque in ulla alia terra nomen familiae mea culpa laedi potest, quandoquidem nusquam alibi eo nomine utor.» Sonitu tintinnabuli factum erat ut proximum cubiculum dormitorium luminibus illustraretur; iam per apertas inter utrumque ianuas clara lux effundebatur. Marchio eo respexit, auresque ad recessum famuli advertit. «Anglia te mirifice allicit, quamquam parum feliciter res tibi illic cesserint,» dixit tum, placidum vultum cum risu ad nepotem convertens. «Iam dixi me sentire fortasse tibi, domine, debere quod illic saltem bene mihi successerit. Ceterum ea terra perfugium mihi est.» «Aiunt Angli illi iactatores eam multis perfugium esse. Nosti igitur civem quendam nostrum qui ibi perfugium invenit? Medicum?» «Novi.» «Qui filiam habet?» «Ita.» «Ita vero,» inquit Marchio. «Lassus es. Bonam noctem!» Cum elegantissime caput inclinaret, in vultu subridenti arcani aliquid latebat; atque ea verba ita mysterio quodam permiscuit, ut nepos et quod videret et quod audiret vehementer sentiret. Simul tenuissimae rectaeque lineae circa oculos, labra angusta et recta, sulci circa nasum in risum obliquabantur, cui decora quaedam diabolica malitia inerat. «Ita,» iteravit Marchio. «Medicus qui filiam habet. Ita. Sic igitur nova illa philosophia incipit! Lassus es. Bonam noctem!» Aeque frustra faciem eius interrogasses ac quemlibet e vultibus lapideis extra castellum. Nepos ad ianuam progressurus eum intuitus est, sed nihil intellegere potuit. «Bonam noctem!» inquit patruus. «Spero nos mane iterum cum voluptate congressuros. Bene quiescas! Ducite dominum nepotem meum ad cubiculum suum!—Quin etiam dominum nepotem meum in lecto comburite, si ita libet,» tacitus sibi adiecit, priusquam tintinnabulum iterum pulsaret atque famulum in suum cubiculum vocaret. Postquam famulus intraverat discesseratque, Marchio veste cubiculari laxa indutus ultro citroque ambulabat, ut calida illa ac tacita nocte sensim se ad somnum compararet. Per conclave vestibus leniter susurrantibus vagabatur, pedibus mollibus soleis indutis adeo silentibus ut nihil in pavimento sonaret, tigridi eleganti non absimilis. Diceres eum Marchionem ex fabulis veneficio mutatum, ex genere eorum scelestissimorum qui nullo umquam paenitentiae sensu tanguntur, cuius corporis in tigridem solita conversio aut modo desineret aut iam rursus inciperet. Ab uno ad alterum deliciis referti cubiculi finem incedens, ea quae ipso die in itinere acciderant, invito animo rursus conspiciebat: lentum per collem ad solis occasum ascensum, solem occidentem, descensum, molam, carcerem in saxo eminenti, viculum in valle iacentem, agrestes circa fontem, viarumque reparatorem pilleo caeruleo instructum, qui catenam sub raeda pendentem monstraverat. Illius fontis recordatio alterum fontem Lutetiae revocavit, parvum illud fasciculum in gradu iacentem, mulieres super eum inclinatas, virum procerum manibus ad caelum sublatis clamantem: «Mortuus est!» «Iam mihi animus refrixit,» inquit Marchio, «atque cubitum ire possum.» Itaque uno tantum lumine apud magnum focum ardente relicto, vela tenuissima circa lectum demisit, atque, dum se ad somnum componeret, audivit noctem longum suspirium ducere et silentium interrumpere. Tres horas graves lapidei vultus in exterioribus castelli muris caecis oculis noctem atram intuebantur; tres horas equi in stabulis praesepia quatientes strepuerunt, canes latraverunt, noctuaque vocem edidit haud multum similem ei quam poetae homines noctuis tribuere consueverunt. Sed eiusmodi animalium pertinax mos est fere numquam ea dicere quae homines eis dicenda praescribunt. Per tres illas graves horas lapidei castelli vultus, et leonum et hominum, caeci in tenebras respexerunt. Mortua caligo campis omnibus incubuerat; mortua caligo silentium suum pulveri quoque iam silenti in viis omnibus adiecerat. In sepulcreto eo ventum erat ut exigui tumuli tenui herba vestiti inter se internosci non possent; immo, quantum oculis iudicari licebat, simulacrum cruci affixum descendisse poterat. In vico qui vectigalia exigebant et qui pendebant pariter alto somno tenebantur. Incolae illi macri fortasse epulas somniabant, ut famelici solent, otiumque ac quietem, qualia servus agitatus aut bos iugo pressus somniare potest; dormientes igitur et pasti erant et liberi. Fons in vico et fons apud castellum, nullo vidente neque audiente, manabant, et ambo, velut momenta quae e fonte Temporis deciderent, per tres horas obscuras diffluebant. Tum utriusque fontis undae, incipiente luce, pallido quodam et quasi umbrarum colore albescere coeperunt, lapideorumque vultuum oculi in castello aperti sunt. Lucem semper clariorem fieri videbas, donec sol summas arborum immotarum frondes attigit et fulgorem suum super collem profudit. In eo lumine aqua fontis castellani in sanguinem conversa videbatur, vultusque lapidei rubuerunt. Aves clara et excelsa voce canebant; in attrito autem limine magnae fenestrae cubiculi Marchionis avicula una, quantis poterat viribus, suavissimum carmen fundebat. Ad hanc rem proximum lapideum caput tamquam obstupefactum intueri videbatur; ore hianti maxillaque demissa horrore perculsum apparebat. Iam sol totus ortus erat, et in vico homines moveri coeperunt. Angustae fenestrae reseratae, ostia labantia pessulis solutis patefacta, incolae foras progressi sunt, tremuli adhuc a recenti illo suavi aeris frigore. Tum cotidianus labor, vix umquam levatus, populo vici incohatus est. Alii ad fontem ibant, alii ad agros; hic viri mulieresque fossis atque sarculis terram versabant, illic misera pecora curabant, vaccasque ossibus paene solis constantes ad tantillum pabuli, si quid secus viam inveniretur, ducebant. In ecclesia et ad crucem unus alterve genibus nixus orabat; iuxta eum qui ad crucem preces fundebat bos loro ductus herbas malas circa crucis pedem captans matutinum cibum quaerebat. Castellum serius experrectum est, ut eius dignitati conveniebat, sed paulatim ac certo experrectum est. Primo venabula antiqua atque cultelli venatorii primo rubore matutino, velut pristina caede respersi, tincti erant; deinde acie splendentes solis radiis fulserant; iam fores fenestraeque passim aperiebantur, equi in stabulis, luce et aura recenti per ianuas irrumpentibus, reflexa cervice respiciebant, folia ad fenestras ferreis clatris munitas micabant ac susurrabant, canes catenas vehementer trahebant et solvi cupientes in pedes posteriores surgebant. Haec omnia, quamvis minuta, ad solitum vitae cursum matutinamque lucem pertinebant. At num similiter ad eum pertinebat magna castelli campana sonans, homines per scalas sursum deorsumque discurrentes, figurae trepidae per suggestum festinantes, strepitus caligarum huc illuc undique properantium, equi propere instrati, equites subito avolantes? Minime vero. Quis ventus hunc tumultum ad viarum reparatorem canitie iam insignem pertulerat, qui iam in summo colle ultra viculum opus faciebat, prandio diurno—parvo sane onere—fasciculo involuto super acervum lapidum posito, cui ne corvo quidem aliquid carpere operae pretium esset? An aves, particulas cibi illius in longinquum ferentes, unum forte granum supra caput eius deposuerant, sicut semina casu dispergunt? Quidquid acciderat, viarum reparator, quamquam mane iam aestuosum erat, quasi pro vita sua cursu concitato de colle descendit, pulvere usque ad genua immersus, nec ante constitit quam ad fontem pervenit. Omnes vici incolae ad fontem convenerant; pro consueta humilitate stantes demissa voce susurrabant, neque ullum alium animi motum praebebant nisi tristem curiositatem atque admirationem. Vaccae, festinanter reductae ac quibuscumque rebus validioribus alligatae, stupide spectabant, aut humi procumbentes aliquid ruminatione versabant quod, dum pascentes vagarentur, tam exiguum collegerant ut vix tanti operis pretium esset. Nonnulli castelli famuli, nonnulli ex diversorio ubi equi mutabantur, universique vectigalium exactores, varie armati, in altera angustae viae parte conferti sine consilio haerebant, nihil agentes et nihil effecturi. Iam viarum reparator in medium quinquaginta praecipuorum amicorum penetraverat atque pilleo caeruleo suum pectus vehementer tundebat. Quid haec omnia portendebant? Quid vero quod Gabellius dominus in equum celeriter subvectus, post tergum famuli iam insidentis collocatus, eoque modo equo duplici onere gravato citato cursu avehebatur, quasi nova esset narratio illius Germanici carminis quod de Leonora canitur? Hoc portendebant: apud castellum unum lapideum vultum nimium iam esse. Gorgon iterum per noctem totam aedificii molem respexerat, unumque vultum lapideum qui deerat adiecerat; eum scilicet quem illud castellum per ducentos fere annos exspectaverat. In cervicali Marchionis reclinatum iacebat. Vultus erat tamquam nitida persona, subito pavore correpta, ira incensa, deinde in lapidem conversa. In pectus lapidei illius simulacri, cui vultus haerebat, cultellus ad ipsum cor adactus erat. Circa capulum eius charta in circulum crispata haerebat, cui haec verba rudi manu inscripta erant: «Ad sepulcrum eum celeriter vehite. Haec a Iacobo.» CAPUT X · DUAE PROMISSIONES Duodecim deinde menses praeterierant; Carolus autem Darnaeus iam in Anglia consederat, linguae Gallicae litterarumque eius gentis peritus praeceptor. Nostra aetate professor appellatus esset; illa aetate praeceptor vocabatur. Adulescentes, quibus aliquantum otii esset neque studium deesset linguam vivam per totum terrarum orbem usitatam discendi, erudiebat atque ad cognoscendas eius linguae opes, tum doctrinae tum ingenii, excitabat. De iisdem rebus et ipse recte Anglice scribere et quae Gallice scripta essent recte in Anglicum sermonem convertere poterat. Talis tum generis magistri haud facile reperiebantur: nondum enim principes qui olim fuerant neque reges qui aliquando regnaturi erant ad artem docendi descenderant; nec quisquam ex nobilibus fortunis eversis e rationum libris argentariae Tellsonianae exciderat, ut coquus aut faber lignarius fieret. Darnaeus igitur, cum discipulis egregia doctrina ita prodesset ut studia eorum simul iucunda et fructuosa redderet, idemque interpres elegans non solam verborum ex lexicis scientiam ad opus afferret, brevi cognitus est et adiutus. Praeterea res patriae suae optime noverat, quarum studium in dies crescebat. Ita assiduo studio indefessoque labore res eius in dies floruerunt. Londinium veniens neque per vias auro stratas ambulaturum se neque in rosis cubiturum speraverat; quod si talia sibi promisisset, numquam profecisset. Laborem exspectaverat; labor aderat: suscepit eum, strenue perfecit, quantum poterat ex eo commodi cepit. In eo omnis eius prosperitas consistebat. Partem temporis Cantabrigiae agebat, ubi cum adulescentibus academiae discipulis litterarum studia communicabat, velut mercator clandestinus, cui magistratus tamen conniverent: recentiorum enim Europae gentium linguas quasi merces vetitas importabat, cum Graeca Latinaque per legitimam quasi portorii stationem traici solerent. Reliquum tempus Londinii degebat. Iam vero, ab illis diebus quibus in horto Eden perpetua aestas fuit ad hanc nostram aetatem, qua post hominum lapsum in plerisque terrarum plagis hiems regnare videtur, vita cuiusque viri eandem semper viam secuta est: eam qua et Carolus Darnaeus ibat, viam scilicet amoris erga mulierem. Luciam Manettam inde ab illo die quo ipse in summo capitis periculo versabatur amaverat. Nulla umquam vox ei tam dulcis tamque cara audita erat quam vox eius miserantis; nullam umquam faciem tam tenera pulchritudine praeditam viderat quam illam, cum ad oram sepulcri sibi iam effossi in eius vultum aspexerat. Nondum tamen de amore suo ad eam locutus erat. Iam annus intercesserat ex quo caedes in deserto illo castello perpetrata erat, trans mare fluctibus iactatum et longissimas pulverulentas vias: illud ipsum castellum, quamvis e solidis lapidibus exstructum, iam velut nebula somnii memoriae eius obversabatur. Ne per totum quidem illum annum uno verbo puellae patefecerat quo amore teneretur. Cur ita se continuisset, ipse satis sciebat. Aestivo rursus quodam die, cum nuper ab officiis Cantabrigiensibus Londinium rediisset, in tranquillum illum angulum vici Sohensis deflexit, occasionem quaerens animum suum medico Manetto aperiendi. Sub vesperum erat; Luciam autem cum virgine Prossa foras exisse noverat. Medicum invenit in sella ante fenestram sedentem librum legentem. Vis illa animi, quae eum olim inter calamitates sustinuerat simulque ipsarum acerbitatem auxerat, paulatim ei redierat. Nunc erat vir summi vigoris, consilii firmitate, voluntatis robore, ad agendum promptissimus. Interdum tamen, viribus ita restitutis, subitis quibusdam animi motibus abripiebatur, quemadmodum initio fecerat cum ceterae quoque animi facultates ei redditae essent; sed id raro animadvertebatur et in dies rarius fiebat. Multum studebat, parum dormiebat, magnos labores facile tolerabat, aequabili animi hilaritate fruebatur. Ad hunc Carolus Darnaeus ingressus est; quem conspicatus medicus librum deposuit manumque porrexit. «Carole Darnaee! Te libenter video. Iam tertium quartumve diem reditum tuum exspectamus. Heri et Striverius et Sidneius Cartonius hic fuerunt; ambo diu iam te redire debuisse asseverabant.» «Gratias illis ago quod de re mea tantopere solliciti sunt,» respondit ille, de iis quidem paulo frigidius, de medico autem summo cum studio locutus. «Virgo Manetta...» «Bene valet,» inquit medicus, cum ille haesisset, «reditusque tuus omnibus nobis erit iucundissimus. Ad quaedam domestica curanda abiit; mox tamen aderit.» «Medice Manette, eam domo abesse sciebam. Hanc ipsam absentiae occasionem arripui, ut a te colloquium peterem.» Silentium altum secutum est. «Quid?» inquit medicus, haud dissimulato animi angore. «Huc sellam admove et loquere.» Ille sellam admovit; difficilius tamen, ut videbatur, reperiebat quae diceret. «Iam per annum et dimidium, medice Manette,» tandem exorsus est, «mihi contigit ut tam familiariter in hac domo versarer, ut sperem ne res de qua nunc loqui instituo...» Manu repente porrecta medicus eum inhibuit. Quam postquam paulisper ita tenuerat, retraxit et dixit: «De Lucia agitur?» «De ipsa.» «Difficile mihi est quovis tempore de ea loqui. Multo difficilius te ea voce de Lucia loquentem audire, Carole Darnaee.» «Ea vox est ardentis admirationis, sinceri honoris, intimi amoris, medice Manette!» reverenter respondit. Aliquantum rursus tacuerunt; tum pater puellae respondit: «Credo. Aequum de te iudicium facio; credo.» Adeo aperte medicus se cohibebat, adeo manifeste constabat eum de hac re agere nolle, ut Darnaeus cunctaretur. «Pergamne, domine?» Silentium iterum. «Perge.» «Iam intellegis quid dicere velim; sed quam vehementer id dicam sentiamque scire non potes, nisi omnia secreta pectoris mei perspexeris, spes, metus, sollicitudines quibus iam diu onustum est. Medice Manette carissime, filiam tuam ardenter amo, carissime amo, nullo meo commodo spectato, toto denique pectore. Si umquam in terris amor fuit, ego eam amo. Ipse quoque olim amavisti; ille amor quem tunc sensisti pro me loquatur!» Medicus vultu averso oculos humi defixerat. His autem novissimis verbis manum iterum repente protendit atque exclamavit: «Istuc ne dicas, quaeso! Mitte ista! Obtestor te, ne illius memoriam revoces!» Ea vox tam similis erat clamori veri doloris, ut diu postquam conticuerat in auribus Caroli resonaret. Manu porrecta signum fecit, quo quasi oraret ut alter paulisper desisteret. Darnaeus ita accepit tacuitque. «Da mihi veniam,» inquit medicus post aliquot momenta voce submissa. «Non dubito quin Luciam ames; id pro certo habere potes.» In sella ad eum conversus est, sed neque in eum respexit neque oculos sustulit. Mentum in manum demisit, capillis canis faciem eius obumbrantibus. «Num cum Lucia locutus es?» «Minime.» «Ne litteris quidem?» «Numquam.» «Parum ingenuum esset fingere me ignorare te tantum temporis animum continuisse patris eius causa. Pater eius tibi gratias agit.» Manum porrexit; oculos tamen non simul ad eum convertit. «Scio,» inquit Darnaeus reverenter, «immo qui fieri potest ut nesciam, medice Manette, cum vos cotidie coniunctos viderim, inter te et virginem Manettam singularem illum amorem intercedere, tam tenerum, tam e singulari vestra fortuna natum, ut pauca etiam in patrum liberorumque caritate ei conferri possint? Scio, medice Manette, neque enim me id latere potest, in eius animo, etsi iam ad muliebrem aetatem pervenerit, adultae filiae pietatem cum infantis amore fiduciaque coniunctam esse. Scio eam, quae a teneris annis parentibus caruit, nunc in te unum totum animum contulisse, et constantiam ardoremque muliebris aetatis cum ea puerili fiducia et adhaesione iunxisse qua olim frui non potuit, cum tu illi ereptus esses. «Optime scio te, si ex ipsa altera vita ad eam redisses, vix sanctiorem apud eam haberi posse quam nunc habeare. Scio eam, cum te amplexa collo tuo pendet, infantis puellae mulierisque manus simul circa cervicem tuam inicere. Scio eam, cum te amat, matrem suam qualis illa aetate fuerit qua Lucia ipsa nunc est cernere atque amare; te quoque qualis mea aetate fueris cernere atque amare; matrem dolore confectam diligere; te et per acerbissimas aerumnas tuas et post felicem tuam restitutionem amare. Haec ex quo primum in domo tua vos cognovi noctes diesque perspecta habui.» Pater puellae capite demisso tacitus sedebat. Respiratio ei paulo concitatior erat; cetera tamen animi perturbati signa comprimebat. «Medice Manette carissime, cum haec semper scirem atque vos, quasi sacra quadam luce circumfusos, semper viderem, continui me, iterum atque iterum continui, quamdiu hominis vires pati poterant. Sensique, et nunc etiam sentio, amorem meum, vel ipsum meum, inter vos interponere idem esse atque sacram quandam vitae vestrae historiam re non plane aeque digna attingere. At ego eam amo. Caelum testor me eam amare!» «Credo,» respondit pater maesta voce. «Id iam antea suspicatus eram. Credo.» «At ne hoc credas,» inquit Darnaeus, cui vox illa maesta velut tacita reprehensio auribus insonuerat, «me, si aliquando tanta felicitate fruar ut filiam tuam uxorem ducam, haec quae nunc loquor vel dicere posse vel velle, si umquam vos ullo modo ab invicem separare in animo haberem. Id enim non solum frustra me temptaturum scirem, sed etiam indignum et turpe esse. Si vel longinqua aliquando talis rei cogitatio in animum meum venire aut ibi latere potuisset—si umquam ibi fuisset aut esse posset—hanc honoratissimam manum nunc attingere non auderem.» Haec dicens manum suam manui medici imposuit. «Minime vero, medice Manette carissime. Ego quoque, ut tu, Gallia patria mea sponte relicta exsul, et tamen eius seditionibus, oppressionibus aerumnisque quasi expulsus, ut tu procul ab ea proprio labore vitam sustentans et meliora sperans, nihil aliud peto quam ut fortunam, vitam, domum tuam tecum communicem atque tibi usque ad extremum diem fidem servem. Non ut Luciam eo privem quod filiae, sociae, amicae tuae proprium est, sed ut illi in hoc ipso munere adiutor sim, atque, si fieri possit, eam tibi etiam artius adiungam.» Manum patris adhuc tenebat. Pater autem, cum manum eius paulisper haud frigide pressisset, manus suas in bracchiis sellae reposuit primumque ab initio colloquii oculos sustulit. Manifestum in vultu eius erat certamen cum illo habitu qui interdum animum eius occupabat atque ad obscuras suspiciones et metus retrahebat. «Tam ex animo tamque viriliter loqueris, Carole Darnaee, ut tibi toto corde gratias agam atque animum meum totum, aut paene totum, aperire velim. Num causam ullam habes cur Luciam te amare credas?» «Nullam. Adhuc nullam.» «Num id imprimis hac animi tui confessione quaeris, ut me sciente protinus explorare possis utrum ita sit?» «Ne id quidem. Fortasse per complures hebdomadas mihi non erit animus id experiri; fortasse autem iam cras eam spem habebo, sive recte sive perperam.» «Num consilium a me petis?» «Non peto, domine. Sed fieri posse putavi ut tibi, si ita tibi rectum videretur, aliquid mihi suadere liceret.» «Num promissum aliquod a me desideras?» «Id sane desidero.» «Quodnam?» «Plane intellego sine te nullam mihi spem esse. Intellego etiam, si hoc ipso tempore virgo Manetta me in casto pectore suo reciperet—ne putes me tantum mihi temere sumere—nihil mihi ibi loci remansurum esse, si cum amore quo patrem complectitur certare deberem.» «Quod si ita est, intellegisne quid ex ea re rursus sequatur?» «Aeque bene intellego unum verbum, quo pater quemlibet eius amatorem commendaret, plus apud eam valiturum esse quam ipsam atque omnes mortales. Quam ob rem, medice Manette,» inquit Darnaeus modeste sed constanter, «numquam id verbum a te petam, ne si vitae meae salus ab eo pendeat quidem.» «Hoc mihi certissimum est. Carole Darnaee, arcana quaedam oriuntur non modo ex maxima hominum inter se distantia, sed etiam ex intima caritate; quae ex caritate nascuntur adeo tenuia ac delicata sunt, ut ea penetrare difficile sit. Filia mea Lucia hac una in re mihi tamquam arcanum est: quid in eius animo lateat conicere non possum.» «Licetne, domine, quaerere num eam putas...» Cum ille haesisset, pater sententiam absolvit. «Num quis alius eius amorem petat?» «Hoc dicere volebam.» Pater paulisper secum reputavit, deinde respondit: «Cartonium hic ipse vidisti. Striverius quoque nonnumquam venit. Si quis alius est, ex his duobus alter tantum esse potest.» «Aut ambo,» inquit Darnaeus. «De ambobus simul non cogitaveram; ne alterutrum quidem id verisimile putaverim. At promissum a me petis. Dic quod sit.» «Hoc peto: si quando virgo Manetta ultro ad te venerit atque de suis erga me affectibus aliquid eiusdem generis tibi confessa fuerit ac nunc ego ausus sum confiteri, te tum testem fore eorum quae dixerim atque eius fidei quam verbis meis habueris. Spero te de me satis benigne iudicaturum esse, ut nullam auctoritatem tuam adversus me interponas. Nihil praeterea de quantis rebus mihi agatur dicam: hoc unum oro. Condicionem autem qua id peto, quamque tuo iure exigere possis, protinus servabo.» «Promitto,» inquit medicus, «nulla condicione addita. Credo te pure ac vere id petere quod professus es. Credo tibi in animo esse vincula quae inter me et alteram mei ipsius partem, mihi ipso me longe cariorem, intercedunt perpetuare, non infirmare. Si quando Lucia dixerit te ad summam felicitatem sibi necessarium esse, eam tibi tradam. Quod si qua essent... Carole Darnaee, quod si qua essent...» Adulescens, grato animo motus, eius manum arripuerat; iunctis igitur manibus medicus perrexit: «...si quae suspiciones, si quae causae, si qui metus, si quid omnino, sive recens sive vetus, adversus eum virum quem illa vere amaret exstaret, cuius tamen rei culpa ab ipso non profecta esset, omnia haec eius causa delerentur. Ea mihi omnia est: carior mihi est quam meus dolor, quam iniuriae, quam... Sed haec vana sunt.» Tam mira erat ratio qua paulatim ad silentium delapsus est, tam mirus fixus ille obtutus quo, ubi loqui desierat, intuebatur, ut Darnaeus manum suam frigescere sentiret in ea manu quae lente laxata tandem eam dimisit. «Aliquid modo mihi dixisti,» inquit medicus Manettus, repente subridens. «Quidnam dixeras?» Darnaeus primo quid responderet nesciebat, donec se de condicione quadam dixisse recordatus est. Ea memoria animum eius levavit; itaque respondit: «Fides quam mihi habes pari fide a me reddenda est. Nomen quo nunc utor, quamquam a materno nomine parum mutatum, non est, ut meministi, verum meum nomen. Cupio tibi dicere quodnam id sit atque quam ob causam in Anglia verser.» «Siste!» inquit medicus Bellovacensis. «Cupio, quo dignior fide tua fiam nec quidquam a te celatum habeam.» «Siste!» Uno momento medicus ambas manus auribus admoverat; mox easdem manus ad ipsa Darnaei labra opposuerat. «Cum te interrogavero, tum mihi narrabis, non nunc. Si tibi res ex sententia cesserit, si Lucia te amaverit, ipso nuptiarum die mane mihi narrabis. Promittisne?» «Libentissime.» «Da manum. Ipsa mox domum redibit, satiusque est ne hac nocte nos una videat. Abi! Deus tibi bene vertat!» Iam tenebrae erant cum Carolus Darnaeus ab eo discessit; hora post, cum obscurior adhuc nox esset, Lucia domum rediit. Sola festinanter in conclave intravit — nam virgo Prossa recta in superius tabulatum ascenderat — mirataque est sellam in qua pater legere solebat vacuam invenire. «Mi pater!» clamavit. «Pater carissime!» Nihil responsi accepit, sed e cubiculo patris sonum quendam mallei crebro atque leniter tundentis audivit. Per medium conclave leviter progressa per ostium cubiculi eius prospexit, ac territa statim retro cucurrit, sibi ipsi inclamans, sanguine pavore paene congelato: «Quid faciam? Quid faciam?» Vix tamen momento uno incerta mansit; rursus accurrit, fores leniter pulsavit, patremque molli voce appellavit. Illa statim voce audita strepitus desiit; nec multo post pater e cubiculo egressus ad eam venit, et diu una huc illuc ambulaverunt. Eadem nocte illa lecto surrexit ut patrem dormientem conspiceret. Graviter dormiebat; alveolus autem instrumentorum sutoriorum et opus illud iam pridem inchoatum neque absolutum suis locis, ut solebant, iacebant. CAPUT XI · PICTURA ALTERA «Sidnei,» inquit Striverius eadem illa nocte, immo iam mane dicendum erat, thoem suum alloquens, «alterum craterem potionis mixtae para; est enim quod tibi dicam.» Sidneius illa nocte, itemque duabus superioribus noctibus ac multis aliis continenter, duplicem quodammodo operam navaverat, ut antequam longae feriae forenses inciperent omnem chartarum, quae apud Striverium congestae iacebant, molem expediret. Tandem opus confectum erat: quae Striverius diu distulerat egregie confecta sunt, reliquaque negotia tempestive expedita erant; nihil iam supererat quod expediri oporteret, donec November cum duplici caligine, altera caeli, altera fori, rediret atque molendino rursus frumentum suppeditaret. Neque tamen Sidneius tanto labore aut vegetior aut sobrius factus erat. Multo enim saepius quam alias lintea frigida aqua madentia capiti imponere debuerat, ut per totam noctem vigiliae sufficeret; ante illa vero fomenta pari ratione maiorem vini copiam hauserat. Itaque nunc misere confectus erat, cum fasciam e linteis convolutis capiti adstrictam detraheret atque in peluim coniceret, in qua per sex proximas horas identidem eam madefecerat. «Num alterum illum craterem paras?» interrogavit Striverius, corpore opimo, manibus sub cingulum conditis, ex lectulo ubi supinus iacebat caput circumagens. «Iam paro.» «Age igitur, audi! Rem tibi dicturus sum quam non mediocriter miraberis, immo fortasse me non tam callidum esse iudicabis quam soles. Uxorem ducere constitui.» «Tune vero?» «Ita sane; neque pecuniae causa. Quid nunc ais?» «Nihil magnopere dicere velim. Quaenam illa est?» «Conice.» «Num eam novi?» «Conice.» «Hora quinta matutina, cum cerebrum mihi in capite quasi sartagine frigatur ac crepitet, nihil coniectando indagare constitui. Si vis ut harioler, ad cenam me vocabis.» «Quin igitur tibi dicam,» inquit Striverius, lente se in lectulo ad sedendum erigens. «Sidnei, vix spero fore ut quae dico intellegas, adeo tibi omnis sensus deest, canis iners.» «Tu autem,» respondit Sidneius, in conficienda potione occupatus, «tam tenero tamque poetico ingenio praeditus es...» «Age vero!» interpellavit Striverius, superbe ridens. «Etsi non profiteor me ipsum ipsam quasi fabularum amatoriarum animam esse — tantum enim mihi prudentiae esse spero — tamen ego profecto mollioris sum animi quam tu.» «Fortunatior es, si id dicere vis.» «Non id dico. Dico me maiorem habere... maiorem habere...» «Dic comitatem erga feminas, quandoquidem istuc dicere instituisti,» subiecit Cartonius. «Esto; comitatem erga feminas dicam! Hoc dico,» inquit Striverius, pectus adversus amicum, qui potionem miscebat, magis magisque inflans, «me, cum inter feminas verser, et magis velle placere, et maiore studio operam dare ut placeam, et melius scire quo pacto placeam quam te.» «Perge,» inquit Sidneius Cartonius. «Immo, priusquam pergam,» inquit Striverius, capite insolenti illo more concusso, quo aliis imperare solebat, «hoc tecum plane expediendum est. In domo medici Manetti totiens fuisti quotiens ego, fortasse etiam saepius. At mehercule ibi me puduit tristem illam tuam asperitatem! Tam tacitus, tam torvus, tam demisso velut canis vapulati vultu te gessisti, ut, per vitam atque animam meam, tui me puderet, Sidnei!» «Tibi, qui apud iudices causas agis, permagni esse debet aliquando alicuius rei pudore affici,» respondit Sidneius. «Itaque multas mihi gratias agere debes.» «Ista ratione non effugies,» rettulit Striverius, quasi ipsum responsum umeris in adversarium impellens. «Minime, Sidnei; officii mei est tibi dicere — atque in os tibi dico, ut tibi prosim — in eiusmodi hominum coetibus te moribus esse tam asperis ut nemo te ferre possit. Ingratus es omnibus atque iniucundus.» Sidneius ex potione quam paraverat plenum poculum exhausit et risit. «Me aspice!» inquit Striverius, corpore erecto umerisque exaequatis. «Mihi multo minus quam tibi opus est ut aliis me probem, quippe cui res familiares copiosiores atque ab aliis minus pendentes sint. Cur igitur id facio?» «Ne semel quidem adhuc te id facere vidi,» submurmuravit Cartonius. «Facio quod in rem meam est; ita mihi ex instituto agendum puto. Me aspice! Vides quantum rebus meis proficiam.» «At in narrando quid de nuptiis tuis constitueris nihilo longius proficisceris,» respondit Cartonius neglegenti vultu. «Velim ad eam rem redeas. De me autem — quando tandem intelleges me nullo modo corrigi posse?» Haec cum specie quadam contemptus interrogavit. «Non licet tibi tam pertinaciter emendationem recusare,» respondit amicus voce minime blanda. «Quantum equidem scio, ne omnino quidem esse me oportuit,» ait Sidneius Cartonius. «Quaenam est ista femina?» «Noli nunc, Sidnei, cum nomen eius audieris, animo commoveri,» inquit Striverius, insignem quandam benevolentiam prae se ferens, qua alterum ad rem aperiendam quasi praepararet. «Scio enim te ne dimidiam quidem partem eorum quae dicis serio dicere; quod si omnia serio diceres, parvi tamen referret. Haec pauca praefari volui, quod aliquando de ea virgine contemptim coram me locutus es.» «Egone?» «Tu vero; atque hic ipse, in his conclavibus.» Sidneius Cartonius modo potionem suam, modo amicum sibi ipsi tam vehementer placentem aspexit; deinde potionem hausit et rursus amicum illum sibi placentem contemplatus est. «Tu eam virginem pupam aureo crine appellasti. Virgo autem de qua loquor Manetta est. Si quicquam in te esset ad huius generis res subtilius sentiendas aut ad verecundiam pertinens, Sidnei, fortasse aliquantum offenderer eo quod tam contumeliose eam nominasses. Sed nihil eius modi habes; omnis istius sensus tibi deest. Quare non magis me commovet, cum dictum tuum recordor, quam si quis de pictura a me facta iudicium ferret, cui picturae intellegendae oculi deessent, aut de concentu a me composito, qui musicae audiendae aures non haberet.» Sidneius Cartonius potionem quam celerrime hauriebat, identidem magnis poculis exhauriens atque inter bibendum amicum intuens. «Iam igitur omnia tenes, Sidnei,» perrexit Striverius. «Dotem non curo. Est illa puella venustissima, mihique constitui meam sequi voluntatem; et, si omnia reputo, satis mihi fortunarum esse puto ut mihi ipsi morem geram. Maritum enim habitura est iam satis locupletem, fama forensi celeriter crescentem, iam aliquo nominis splendore praeditum; quod ei magni beneficii loco erit, quamquam beneficio digna est. Num miraris?» Cartonius, potionem adhuc bibens, respondit: «Quid est cur mirer?» «Probasne?» Cartonius, potionem adhuc bibens, respondit: «Quid est cur non probem?» «Bene habet!» inquit Striverius amicus. «Facilius hanc rem fers quam putaveram; neque tam avide quam putaveram utilitatem meam pecuniariam consideras. Quamquam, ut verum fatear, satis iam pridem nosti veterem tuum sodalem voluntatis esse firmae. Ita est, Sidnei: taedet me huius unius vivendi generis, cui nihil est quo interdum varietur. Iucundum mihi videtur domum propriam habere, ad quam, quandocumque libeat, revertar; si non libebit, foris manere potero. Praeterea virgo Manetta, quocumque dignitatis gradu versabitur, cum laude se geret mihi semperque decori erit. Itaque sententiam meam constitui. Nunc vero, Sidnei vetus sodalis, de tuis quoque rebus futuris pauca tecum agere volo. Male te habes, scis ipse; immo vero pessime. Pecuniae pretium ignoras; vitam duram ac dissolutam agis; aliquando vires tibi deficient, morbo opprimeris, egenus eris. Iam profecto cogitandum tibi est de aliqua muliere quae aegrotanti tibi ministret.» Haec tanta prosperitatis suae fiducia tantaque superioris in inferiorem benevolentia iactabat, ut aspectu bis tanto maior quam re vera esset videretur, insolentia autem quater tanto molestior. «Quare te hortor,» perrexit Striverius, «ut rem ipsam intuearis neque refugias. Ego pro mea ratione rem perspexi; tu pro tua perspice. Uxorem ducito. Quaere quae curam tui suscipiat. Nihil morare quod feminarum consuetudine non delectaris, neque earum mores intellegis, neque te inter eas commode gerere nosti. Aliquam invenito. Honestam aliquam mulierem quaere, quae nonnihil rei familiaris possideat — quales sunt quae hospites in aedes suas recipiunt aut cenacula mercede locant — eamque uxorem ducito, ut, si quando adversa fortuna venerit, habeas quo confugias. Id ipsum tibi maxime convenit. Nunc rem cogita, Sidnei.» «Cogitabo,» inquit Sidneius. CAPUT XII · VIR SUBTILISSIMI SENSUS Striverius, cum in animum induxisset quantam felicitatem filiae medici tam liberaliter esset collaturus, decrevit, antequam ex urbe ob longas forenses ferias proficisceretur, puellam ipsam de tanta fortuna certiorem facere. Aliquantum secum reputavit quem ad modum rem institueret; tum optimum visum est omnia quae ante nuptias agenda essent quam primum expedire. Postea enim otiose inter se constituere poterant utrum ei manum suam una alterave hebdomada ante autumnales sessiones, quae a Sancto Michaele nomen habebant, daret, an brevibus illis feriis Nataliciis quae inter illas et Hilario dictas sessiones intercedebant. Quod ad causae suae firmitatem attinebat, ne minimum quidem dubitabat quin victoriam reportaturus esset; exitum iudicii iam apertissime cernebat. Nam si causa apud iudices ex certis vitae communis commodis atque opibus, quae sola profecto in hac re spectanda erant, ageretur, tam perspicua erat ut nullum vitium in ea reperiri posset. Ipse in suam causam testis pro actore processerat; testimonium eius refelli non poterat; patronus adversae partis tabulas causae deposuerat; iudices, ne in consilium quidem discedentes, sententiam tulerant. Causa ita peracta, Striverius, quasi ipse summus iudex, persuasum habebat nihil umquam manifestius iudicatum esse. Itaque feriarum forensium initium eo consilio celebravit ut primum virginem Manettam ad hortos Vauxhallienses invitaret; si id minus succederet, ad hortos Ranelaghenses; quod si etiam hoc, inexplicabili quadam de causa, frustra tentaretur, sibi ad domum Sohensem eundum esse, ibique generosam animi sui sententiam aperiendam. Ad Sohum igitur ab aedibus Templi progrediebatur, dum longae illae feriae, recens ortae, quasi primo aetatis flore niterent. Qui eum vidisset, cum adhuc citra Portam Templi, ad partem ubi aedes Sancti Dunstani sitae erant, versaretur, iam in Sohum se umeris ferociter protrudentem atque per viam publicam, toto corpore velut impetu facto, irruentem, infirmiores quosque praeteriens et impellens, statim intellexisset quam tuto ac firmo gradu ille per vitam procederet. Cum iter ei praeter argentariam Tellsonianam esset, et ipse apud eam pecuniam haberet Lorriumque, familiae Manettae coniunctissimum amicum, nosset, in mentem ei venit argentariam intrare atque Lorrio nuntiare quam splendida fortuna vicum Sohensem iam collustraret. Itaque ostium, quod tamquam languida fauce tenuiter crepabat, vi patefecit; duobus gradibus paene prolapsus descendit; duos antiquos argentarios praeteriit; umeris denique se in recessum illum vetustum ac situ olentem insinuavit, ubi Lorrius ad magnos libros sedebat, quorum paginae numerorum causa lineis erant distinctae. Etiam in fenestra eius ferreae virgae perpendiculares erant, quasi fenestra ipsa in columnas ad computandum divideretur neque quicquam sub caelo esset nisi summa pecuniaria. «Heus!» clamavit Striverius. «Quid agis? Bene te valere spero!» Hoc erat in Striverio maxime singulare, quod in quovis loco, quantusvis ille esset, maior quam ut eo contineri posset videbatur. Adeo Tellsonianae argentariae capax non erat, ut veteres ministri e longinquis angulis capita attollerent vultu quasi querente, non secus ac si eos ad parietes corpore suo premeret. Ipsa quoque argentaria, cuius quasi maiestas in remotissima officinae parte ephemeridem legebat, frontem indignanter contraxit, perinde ac si caput Striverii in honestum illud pectoris tegumentum, quod tanto negotio dignum erat, impetu allisum esset. Lorrius, vir prudens, ea voce salutavit quam in huiusmodi casu omnibus adhibendam commendaturus erat. «Quid agis, Striveri? Quid agis, domine?» inquit, manumque eius apprehendit. In hac autem manus coniunctione proprium quiddam inerat, quod apud quemvis argentariae Tellsonianae ministrum, si cum cliente manum iungeret coram ipsa velut praesente argentaria, conspici poterat: ita manum porrigebat ut suam personam plane abnegare videretur, quasi Tellsonii sociorumque nomine, non suo, salutaret. «Num quid tibi praestare possum, Striveri?» quaesivit Lorrius, more suo in negotiis usitato. «Minime vero, gratias ago. Ad te privatim venio, Lorri, non ad argentariam; paucis tecum secreto loqui cupio.» «Siccine!» inquit Lorrius, aurem propius admovens, oculis autem ad illam argentariae maiestatem, procul sedentem, aberrantibus. «Ego,» inquit Striverius, cubitis familiariter super mensam impositis; quo facto mensa, quamquam magna et ad duos homines facta erat, ne dimidiam quidem latitudinem necessariam habere videbatur; «ego, Lorri, me ipsum in matrimonium offerre constitui amiculae illi tuae tam amoenae, virgini Manettae.» «Papae!» exclamavit Lorrius, mentum manu perfricans et hospitem incerto obtutu intuens. «Papae, domine?» rettulit Striverius, se retrahens. «Quid istuc sibi vult? Quidnam dicere vis, Lorri?» «Hoc velim intellegas,» respondit negotiator, «me tibi bene cupere, consilium tuum magni aestimare, rem tibi summo honori esse putare, denique omnia tibi gratissima dicere velle. Sed tamen, Striveri, re vera, scisne...» Hic Lorrius constitit atque caput tam insolito modo concussit, ut invitus apud se adicere videretur: «Nimium profecto, nimium multum ex te ubique est!» «Age!» inquit Striverius, manu quasi litigaturus mensam feriens, oculis magis patefactis, spiritu alte ducto. «Si te intellego, Lorri, suspendio dignus sim!» Lorrius, quasi id quod petebatur exsequi vellet, parvum sibi galericulum circa utramque aurem composuit ac summam calami plumam dentibus mordere coepit. «Di te perdant, domine!» ait Striverius, obtutu eum defigens. «Num ego ad nuptias minus idoneus sum?» «Immo, di boni, idoneus es! Prorsus idoneus!» inquit Lorrius. «Si idoneum te dicis, idoneus es.» «Nonne rebus meis floreo?» quaesivit Striverius. «Si de rebus florentibus agitur, profecto flores,» respondit Lorrius. «Nonne cotidie in maiorem dignitatem ascendo?» «Quod si de dignitate crescenda agitur,» respondit Lorrius, gaudens se etiam hoc concedere posse, «nemo id dubitare potest.» «Quid igitur, per deos, istis verbis significas, Lorri?» postulavit Striverius, iam aliquantum animo deiectus. «Ego vero... Num eo nunc protinus ibas?» interrogavit Lorrius. «Recta!» inquit Striverius, pugno gravi super mensam demisso. «Tum ego, si tuo loco essem, non irem.» «Cur?» inquit Striverius, digito minaciter ex more forensi vibrato. «Nunc te in angustias compellam. Homo es negotiis exercitatus, cui omnia ratione probanda sunt. Redde rationem. Cur non ires?» «Quia,» respondit Lorrius, «tantam rem non susciperem, nisi aliqua causa esset cur mihi prosperum eventum sperarem.» «Ita me di ament!» exclamavit Striverius. «Hoc omnia superat!» Lorrius modo ad argentariae maiestatem procul sedentem, modo ad iratum Striverium respexit. «Hic habes,» inquit Striverius, «virum negotiis deditum, aetate provectum, usu rerum exercitatum, in argentaria versantem: qui cum tres maximas atque apertissimas prosperitatis causas numerasset, subito nullam omnino causam esse pronuntiat! Quin etiam capite suo adhuc umeris imposito hoc audet dicere!» Quod ita mirabatur Striverius quasi multo minus mirandum esset hominem idem sine capite pronuntiare. «Cum de successu loquor,» inquit Lorrius, «successum apud ipsam virginem intellego; cum causas affero quibus prosperum exitum sperari liceat, eas causas dico quae apud ipsam virginem pondus habiturae sint. Ipsa virgo, mi bone,» adiecit, bracchium Striverii molliter digito pulsans, «ipsa virgo! Virgo ante omnia spectanda est.» «Ergone hoc me docere vis, Lorri,» inquit Striverius, cubitis ad latera quadratis, «te consulto ac deliberato iudicio censere virginem de qua nunc agitur mollem quandam ac stultam ineptulam esse?» «Non ita quidem,» inquit Lorrius, rubore suffusus. «Sed hoc tibi significo, Striveri: nullius hominis impune feram verba quae illi virgini contumeliam afferant. Ac si quem hominem nossem — quod di avertant — tam crasso ingenio et tam insolenti animo esse ut ne apud hanc quidem mensam ab eius contumelia sibi temperare posset, ne Tellsoniana quidem argentaria impedimento esset quominus illi quid de eo sentirem liberrime dicerem.» Striverio, cum iram voce repressa proferre coactus esset, venae sanguine ita turguerant ut paene disrumpi viderentur; nec Lorrii venae, quarum sanguis alias aequabili cursu ferri solebat, nunc, cum eius vicissim indignandi tempus adesset, multo melius habebant. «Hoc est quod tibi dico, domine,» perrexit Lorrius. «Quaeso ne quid huius rei perperam accipias.» Striverius aliquamdiu extremam regulam ligneam ore suxit; tum ea inter dentes percussa quasi modulos quosdam canere coepit, unde fortasse dentium dolorem sibi contraxit. Postremo silentium, utrique molestum, his verbis rupit: «Novum mihi hoc accidit, Lorri. Tune serio me mones ne ad Sohum proficiscar atque me ipsum in matrimonium offeram — me ipsum, Striverium, causarum apud regium tribunal patronum?» «Num consilium meum petis, Striveri?» «Peto.» «Optime. Igitur consilium dedi, idque recte verbis tuis rettulisti.» «Quid aliud dicere possum,» ait Striverius risu indignationem dissimulans, «nisi hanc rem — ha, ha! — omnia quae aut fuerunt aut sunt aut futura sunt superare?» «Nunc me bene intellege,» perrexit Lorrius. «Si me tamquam negotiatorem spectes, nihil mihi de hac re dicere ius est; nam, quod ad negotia pertinet, nihil de ea scio. At senex quidam sum qui virginem Manettam parvulam olim ulnis gestavi, cui et ipsa et pater eius fidem habent, quique utrumque magno amore complector. Hac ratione locutus sum. Nec ego hanc rem in sermonem primus intuli, memento. Num igitur me falli posse putas?» «Ego vero minime!» inquit Striverius sibilans. «Alienis hominibus sanam mentem tribuere non possum; de me tantum praestare queo. Ego in quibusdam hominibus rationem inesse puto; tu delicias quasdam et nugaces ineptias, quae ad puellarum levitatem pertinent, praesumis. Mihi quidem novum hoc est; tu tamen, ut opinor, recte sentis.» «Quid ego praesumam, Striveri, meum est definire, non tuum. Quin etiam,» inquit Lorrius, rursus celeriter erubescens, «ne apud Tellsonios quidem patiar quemquam, dum vivit, opiniones meas suo arbitratu interpretari!» «Age, veniam peto!» inquit Striverius. «Conceditur. Gratias ago. Iam igitur, Striveri, quod dicere coeperam: acerbum tibi fortasse erit te spe tua deceptum esse comperire; acerbum medico Manetto rem aperte tibi significare; virgini autem Manettae acerbius etiam ipsi te certiorem facere. Scis quam familiariter atque honorifice cum illa familia coniunctus sim. Itaque, si tibi placet, neque tibi ullo modo meum consilium imputans neque tuas partes sustinens, operam dabo ut observatione quadam nova atque iudicio ad hanc rem consulto adhibito consilium meum exploratius efficiam. Si tum id minus tibi probabitur, nihil obstabit quominus ipse eius veritatem experiaris; sin probabitur et idem remanebit quod nunc est, omnibus nobis molestias illas, quibus abstinere optimum sit, fortasse vitare licebit. Quid censes?» «Quamdiu me in urbe retinebis?» «Paucas tantum horas. Hodie vesperi Sohum adire possum; deinde ad conclavia tua veniam.» «Ita fiat,» inquit Striverius. «Non ibo nunc illuc; neque ita me festinare res cogit. Assentior; te autem hodie nocte ad me venturum exspectabo. Vale.» Tum Striverius se convertit atque ex argentaria tam vehementi impetu prorupit ut, dum praeteriret, aer ipse concuteretur; adeo ut duo antiquissimi ministri, qui post duas mensas inclinati salutabant, vix reliquis viribus se contra illam aeris vim sustentare possent. Hi venerandi sed infirmi viri ita semper apud populum conspiciebantur inclinato capite, ut vulgo crederetur eos, postquam unum clientem salutantes emiserant, in vacua quoque officina continenter inclinari, donec alterum intrantem eadem reverentia acciperent. Patronus autem tam perspicax erat ut facile coniceret argentarium non tam aperte sententiam suam pronuntiaturum fuisse, nisi res ei iam pro certo explorata esset. Quamquam tantam repulsam tam inopinatam ferre minime paratus erat, ingentem tamen illam velut pilulam aegre devoravit. Quo hausto, digito suo illo forensi adversus omnes Templi aedes comminans, «Iam vero,» inquit, «hoc unum mihi ad effugiendam contumeliam restat, ut omnes vos in culpa esse demonstrem.» Haec erat pars artis eius qui in vetere Londiniensi iudicio criminali litigando calluerat; qua cogitatione valde recreatus est. «Non tu mihi culpam impones, virgo,» inquit Striverius; «ego tibi imponam.» Quare, cum Lorrius eadem nocte decima demum hora eum convenisset, Striverius, libris atque chartis passim dispersis, quas ad hoc ipsum in conspectum posuerat, nullam rem minus animo habere videbatur quam sermonem illum matutinum. Quin etiam, ubi Lorrium conspexit, mirari se eius adventum simulavit; totus autem velut aliis rebus intentus et cogitationibus distractus erat. «Age igitur!» inquit ille benevolus nuntius, post dimidiam horam frustra consumptam, qua Striverium ad propositum sermonem revocare conatus erat. «Sohum adii.» «Sohum?» rettulit Striverius frigide. «Ah, sane! Qua de re tandem cogitabam?» «Atque nunc,» inquit Lorrius, «non dubito quin recte tibi hoc mane suaserim. Opinio mea confirmata est; idemque iterum suadeo.» «Hoc tibi confirmo,» respondit Striverius summa comitate, «me dolere et tui causa et miseri illius patris causa. Scio fore ut haec res familiae illi semper molesta sit; quare de ea nihil amplius agamus.» «Nescio quid dicas,» inquit Lorrius. «Credo sane,» respondit Striverius, capite tamquam rem blande conficiens annuens. «Nihil refert, nihil refert.» «Immo plurimum refert,» institit Lorrius. «Minime vero, tibi affirmo. Cum sanum iudicium adesse putassem ubi nullum adest, honestumque meliora petendi studium ubi nullum eiusmodi studium reperitur, tempestive tamen errorem meum cognovi; nihil mali factum est. Eiusmodi stultitias puellae saepe antehac admiserunt; atque saepe postea in paupertate et obscuritate eas paenituit. Si utilitatem aliorum spectem, doleo hanc rem omissam esse, quoniam mihi, si ad communia vitae commoda respicias, haud utilis futura erat; si vero utilitatem meam spectem, gaudeo rem omissam esse, quoniam mihi, si ad communia vitae commoda respicias, haud utilis futura erat. Vix opus est dicere nihil mihi inde lucri futurum fuisse. Nullum igitur damnum factum est. Nec ego virgini quidquam de nuptiis proposui; atque, ut inter nos loquar, ubi rem attentius reputavi, ne illud quidem mihi constat me umquam eo usque processurum fuisse ut me obligarem. Lorri, vanas puellarum delicias atque levitates, cum caput sensu vacuum habeant, coercere non potes; nec exspectare debes te id posse, nisi semper frustra laborare voles. Quaeso igitur nullum de hac re amplius verbum. Tibi dico: aliorum causa doleo, mea autem causa plane acquiesco. Ac vero magnas tibi gratias ago quod me sententiam tuam explorare sivisti consilioque tuo adiuvisti; tu virginem melius quam ego nosti; recte iudicasti, nihil umquam ex ea re profecturum fuisse.» Tam subito haec omnia Lorrio acciderunt, ut paene stupens Striverium aspiceret, qui eum umeris ad ostium leniter quidem specie, re autem pertinaciter protrudebat, quasi benignitatem, patientiam, benevolentiam in caput errantis illius hominis effunderet. «Quam optime potes rem fer, mi bone,» inquit Striverius. «Ne plura de ea loquamur. Iterum gratias ago quod mentem tuam mihi aperire passus es. Bene vale.» Lorrius, priusquam satis intellegeret quid sibi accidisset, in nocturnam viam egressus erat. Striverius autem in lectulo supinus recubabat, ad lacunar oculos nictans. CAPUT XIII · VIR CUI SUBTILITAS DEEST Si Sidneius Cartonius usquam aliquando ingenii sui lumen ostendit, certe in domo medici Manetti numquam effulsit. Per annum totum saepe eo venerat; semper tamen tristis, morosus, otiose ibi desidens, eundem semper se praebuerat. Cum loqui libuisset, praeclare loquebatur; sed nubes illa rerum omnium incuriae, qua tam exitialibus tenebris obumbrabatur, rarissime interiore quodam lumine discutiebatur. Et tamen cura quadam afficiebatur viarum domui illi circumiectarum, quin etiam ipsorum saxorum sensu carentium quibus illae sternebantur. Multis noctibus incertus et miser per eas erraverat, cum vinum ne brevem quidem laetitiam ei attulisset; multae tristes aurorae eum solum ibi morantem conspexerant, atque etiam tum ibi morantem cum primi solis radii in remotis aedium pulchritudinibus, templorum fastigiis excelsisque turribus clarius inciderent; quasi silentium illius horae rerum meliorum, iam pridem oblitarum nec iam adipiscendarum, quandam recordationem animo eius afferret. Lectus eius in aedibus Templi, diu desertus, multo rarius quam antea eum exceperat; saepe, ubi vix paulisper in eum se abiecerat, protinus surrexerat atque easdem vias denuo pervagatus erat. Quodam Augusti die, cum Striverius, postquam suo illi negotiorum adiutori significaverat se de nuptiis illis melius cogitavisse, exquisitam suam verecundiam in Devoniae comitatum secum abstulisset, et cum florum in urbis viis conspectus atque odor tenuem quandam bonitatis reliquiam pessimis, sanitatis aegrotissimis, iuventutis senibus afferre viderentur, Sidneii pedes eadem illa saxa adhuc calcabant. Sed qui antea incerti atque sine consilio ferebantur, subito certum propositum sequi coeperunt, atque eo proposito peragendo ad ipsius medici ianuam pervenerunt. In superius cenaculum deductus Luciam solam, operi suo intentam, invenit. Numquam illa coram eo plane commode se habuerat; itaque non sine aliquo animi motu eum excepit, cum prope mensam suam consedisset. Sed inter prima illa communia colloquia, oculos in vultum eius attollens, aliquid ibi mutatum esse animadvertit. «Vereor, Cartoni, ne valetudine minus bona utaris.» «Ita est. Sed vita quam ago, virgo Manetta, valetudini minime prodest. Quid enim de hominibus tam perditis sperari, aut quid ipsi exspectare possunt?» «Nonne — ignosce mihi; quaestio prius mihi in labra venit quam continere potui — nonne miserum est meliorem vitam non degere?» «Deus ipse scit quantum id mihi dedecori sit!» «Cur igitur vitam non mutas?» Cum illa benigno vultu iterum eum aspexisset, mirata simul et maesta vidit lacrimas ei in oculis haerere. Nec minus lacrimosa erat vox qua respondit: «Serum est. Numquam melior ero quam nunc sum. Deinceps in deterius ruam, atque in dies peior fiam.» Cubito mensae innixus oculosque manu operuit. In silentio quod secutum est mensa tremuit. Numquam antea eum ita animi duritia deposita viderat; ea res eam graviter commovebat. Ille, quamquam non aspiciebat, intellexit quam perturbata esset, atque ita locutus est: «Quaeso, ignosce mihi, virgo Manetta. Ipsa cogitatione eorum quae tibi dicere constitui frangor. Audiesne me?» «Si tibi aliquid prosit, Cartoni, si te beatiorem reddere possit, libentissime audiam!» «Deus tantam tuam benignitatem remuneretur!» Paulo post manum ab oculis removit, et firmiore voce perrexit. «Noli ea quae dicturus sum audire timere; nihil ex iis reformides. Similis sum homini qui adulescens mortuus sit. O quam alia esse potuit tota vita mea!» «Immo, Cartoni, mihi persuasum est optimam vitae tuae partem adhuc superesse posse; persuasum est te multo, multo magis quam nunc te ipso dignum fieri posse.» «Dic potius me aliquando te dignum fieri posse, virgo Manetta. Et quamquam ipse melius scio — quamquam in occultissimis miseri animi mei penetralibus aliter se rem habere scio — numquam tamen istud verbum obliviscar.» Pallebat illa et tremebat. Ille autem, de se ipso prorsus desperans, eius animum levavit; atque haec ipsa desperatio colloquium illud nulli alii simile reddidit. «Si fieri potuisset, virgo Manetta, ut tu amorem huius hominis quem coram vides redamares — hominis qui se ipsum abiecit, vitam perdidit, vino deditus est, qui facultatibus suis misere abusus est, qualem me esse nosti — is hodie, hac ipsa hora, quamvis tanta felicitate potiretur, tamen sibi conscius esset se tibi miseriam allaturum, luctum ac paenitentiam paraturum, vitam tuam quasi florem exusturum, dedecore affecturum, secum denique in profundum tracturum. Satis scio nullum tibi erga me tenerum affectum esse posse. Neque eum peto; immo gratias ago quod fieri non potest.» «Sed etiamsi te non redamem, nonne te servare possum, Cartoni? Nonne te — iterum ignosce — ad rectiorem vitae rationem revocare? Num nullo modo fidei quam mihi habuisti vicem referre possum? Scio enim hoc arcanum tibi esse,» inquit illa pudenter, postquam paululum haesitaverat, lacrimis sinceris perfusa; «scio haec te nemini alii dicturum fuisse. Num istam in me collocatam fidem nullo modo in tuum ipsius commodum conferre possum?» Ille caput negando movit. «Nullo modo. Minime, virgo Manetta, nullo. Si paucissima adhuc me dicere patieris, quidquid umquam mihi praestare potueris iam praestiteris. Hoc unum te scire volo: te fuisse extremum animi mei somnium. Neque enim in tanta mea deiectione ita prorsus deiectus eram, quin tui conspectus, cum patre tuo una viventis, et huius domus, quam tu vere domesticam fecisti, veteres quasdam imagines in me excitaverint, quas iam dudum exstinctas esse putabam. «Ex quo te novi, conscientiae morsus, quos me numquam iterum accusaturos credideram, me sollicitare coeperunt; vocesque antiquae, quas in perpetuum conticuisse putaveram, velut susurrantes auditae sunt, quae me ad meliora surgere iuberent. Incertis quibusdam consiliis agitatus sum, quasi denuo eniterer, ab initio vitam instaurarem, segnitiem et voluptates excuterem, certamen olim desertum rursus susciperem. Somnium fuit, omne somnium: quod in nihilum abit et dormientem eo ipso loco relinquit ubi decubuit. Sed hoc te scire volebam: te mihi somnium illud inspiravisse.» «Nihilne ex eo remanebit? O Cartoni, iterum rem considera! Iterum conare!» «Minime, virgo Manetta. Per totum illud tempus sciebam me nullo modo dignum esse. Et tamen tam infirmus fui, et adhuc sum, ut cupiam te scire quam subito atque vehementer me, cinerum quasi acervum, in ignem excitaveris; ignem tamen qui cum ipsa natura mea ita cohaereat ut ab ea seiungi nequeat, nihil vivificet, nihil illustret, nulli rei prosit, sed inaniter consumatur.» «Quoniam mea infelicitate accidit, Cartoni, ut te miseriorem fecerim quam antequam me nosceres fuisti—» «Noli ita loqui, virgo Manetta; tu enim, si ulla res id efficere potuisset, me ad frugem revocavisses. Nec tua causa deterior fiam.» «Quoniam igitur is animi tui habitus quem describis aliqua certe ex parte mea opera ortus est — hoc dicere volo, si modo satis aperte explicare possum — num nulla mihi apud te vis est qua tibi prosim? Num nihil omnino boni in te efficere possum?» «Quidquid boni nunc mihi contingere potest, virgo Manetta, id ipsum huc veni ut adipiscerer. Sine me per reliquam hanc vitam, quam tam prave institui, memoria frui quod tibi, uni omnium postremo, animum meum aperuerim, quodque eo tempore aliquid in me superfuerit cuius te misereri, de quo dolere potueris.» «Quod tamen ipsum, Cartoni, ex imo pectore te etiam atque etiam rogavi ut ad meliora idoneum crederes!» «Noli me amplius rogare ut id credam, virgo Manetta. Ipse me satis expertus sum; aliter rem esse scio. Te maerore afficio; iam ad sermonis finem propero. Permittesne mihi, cum huius diei memor ero, credere extremam vitae meae confessionem in castissimo atque innocentissimo tuo pectore esse depositam, ibique solam manere, nemini umquam communicandam?» «Si hoc tibi solacio futurum est, ita fiat.» «Ne illi quidem communicabis quem aliquando omnium carissimum habitura es?» «Cartoni,» respondit illa post moram animi perturbatione plenam, «arcanum tuum est, non meum; polliceor me id religiose servaturam.» «Gratias tibi ago. Iterumque tibi Deus bene faciat.» Manum eius ad labra admovit et ad ianuam se convertit. «Noli vereri, virgo Manetta, ne umquam hoc colloquium vel uno verbo obiter prolato repetam. Numquam ad id revertar. Etiam si mortuus essem, res certior esse non posset quam iam est. Mortis meae hora unam hanc bonam memoriam sacram habebo, tibique gratias agam et bene precabor: quod extremam de me ipso confessionem tibi fecerim, quodque nomen meum, vitia mea, miserias meas tam leniter in animo tuo exceperis. Cetera quae in eo animo versantur levia sint atque felicia!» Adeo dissimilis erat ei quem antea se praebuerat, adeoque triste erat cogitare quantum boni abiecisset et quantum cotidie opprimeret corrumperetque, ut Lucia Manetta, cum ille constitisset eamque respectaret, lacrimas maeroris eius causa funderet. «Consolare,» inquit; «non sum dignus qui tantos animi motus tibi excitem, virgo Manetta. Post unam alteramve horam sordidi sodales et sordidi mores, quos contemno sed quibus tamen cedo, me minus dignum istis lacrimis reddent quam quemlibet miserrimum qui per vias reptet. Consolare! Sed intus, quod ad te attinet, talis semper ero qualis nunc sum, etiamsi foris talem me ostendam qualem antehac vidisti. Hoc a te paenultimo rogo: ut hoc de me credas.» «Credam, Cartoni.» «Ultima autem precatio haec est; qua facta, te ab hospite liberabo cui nihil tecum commune esse satis scio, et inter quem et te spatium quod transiri non potest interiacet. Scio haec dicere inutile esse; sed ex intimis animi mei penetralibus erumpunt. Pro te et pro quovis tibi caro omnia facere paratus essem. Si talis mihi vitae cursus contigisset in quo locus aut facultas esset aliquid mei sacrificandi, nullum pro te proque iis quos diligis sacrificium recusarem. «Hoc unum, cum aliquando tranquilla mente mei recordaberis, in memoria tene: me in hac una re ardentissimo atque sincerissimo animo esse. Veniet tempus, neque diu differetur, cum nova tibi necessitudinum vincula nectentur, quibus arctius etiam et dulcius huic domui quam tantopere exornas devincieris; vincula omnium carissima, quibus vita tua ornetur et laetitia compleatur. «O virgo Manetta, cum in vultu parvuli ad te suspicientis imaginem laeti patris agnosces, cum tuam ipsius formam nitentem ante pedes tuos quasi renascentem videbis, memento interdum esse hominem qui vitam suam libenter daret, ut ei quem diligis vita salva maneret!» «Vale,» inquit; addiditque postremum: «Deus tibi bene faciat!» Tum discessit. CAPUT XIV · ARTIFEX HONESTUS Gerrio Cruncero, qui in via Fletensi in sellula sua sedebat, horridulo filio iuxta se posito, multa cotidie et varia, perpetuo huc illuc moventia, ante oculos versabantur. Quis enim in ea via, cum negotiis maxime ferveret, vel paululum consistere poterat quin duobus illis ingentibus agminibus, altero occasum versus solem sequente, altero orientem versus a sole decedente, utrisque tamen ad campos illos ultra rubras purpureasque caeli oras, ubi sol occidit, tendentibus, et oculis obstupefieret et auribus obtunderetur? Cruncerus, stipula inter dentes retenta, utrumque hominum flumen contemplabatur, non secus ac rusticus ille ab antiquo quodam poeta commemoratus, qui iam per multa saecula ad unius fluminis ripam sedere fingitur, aquam tandem defluxuram frustra exspectans; nisi quod Gerrius minime sperabat fore ut haec duo flumina aliquando siccarentur. Nec sane eiusmodi spes ei optanda fuisset: nam pars exigua quaestus eius ex eo nascebatur, quod feminas timidas, plerumque corpore pinguiore et aetatem iam mediam supergressas, ab altera frequentis viae ripa, ubi Tellsoniana argentaria sita erat, ad alteram perducebat. Quamquam brevissimum erat tempus quod cum singulis mulieribus versabatur, numquam tamen neglegebat Cruncerus quin tam studiose de cuiusque salute sollicitus fieret, ut summopere se cupere profiteretur honore frui potandi in optimam illius valetudinem. Donis autem, quae feminae ad hoc tam pium consilium exsequendum ei largiebantur, pecuniam, ut iam diximus, sibi comparabat. Fuit olim tempus quo poeta in publico sedens hominibus spectantibus secum meditaretur. Cruncerus in publico quidem sedebat, sed quoniam poeta non erat, quam minime poterat meditari solebat, oculis vero omnia circumlustrare. Accidit autem ut eo die quo ita sedebat pauci per viam transirent, paucae mulieres sero commeantes, eiusque omnino res adeo tenues essent ut gravis eum suspicio subiret uxorem suam non sine singulari quadam malitia precibus adversus se prostratam esse. Tum repente insolita multitudo per viam Fletensem ad occidentem ruens oculos eius convertit. Eam intuens intellexit pompam quandam funebrem adventare; populum vero funeri adversari, unde strepitus et tumultus oriretur. «Gerri mi,» inquit Cruncerus, ad filium conversus, «ecce funus est.» «Io, pater!» exclamavit Gerrius minor. Hanc vocem puer exsultans, quasi arcani cuiusdam conscius, emisit. Pater autem adeo male tulit ut, tempore opportuno captato, filium alapam ad aurem infligeret. «Quid tibi vis? Quid hoc 'io' clamas? Quid patri tuo significare conaris, improbe? Iam hic puer me sapientia superare vult!» inquit Cruncerus, eum intuens. «Ipse cum suis clamoribus! Cave ne iterum vocem istam audiam; sin minus, aliud a me senties. Audin?» «Nihil mali faciebam,» respondit Gerrius minor, genam perfricans. «Desine igitur,» inquit pater; «ista tua 'nihil mali' non fero. In sellulam istam conscende turbamque specta.» Filius paruit; turba vero propius accessit. Homines sibilis, clamoribus conviciisque prosequebantur currum funebrem sordidum et raedam lugubrem haud minus sordidam, in qua unus tantum funus comitans sedebat, atris illis ac luctuosis ornamentis indutus quae tali personae pro dignitate necessaria habebantur. Minime tamen ille suo honore delectari videbatur, cum plebs magis magisque augescens raedam circumstaret, eum irrideret, vultum in deridendo distorqueret, gemituque continuo clamaret: «Vah! Exploratores! Phui! Vah! Exploratores!» Multa praeterea et acriora ei dicebantur quam quae hic referre conveniat. Funera quovis tempore mirum in modum Cruncerum alliciebant; quotiens praeter Tellsonianam funus ducebatur, erigebat aures atque exsultabat. Quare hoc funus, tanta comitum singularitate insigne, eum vehementissime excitavit; primumque qui in eum incurrit hominem interrogavit: «Quid agitur, sodalis? Cur iste tumultus?» «Nescio,» ille respondit. «Exploratores! Vah! Phui! Exploratores!» Alterum interrogavit: «Quis mortuus est?» «Nescio,» alter respondit; nihilominus manus ori admovens, miro ardore vehementiaque vociferatus est: «Exploratores! Vah! Phui, phui! Explora-a-tores!» Tandem incidit in hominem qui de re paulo certius compererat; ab eo didicit funus Rogerii Clii celebrari. «Num explorator fuit?» quaesivit Cruncerus. «Explorator curiae Ballii Veteris,» respondit homo. «Vah! Phui! Vah! Exploratores curiae Ballii Veteris!» «Sane vero!» inquit Gerrius, recordatus iudicii cui ipse adfuerat. «Eum vidi. Mortuusne est?» «Mortuus est plane, velut pecus mactatum,» respondit ille, «nec satis mortuus esse potest. Eicite illos! Exploratores! Extrahite! Exploratores!» Cum in multitudine nihil ferme consilii esset, haec sententia eo gratius audita est; omnes magno ardore clamitare coeperunt extrahendos esse illos, atque adeo currum utrumque circumfuderunt ut consistere cogeretur. Apertis raedae valvis, unicus ille lugens vix se ex angustiis evolvit ac paulisper in manus turbae incidit; sed tanta erat eius alacritas tamque prudenter instanti tempore usus est ut proximo momento per angiportum citissimo cursu fugeret, pallio, pileo, longa pilei fascia, linteolo albo ceteraque simulati luctus insignia abiectis. Haec populus summa voluptate discerpsit ac longe lateque dispersit; tabernarii autem trepidi tabernas festinanter occludebant: nam multitudinem illis temporibus effrenatam, nihil non ausuram, omnes tamquam monstrum formidabant. Iam populus currum mortuarium patefecerat et loculum extrahere parabat, cum alius quidam, consilio ceteris acutior, suasit ut potius ad sepulcrum ipsum pompa laetitiaque communi comitatus perduceretur. Consiliis quae ad rem pertinerent vehementer opus erat; itaque haec quoque sententia plausu excepta est. Protinus raeda lugubris octo hominibus intus ac duodecim extrinsecus referta est, et in tectum currus funebris conscenderunt quotquot ulla ratione eo adhaerere poterant. Inter primos voluntarios Gerrius Cruncerus fuit, qui caput suum senticosum, ne quis ex Tellsoniana cognosceret, in extremo raedae angulo modeste occultavit. Qui funebris pompae curandae operam dabant contra hanc caerimoniarum mutationem aliquid reclamaverunt; sed quoniam flumen haud procul aberat et nonnulli praedicabant aquae frigidae immersionem mirifice prodesse solere ad pertinaces huius artis ministros in viam reducendos, brevis ac timida eorum reclamatio fuit. Pompa novo more composita movit: currum funebrem purgator quidam caminorum regebat, auriga ordinario iuxta eum sedente, qui, a turba diligenter custoditus, viam monstrabat; raedam lugubrem placentarius quidam agebat, cui similiter auriga suus velut a consiliis minister adsidebat. Priusquam per viam quae Strand appellatur longe processissent, ad ornatum pompae adductus est homo qui ursum circumducebat, hominem eo tempore in viis saepe visum. Ursus eius niger atque horribiliter scaber tam congruam funebri pompae speciem praebebat ut ea pars agminis vere ad artifices sepulcrorum pertinere videretur. Ita cervisia bibita, fistulis fumantibus, cantibus magno ore editis, innumerisque luctuosis gestibus ludibrio habitis, turbida illa pompa procedebat, passim novis comitibus aucta, dum tabernae omnes ante eam clauderentur. Destinatum iter erat ad veterem ecclesiam sancti Pancratii, longe inter agros positam. Eo tandem pervenit multitudo, in sepulcretum irrumpere contendit, mortuumque Rogerium Clium suo arbitrio et cum summa omnium satisfactione terrae mandavit. Quo mortuo sepultura tradito, cum plebs novo aliquo spectaculo delectanda esset, quidam ingenio promptior, sive idem qui antea sive alius, proposuit ut obviis quibusque hominibus crimen explorationis apud curiam Ballii Veteris obiicerent atque in eos poenas sumerent. Multos igitur innoxios, qui ne prope quidem illam curiam in vita sua accesserant, velut reos huius criminis persequebantur, raptabant, verberabant atque contumeliis vexabant. Ab hoc ludo ad fenestras lapidibus confringendas, inde ad cauponas diripiendas facilis ac velut naturalis transitus erat. Tandem, post multas horas, cum nonnullae aediculae in hortis sitae dirutae essent, et cancelli ferrei quibus areolae claudebantur evulsi, ut qui ad vim promptissimi erant ea pro armis caperent, rumor increbruit regios milites appropinquare. Eo rumore paulatim multitudo dilapsa est. Utrum milites revera advenerint an numquam venerint, parum constat: talis tamen fere erat cursus cuiusque seditionis popularis. Cruncerus extremis illis ludis non interfuit; in sepulcreto enim remanserat, ut cum sepulcrorum curatoribus colloqueretur eorumque dolorem levaret. Locus eum singulari quadam tranquillitate afficiebat. Ex proxima caupona fistulam tabaci fumandi sibi comparavit, qua usus ad cancellos constitit, locum intus attente et mature contemplans. «Gerri,» inquit Cruncerus, ut solebat secum quasi cum altero colloquens, «meministi te illum Clium illo die vidisse, oculisque tuis cognovisse iuvenem fuisse rectisque membris bene formatum.» Fistula tandem exusta atque aliquantulum diutius re secum reputata, se convertit ut antequam argentaria clauderetur ad solitam apud Tellsonianam stationem rediret. Utrum mors hominis meditata iecur ei commovisset, an iam antea valetudine paulo minus firma usus esset, an viro cuius auctoritas in arte medendi maxima erat officiosum se praebere cuperet, parum refert; hoc certe factum est: rediens medicum, ad quem valetudinis causa consulere solebat, chirurgiae peritissimum, breviter convenit. Gerrius minor patris officium diligenter suscepit, eiusque absentia nullum negotium sibi delatum esse renuntiavit. Argentaria clausa est; scribae vetustissimi foras exierunt; solitae nocturnae excubiae collocatae sunt; Cruncerus cum filio domum rediit ad potionem theanam sumendam. «Age, rem tibi aperte dicam!» inquit Cruncerus, domum ingressus, uxorem alloquens. «Si hac nocte mihi, honesto opifici, negotium male cesserit, pro certo habebo te contra me iterum precatam esse; eademque poena te afficiam ac si te meis oculis id facientem vidissem.» Tristis uxor Crunceri caput quassavit. «Atqui etiam coram me idem facis!» inquit ille, iracunda sollicitudine commotus. «Nihil dico.» «Ne quid igitur mente quidem volutas. Nihil interest utrum preces humi procumbens fundas an tacita mediteris. Perinde est, qua via mihi obsistas. Desine prorsus.» «Ita, Gerri.» «Ita, Gerri,» repetivit Cruncerus ad theam sedens. «Ah, ita, Gerri! Hoc est sane quod dicere soles. Dic sane, ita, Gerri.» Nihil quidem certi his querulis repetitionibus significare volebat Cruncerus; ad communem tantum, velut ironica irrisione, animi offensam ostendendam iis utebatur, ut homines non raro faciunt. «Tu quidem cum isto tuo 'ita, Gerri',» inquit Cruncerus, frustum panis butyro illiti morsu abscindens, ad quod deglutiendum ostreum ingens, quamquam invisibile, e patella haurire videbatur. «Ah, nimirum! Credo equidem tibi.» «Hacne nocte foras exiturus es?» rogavit proba uxor, cum ille alterum panis morsum sumpsisset. «Ita vero.» «Licetne mihi tecum ire, pater?» alacriter rogavit filius. «Minime licet. Piscatum eo, ut mater tua novit. Eo, inquam, piscatum.» «At harundo tua piscatoria, pater, satis rubigine obducitur, nonne?» «Nihil ad te.» «Num piscem aliquem domum relaturus es, pater?» «Nisi retulero, cras victus tibi parcior erit,» respondit ille, caput concutiens; «iam satis multa rogasti. Nec prius exibo quam tu diu dormieris.» Reliquam vesperam totam eo consumpsit ut uxorem intentissime observaret, sermoneque moroso occuparet, ne vacaret ei tacitis precibus in detrimentum eius animum intendere. Eadem de causa filium hortatus est ut matrem assidue interrogaret; infelicissimam vero mulierem tam graviter vexavit, querelis undecumque conquisitis, ut ne paulisper quidem eam sibi ipsi relinquere sustineret. Ne religiosissimus quidem quisquam maiorem sincerarum precum vim agnoscere potuisset quam ille agnoscebat, tam suspicax adversus uxorem. Perinde erat ac si quis, qui manes esse palam negaret, fabula tamen de manibus audita expavesceret. «Et hoc tibi memento!» inquit Cruncerus. «Cras nullae mihi ineptiae! Si ego, ut honestus artifex, unum alterumve carnis frustum comparavero, noli tu carnem attingere nolle et in solo pane perseverare. Si ego, ut honestus artifex, paululum cervisiae domum attulero, noli te aquam tantum potaturam profitere. Cum Romam veneris, Romano more vivendum est; alioquin Roma tibi gravis adversaria erit. Ego enim tibi Roma sum. Intellegis?» Deinde rursus fremere coepit: «Tu vero tuis ipsius cibis potibusque bellum indicis! Nescio quantum penuriae nobis paritura sis istis tuis prostrationibus et tam inhumano more. Filium tuum aspice: tuus est, nonne? Tam exilis est quam regula lignea. Matrem te vocas, neque intellegis matris primum officium esse filium cibo inflare?» Haec verba Gerrium minorem in re ei carissima pupugerunt. Matrem igitur obtestatus est ut primum munus maternum diligenter praestaret, et quidquid aliud faceret aut omitteret, illud imprimis officium ne neglegeret quod pater tam teneris tamque delicatis verbis descripsisset. Sic apud Crunceros vespera processit, donec Gerrius minor cubitum ire iussus est, materque, eodem mandato accepto, paruit. Cruncerus primas noctis vigilias solus fumando consumpsit, neque ante horam fere primam post mediam noctem ad expeditionem suam profectus est. Cum iam adesset illa parva ac velut larvis infestata hora, e sella surrexit, clavem e sinu deprompsit, armarium clausum reseravit, atque inde saccum, vectem ferreum ad usum aptum, funem, catenam, ceteraque huius generis instrumenta piscatoria protulit. His omnibus sollerter circa corpus dispositis, uxori ultimum minaciter maledixit, lumen exstinxit, foras abiit. Gerrius minor, qui cum cubitum iret vestes exuere simulaverat tantum, haud multo post patrem secutus est. Tenebris tectus ex cubiculo elapsus est, deinde per scalas, per areolam, in vias ipsas patris vestigia persecutus. De reditu domum nullo modo sollicitus erat: nam aedes inquilinis plenae erant, ianuaque per totam noctem semipatens relinquebatur. Laudabili quodam studio impulsus discendi artem ac secreta honesti patris quaestus, Gerrius minor parietibus aedium, muris ac postibus tam arcte haerebat quam alter oculus eius alteri proximus erat; sic parentem venerandum e conspectu non amisit. Pater ad septentrionem iter dirigens haud longe processerat, cum alter ei discipulus Isaaci Valtoni accessit; ambo una perrexerunt. Antequam dimidia hora ab exitu transisset, iam transierant lucernas quae quasi conniventes lucebant, vigilumque oculos qui etiam crebrius quam illae connivere solebant; tum in viam desertam evaserunt. Hic tertius piscator se adiunxit, tam tacite ut Gerrius minor, si superstitioni obnoxius fuisset, credere potuerit alterum illum mitis artis sectatorem repente in duos divisum esse. Tres illi procedebant, Gerrius minor sequebatur; donec tres sub aggere supra viam eminente constiterunt. Summum aggerem humilis latericius murus claudebat, super quem ferrei cancelli erant. In aggeris murique umbra e via deflexerunt, atque angustam quandam viam nullo exitu incedebant, cuius alterum latus idem murus, iam octo aut decem pedes altus, efficiebat. Gerrius minor in angulo se demisit et per angustiam viae prospiciens vidit patrem suum, cuius figura ad obscuram nubibusque turbatam lunae lucem satis apparebat, cancellatam portam ferream perniciter scandere. Ille mox transgressus est, tum secundus piscator, tum tertius. Omnes intra portam tacite in terram delapsi paulisper iacuerunt, fortasse auscultantes; deinde manibus genibusque humi innixi longius processerunt. Iam Gerrius minor ad portam accedere debebat; id quod spiritu retento fecit. In angulo iterum occultatus, introspexit: ecce tres piscatores inter herbam luxuriantem serpentes; lapides autem sepulcrales, quorum magna in illo sepulcreto copia erat, velut candidae larvae eos contemplabantur, ipsa ecclesiae turris instar gigantis immanis umbra eos desuper spectante. Nec diu repserunt; mox constiterunt, surrexerunt, atque piscari coeperunt. Primum pala piscabantur. Paulo post venerandus ille pater instrumentum quoddam ingenti terebro simile apparare visus est. Quibuscumque autem instrumentis utebantur, vehementer laborabant, donec horologii in turri sonitus horrendus Gerrium minorem adeo perterruit ut inde aufugeret, capillis haud minus quam paternis horrentibus. Sed cupiditas illa, qua iam diu ardebat plura de hac arte cognoscendi, non solum eum a fuga retardavit, verum etiam ad eundem locum revocavit. Cum iterum per portam introspiceret, illi perseveranter piscabantur; nunc autem capturam quandam assecuti videbantur. Ex terra audiebatur stridor gemitusque velut ferramenti cochleati vi conversi; viri autem inflexis corporibus nisu magno quoddam pondus trahebant. Paulatim terra superposita a pondere dimovebatur, illudque ipsum in conspectum emergebat. Gerrius minor quid futurum esset optime noverat; sed ubi loculum mortuarium oculis vidit, patremque iam id vi aperire parantem conspexit, re tam insolita perterritus iterum aufugit, neque cursum ante intermisit quam mille passus aut etiam longius cucurrisset. Nec tum quidem constitisset, nisi respirare necesse esset. Cursus enim velut cum larvis susceptus erat, cuius finem quam primum attingere maxime cupiebat. In animo certissima ei imago obversabatur: loculum ipsum quem viderat post se currere. Existimabat id, angusta extremitate in terram erectum, crebris saltibus se persequi, paene iam ipsum assecuturum, iamque ad latus eius saltaturum, quin etiam bracchium eius arrepturum: a tali comite merito fugiendum erat. Monstrum illud neque sibi constabat neque ullo loco non adesse videbatur. Cum enim totam post se noctem terribilem redderet, puer tamen in mediam viam prosiliebat ut angiporta obscura vitaret, veritus ne inde loculus saltans subito exsiliret, instar milvi chartacei qualem puer hydrope laborans emitteret, cauda tamen alisque destituti. In postibus quoque occultabatur, umeros horribiles contra ostia terens, eosque ad aures attollens quasi cachinnaretur. In ipsis viae umbris supinus insidiabatur, ut fugienti pedem supponeret. Interea perpetuo a tergo subsultans propius propiusque accedere videbatur; itaque cum puer ad suum limen pervenit, paene exanimis erat. Ne tum quidem loculus ab eo recessit, sed scalas eum secutus est, singulos gradus gravi ictu pulsans; in lectum cum eo se coniecit, et cum somnus tandem puerum oppressisset, totus mortuus gravisque in pectus eius delapsus est. Ex somno tam anxio Gerrius minor, in cellula sua iacens, post auroram sed ante solis ortum excitatus est, cum patrem in communi cubiculo adesse animadvertisset. Ei aliquid male cessisse videbatur; id certe puer ex eo coniecit quod pater uxorem auribus apprehensam tenebat atque occiput eius contra lecti caput saepius illidebat. «Praedixi me id facturum,» inquit Cruncerus, «et feci.» «Gerri, Gerri, Gerri!» orabat uxor. «Tu lucro negotii mei adversaris,» inquit Cruncerus, «itaque et ego et socii mei damnum facimus. Honorare et obsequi iussa es; cur, per inferos, non obsequeris?» «Bona uxor esse conor, Gerri,» misera mulier inter lacrimas respondit. «Bona uxor est quae mariti negotiis adversatur? Virumne honoras cum artem eius dedecore afficis? Viro obsequeris cum in re gravissima, quae quaestum eius spectat, ei repugnas?» «Nondum istam artem horribilem susceperas cum tibi nupsi, Gerri.» «Tibi satis esse debet,» respondit Cruncerus, «honesti artificis uxorem esse, nec muliebrem animum tuum in calculos illos intendere quo tempore ille artem suam susceperit aut non susceperit. Uxor quae maritum honoret eique obsequatur artem eius omnino in pace relinquat. Religiosam te vocas? Si tu religiosa es, da mihi potius irreligiosam! Non plus naturali quodam officii sensu praedita es quam huius Tamesis alveus palis in eo defigendis; itaque tibi quoque officium plagis inculcandum est.» Haec contentio submissa voce acta est; ad extremum honestus artifex ocreas limo oblitas pedibus excussit, atque humi supinus totum corpus porrexit. Filius, cum per timorem furtim respexisset patrem supinum iacentem, manibus ferrugine rubentibus sub capite pro pulvino positis, ipse quoque decubuit ac rursus obdormivit. Ad ientaculum nulli pisces aderant, nec multum aliorum ciborum. Cruncerus animo fracto atque iracundus erat; operculum autem ollae ferreae iuxta se habebat, quo tamquam telo in uxorem uteretur, si quidquam animadvertisset quod eam Deo gratias agere significaret. Solita hora vestes ei purgatae sunt, ipse lavatus est; deinde cum filio exiit, ad professionem suam omnibus notam exercendam. Gerrius minor, sellulam sub bracchio ferens atque per viam Fletensem sole illustratam hominibusque frequentem iuxta patrem ambulans, longe alius erat ac Gerrius minor nocte superiore per solitudinem ac tenebras a teterrimo persecutore domum currens. Dolus eius nova luce reflorescebat, et nocturnus metus cum nocte evanuerat; quibus in rebus haud incredibile est alios quoque eius similes eo praeclaro mane in via Fletensi totaque Londiniorum urbe versatos esse. «Pater,» inquit Gerrius minor, dum simul procederent, providens ut bracchii saltem intervallum inter se patremque servaret et sellulam in medio interponeret, «quid est 'mortuorum resuscitator'?» Cruncerus in ipsa via constitit, priusquam responderet: «Unde ego id sciam?» «Omnia te scire putabam, pater,» ait puer nihil mali suspicans. «Hem! Bene,» respondit Cruncerus, iter iterum ingressus ac pileo sublato ut capilli horrentes liberius eminerent, «artifex quidam est.» «Quas merces vendit, pater?» rogavit puer alacriter. «Merces eius,» inquit Cruncerus, re aliquantulum in animo volutata, «ex eo genere sunt quod ad scientias pertinet.» «Corpora mortuorum, nonne, pater?» rogavit vivax filius. «Aliquid eius generis esse arbitror,» respondit Cruncerus. «O pater, quam libenter ego, cum adolevero, mortuorum resuscitator fierem!» His verbis Cruncerus mulcebatur; caput tamen quasi prudens et gravis morum censor dubitanter agitavit. «Totum pendet ex eo quomodo ingenii tui facultates excolueris. Cura ut facultates tuas excolas, et cave ne cuiquam plus quam necesse sit dicas; nam hoc tempore nemo potest divinare ad quam tandem artem idoneus evasurus sis.» Cum Gerrius minor his monitis confirmatus paucis passibus ante patrem processisset, ut sellulam in umbra Portae collocaret, Cruncerus secum adiecit: «Gerri, honestissime opifex, spes est hunc puerum tibi aliquando et magno emolumento et pro matre sua solacio futurum!» CAPUT XV · TEXTURA Maturius quam fieri solebat in taberna vinaria Defargii bibebatur. Iam hora sexta matutina homines pallore lurido, per fenestras cancellis munitas introspicientes, alios intus conspexerant, qui super pocula inclinati bibebant. Defargius etiam optimis temporibus vinum admodum tenue vendere solebat; iis vero diebus vinum multo solito tenuius vendidisse videbatur. Acerbum praeterea erat, aut certe acescens; eos enim qui biberant non exhilarabat, sed tristiores reddebat. Neque ex uvis Defargianis expressis ullus alacer Bacchi ardor exsiliebat: ignis potius in occulto fumans, in ipsis vini faecibus conditus, tenebris ardebat. Tertius iam continuus dies erat quo tam mane in taberna bibebatur. Die Lunae id coeperat; iam dies Mercurii advenerat. Plus tamen tacitae cogitationis quam potionis ibi erat: nam multi, inde ab hora qua ianua aperta esset, audiverant, susurraverant, huc illuc se subduxerant, quibus ne nummus quidem unus suppetebat quem in mensa ponerent, etiamsi anima sua eo redimenda fuisset. Hi tamen non minus studiosi loci erant quam si integra vini dolia emere potuissent; de scamno ad scamnum, de angulo ad angulum tacite labebantur, avidis oculis sermones pro vino haurientes. Quamquam insolita hominum frequentia tabernam complebat, dominus ipse nusquam apparebat. Nec desiderabatur: nemo enim limen transgressus eum quaerebat; nemo de eo interrogabat; nemo mirabatur quod sola domina Defargia in sua sede sederet et vino distribuendo praesideret, ante se habens vasculum nummulis attritis plenum. Ita enim crebris manibus triti erant nummi ut pristina eorum signa vix apparerent, non secus atque miseri homunculi, quorum e laceris loculis profecti erant, usu atque inopia deformati erant. Exploratores, qui tabernam inspiciebant sicut omnia loca a regia usque ad carcerem inspicere solebant, animadvertere fortasse poterant omnes quasi suspenso animo exspectare et animo alio avocatos esse. Ludentes chartis segnius ludebant; qui calculis tessellatis ludere consueverant ex eis turres cogitabundi exstruebant; bibentes vino in mensam effuso varias figuras ducebant. Ipsa domina Defargia ornamentum manicae suae dentiscalpio lente persequebatur, oculisque animoque videbatur aliquid procul positum aspicere atque audire, quod ceteri neque audire neque videre possent. Hunc usque ad meridiem habitum in taberna illa praebebat vicus Sancti Antonii. Iam sole meridiano fervente duo viri pulvere obsiti per eius vias et sub lampadibus pendulis incesserunt: alter erat Defargius, alter viarum refector, caeruleo pileo tectus. Ambo aestu et siti confecti tabernam intraverunt. Adventus eorum quasi ignem in pectoribus incolarum accenderat, qui, dum illi appropinquabant, celeriter per vicum diffusus in vultibus ad paene omnes ianuas fenestrasque subinde emicabat. Neque tamen quisquam eos secutus erat; nec quisquam, cum tabernam ingressi essent, verbum fecit, quamquam omnium oculi in eos conversi erant. «Bene valete, viri!» inquit Defargius. Hoc fortasse signum fuit quo omnes linguas solvere liceret: statim e multis vocibus responsum est: «Bene valeas!» «Malum caelum est hodie, viri,» inquit Defargius, caput quassans. Tum singuli finitimos suos aspexerunt; deinde omnes oculos deiecerunt et taciti sederunt. Unus tantum surrexit et exiit. «Uxor,» inquit Defargius magna voce ad dominam Defargiam conversus, «cum hoc bono viarum refectore, cui nomen Iacobus est, aliquot miliaria confeci. Eum casu eo loco conveni qui a Lutetia diei unius et dimidii iter abest. Probus est admodum hic puer, viarum refector nomine Iacobus. Da ei vinum, uxor!» Alter vir surrexit et exiit. Domina Defargia vino apposito viarum refectorem, quem Iacobum appellaverant, accepit. Is pileum caeruleum capiti detraxit, salutavit circumstantes, bibit. In sinu tunicae rusticanae frustum panis nigri asperique gerebat; ex eo interdum comedebat, sedens prope mensam dominae Defargiae atque alternis morsibus et haustibus se reficiens. Tertius vir surrexit et exiit. Defargius ipse vino hausto vires recreavit; minus tamen quam hospes accepit, quippe cui vini copia non esset insolita. Tum stetit et exspectavit dum rusticus ientaculum absolveret. Neminem ibi praesentem aspexit; nemo iam illum intuebatur, ne uxor quidem, quae opus laneum sumptum acubus tranquille nectebat. «Satin iam comedisti, amice?» tandem rogavit. «Satis, gratias ago.» «Age igitur! Cubiculum tibi ostendam quod, ut dixi, habitare poteris. Mirifice tibi conveniet.» Ex taberna in viam, e via in aream inter aedes, ex area per scalas arduas, e scalis in cenaculum summum venerunt: ipsum illud cenaculum in quo olim vir canis capillis in humili scamno sedens, corpore in anteriorem partem inclinato, sollerter calceos faciebat. Iam nullus illic vir canis capillis erat. Ibi tamen tres illi aderant qui singuli e taberna exierant. Unum tantum tenuissimum quasi vinculum inter eos et virum illum procul absentem intercedebat: quod olim per rimulas parietis ad eum intus sedentem prospexerant. Defargius ianuam diligenter clausit, tum voce demissa locutus est: «Iacobe Prime, Iacobe Secunde, Iacobe Tertie! Hic est testis quem constituto tempore ego, Iacobus Quartus, conveni. Omnia ipse vobis narrabit. Loquere, Iacobe Quinte!» Viarum refector pileum caeruleum manu tenens eo frontem fuscam detersit. «Unde incipiam, domine?» inquit. «Ab initio ordire,» respondit Defargius, nec sane iniuria. «Eum tum vidi, domini,» viarum refector coepit, «iam anno superiore hac ipsa aestate, sub vehiculo Marchionis catenae suspensum. Ecce quemadmodum res gesta sit. Ego ab opere viario discedebam; sol cubitum ibat; raeda Marchionis lente collem ascendebat; ille sub ea ex catena pendebat, sic!» Rursus universam rem gestibus repraesentavit, in qua arte iam perfectissimus esse debebat; nam per totum annum haec eadem imitatio viculo suo certissimum solacium atque necessarium spectaculum fuerat. Iacobus Primus interpellavit et quaesivit num antea umquam illum hominem vidisset. «Numquam,» respondit viarum refector, qui interim e corporis inclinatione se rursus erexerat. Tum Iacobus Tertius quaesivit quomodo eum postea agnovisset. «Proceritate corporis,» respondit submissa voce, digito naso admoto. «Cum dominus Marchio illo vespere interrogaret: 'Dic, qualis erat?' ego respondi: 'Procerus ut spectrum.'» «Potius dixisses: 'Brevis ut pumilio,'» respondit Iacobus Secundus. «At unde id scire poteram? Facinus nondum commissum erat, neque ille mihi consilium crediderat. Animadvertite: ne tum quidem ultro testimonium dedi. Ipse dominus Marchio prope fonticulum nostrum stans digito me demonstravit et dixit: 'Huc illum! Adducite nebulonem!' Profecto, domini, nihil ego ultro detuli.» «Recte in ea re fecit, Iacobe,» Defargius ei qui interpellaverat susurravit. «Perge!» «Bene!» inquit viarum refector, vultu arcana quaedam significante. «Homo ille procerus evanuit, et quaeritur. Quot menses? Novemne? decemne? undecim?» «Nihil refert quot,» inquit Defargius. «Bene latebat, sed tandem, infelici casu, deprehensus est. Perge.» «Rursus in eodem colle operam do; rursus sol ad occasum vergit. Instrumenta mea colligo, ut ad tugurium in vico infra situm descendam, ubi iam obscurum est. Cum oculos tollo, ecce sex milites super collem venientes; in medio vir procerus, manibus vinctis, bracchiis corpori ita alligatis, sic!» Pileum suum ad imitationem adhibens ostendit hominem cui cubita ad ilia vinculis adstricta essent, funibus post tergum innodatis. «A saxeo acervo meo, domini, paulum recedo, ut transeuntes milites captivumque spectem; via enim illa adeo deserta est ut quodvis spectaculum visendum sit. Primo, dum appropinquant, id tantum cerno, sex milites et virum longum vinctum esse; atque omnes mihi paene nigri apparent, praeter eam partem quam sol cubitum abiens rubro limbo cingit. Umbrae praeterea eorum longissimae super aggerem cavum ab altera viae parte atque inde in collem extenduntur, velut umbrae gigantum. Video etiam pulverem corpora eorum obtegentem, qui eodem quo ipsi gressu movetur, dum pedibus terram feriunt: tum, tum! Sed ubi admodum prope veniunt, ego procerum agnosco, ille me agnoscit. Heu, quam libenter, ut illo primo vespere, se iterum per declivem collem praecipitasset, nec procul ab eodem loco!» Tamquam rem praesentem describebat, adeo clare animo videbat; nec fortasse in omni vita multa alia viderat. «Non significo militibus me illum agnovisse; neque ille militibus significat se me agnovisse. Oculis tantum inter nos intellegimus, neque id alii sciunt. 'Pergite!' inquit ille qui praefectus cohorti est, vicum digito demonstrans. 'Ad sepulcrum suum celeriter ducite!' Tum celerius ducitur. Ego subsequor. Bracchia ei intumuerunt, quoniam tam vehementer vincta sunt; soleae ligneae amplae, difficiles; claudicat. Quia claudicat neque satis celeriter it, sclopetorum calcibus eum impellunt, sic!» Gestu ostendit quomodo homo militum sclopetorum capitibus a tergo pulsus incederet. «Dum collem descendunt quasi cursores dementes, ille cadit. Illi rident eumque sublevant. Vultus eius sanguine et pulvere oblitus est, nec potest ipse tangere aut tergere; itaque iterum rident. In vicum eum ducunt; vicus universus ad spectaculum currit. Praeter molam et ad carcerem super rupem positum ducunt. Universus vicus videt portam carceris noctis tenebris apertam illum devorare, sic!» Os quam latissime diduxit, deinde dentibus magno crepitu commissis clausit. Cum appareret eum noluisse os iterum aperire, ne spectaculi vim perderet, Defargius dixit: «Perge, Iacobe.» «Vicus universus,» perrexit viarum refector, in digitos pedum elatus et voce submissa, «discedit; vicus universus ad fontem susurrat; vicus universus dormit; universus somniat de misero illo, intra vectes et claustra carceris saxo impositi incluso, unde numquam exeat nisi ad perniciem. Mane autem instrumentis humero impositis, frustum panis atri edens, dum ad opus contendo, carcerem paululum circumire constituo. Ibi eum video alte post cancellos ferreae caveae positum, sicut pridie nocte cruentum atque pulverulentum, foras spectantem. Non ei manus libera est qua mihi signum faciat; non ausim eum appellare. Ipse me intuetur tamquam mortuus.» Defargius et tres illi inter se obscuros et tristes vultus commutaverunt. Omnium oculi, dum rustici sermonem audiebant, iram occultam atque ultionis cupiditatem significabant; etsi clam agebant, eorum habitus imperiosus erat. Truculentum quoddam iudicum consilium referre videbantur. Iacobus Primus et Secundus in veteri lectulo sedebant, uterque mentum manu sustinens oculosque in viarum refectorem defigens. Tertius, eodem intentus, uno genu post eos nixus, manum perpetuo anxiam circum nervos tenues, qui circa os naresque eius eminentes discurrebant, trahebat. Defargius inter eos et narratorem stabat, quem in lumine fenestrae collocaverat; alternis nunc hunc, nunc illos aspiciebat. «Perge, Iacobe,» inquit Defargius. «Aliquot dies in ferrea cavea manet. Vici homines clam eum intuentur, quippe qui timeant. Semper tamen e longinquo ad carcerem in saxo positum suspiciunt; vespere, ubi diurnus labor confectus est et ad fontem colloquendi causa conveniunt, omnes vultus in carcerem convertuntur. Antea ad deversorium quo equi publici commutabantur respiciebant; nunc ad carcerem. Susurrant ad fontem eum, quamquam capitis damnatus sit, non supplicio adficiendum; dicunt preces Lutetiae oblatas esse, quibus exponatur eum mortuo filiolo ira et dolore mente captum fuisse. Dicunt ipsi regi libellum supplicem porrectum esse. Quid ego scio? Fieri potest. Fortasse ita est; fortasse non est.» «Audi igitur, Iacobe,» graviter interpellavit Iacobus Primus. «Scito libellum supplicem et regi et reginae porrectum esse. Omnes nos qui hic sumus, praeter te, vidimus regem, in curru iuxta reginam sedentem, eum accipere. Hic ipse Defargius, quem ante te vides, vitae suae periculo equis se obiecit, libellum manu praeferens.» «Audi etiam hoc, Iacobe,» dixit Tertius, qui genu nitebatur, digitis perpetuo per nervos oris et nasi errantibus, vultu tam avide cupido ut esurire videretur, sed non cibum aut potionem appetere; «equites peditesque custodes supplicem circumsteterunt eumque plagis affecerunt. Audisne?» «Audio, domini.» «Perge igitur,» inquit Defargius. «At contra alii ad fontem susurrant,» rusticus prosecutus est, «illum in nostrum agrum deductum esse ut eodem loco supplicio afficiatur; idque sine ulla dubitatione futurum. Addunt, quia dominum Marchionem occiderit, et quia dominus Marchio colonorum suorum pater fuerit, sive eos colonos sive servos appellare mavultis, supplicium parricidae ei destinatum esse. Senex quidam apud fontem narrat dextram illius, quae cultrum gesserit, ante oculos ipsius igne adurendam; vulneribus deinde quae in bracchiis, pectore, cruribus incidantur oleum fervens, plumbum liquefactum, resinam ardentem, ceram ac sulphur infundendum; postremo quattuor equis validissimis membra distrahenda. Senex ait omnia haec vere facta esse homini qui Ludovico Quinto Decimo regi, iam vita functo, manus inferre conatus esset. Sed unde ego sciam utrum vera dicat? Litteras enim non didici.» «Audi denuo igitur, Iacobe!» inquit ille cuius manus inquieta erat, cuiusque vultus inexplebilem cupiditatem prae se ferebat. «Damiensis nomen illi homini erat. Omnia haec clara luce, in ipsis huius urbis Lutetiae viis, facta sunt; inter innumera spectantium milia nihil magis animadversum est quam feminarum nobilium, opulentarum, elegantissimarum turba, quae usque ad extremum supplicii exitum avidissime contemplata est; usque ad extremum, inquam, Iacobe, ad vesperum protractum, cum ille duobus cruribus et uno bracchio iam orbatus adhuc spiraret! Atque hoc factum est... quam multos annos natus es?» «Quinque et triginta,» respondit viarum refector, qui sexaginta annos habere videbatur. «Factum est cum tu plus quam decem annos natus esses. Videre potuisti.» «Satis!» inquit Defargius, torva impatientia. «Vivat diabolus! Perge.» «Alii hoc, alii illud susurrant; nihil aliud loquuntur; ipse quoque fons ad eandem cantilenam fluere videtur. Tandem nocte dominica, cum totus vicus dormit, veniunt milites de carcere per viam flexuosam descendentes; arma eorum in saxis vici concrepant. Operarii fodiunt, operarii malleis feriunt, milites rident et cantant. Mane iuxta fontem erectum est patibulum quadraginta pedes altum, quod aquam ipsam velut veneno inficit.» Viarum refector per humile laquear non tam ad rem quandam quam quasi trans illud suspiciebat; manu etiam monstrabat, tamquam patibulum in ipso caelo conspiceret. «Omnis opera intermittitur; omnes conveniunt; nemo vaccas in pascua agit; ipsae vaccae cum ceteris adsunt. Meridie tympana sonant. Noctu milites carcerem ingressi sunt; nunc ille inter multos milites procedit. Ut antea vinctus est; in ore ei infixum est instrumentum quo loqui prohibetur, funiculo artissime alligatum; unde paene ridere videretur.» Id imitatus duobus pollicibus a commissuris labrorum ad aures genas distorsit. «In summo patibulo culter defixus est, acie sursum conversa, mucrone caelum petente. Ille quadraginta pedes alte suspenditur ibique pendens relinquitur, aquam ipsam veneno inficiens.» Inter se aspexerunt; rusticus pileo caeruleo faciem detersit, in quam sudor recens, memoria spectaculi excitatus, proruperat. «Horrendum est, domini. Quomodo feminae puerique aquam haurire possunt? Quis sub ea umbra vesperi colloqui potest? Sub ea umbra dico? Cum ego die Lunae vesperi sole iam cubitum eunte e vico discederem, atque e colle respexissem, umbra illa trans ecclesiam, trans molam, trans carcerem iacebat; quin etiam per omnem, domini, terram usque ad locum illum ubi caelum terrae incumbit porrigi videbatur!» Vir ille inexplebilis cupiditatis digitum suum dentibus rodebat, dum tres ceteros aspiceret; digitus ipsa cupiditate tremebat. «Haec omnia, domini. Solis occasu profectus sum, sicut mihi antea praeceptum erat; per illam noctem et dimidium fere diei sequentis ambulavi, donec hunc sodalem, quem mihi occursurum praedictum erat, conveni. Inde cum eo partim vehiculo vectus partim pedibus iter faciens per reliquum diem hesternum et per noctem huc veni. Ecce nunc coram vobis adsum!» Post triste silentium Iacobus Primus dixit: «Bene. Recte egisti, fideliter exposuisti. Velisne paulisper extra ianuam nos exspectare?» «Libentissime,» respondit viarum refector. Quem Defargius usque ad summas scalas deduxit; ibi sedentem reliquit ac in cenaculum rediit. Tres illi surrexerant et coniunctis capitibus colloquebantur, cum ille rediret. «Quid censes, Iacobe?» rogavit Primus. «In tabulas referendumne est?» «In eorum numerum referatur quibus exitium destinatum est,» respondit Defargius. «Praeclare!» rauca voce crocitavit ille inexplebili cupiditate laborans. «Arx illa et totum genus?» quaesivit Primus. «Aedes illae dominicae et genus universum,» respondit Defargius. «Tota stirps funditus delenda est.» «Praeclare!» rursus rauca laetitia exclamavit vir esuriens, alterum iam digitum dentibus rodens. «Num certo scis,» Defargium Iacobus Secundus interrogavit, «nullum nobis incommodum ex ratione qua catalogum servamus exoriri posse? Profecto tuta est, cum nemo praeter nos signa intellegere possit; sed num semper nos intellegemus? Immo, rectius quaeram: num illa semper intellegere poterit?» «Iacobe,» respondit Defargius, corpus erigens, «si uxor mea in sola memoria sua totum catalogum custodire suscepisset, ne verbum quidem ex eo, ne syllabam quidem perderet. Quod autem suis ipsius acuum ductibus propriisque signis in laneum opus innexuit, id ei semper tam clarum erit quam ipse sol. Dominae Defargiae confide. Facilius esset ignavissimo mortalium se ipsum e numero viventium tollere, quam litteram unam nominis sui aut scelerum e catalogo quem illa texendo conscripsit delere.» Ad ea verba adsensus approbantium auditus est; tum ille cuius fames numquam explebatur rogavit: «Num rusticus iste brevi in patriam remittendus est? Ita spero. Vir simplicissimus est; nonne paululum periculosus?» «Nihil scit,» inquit Defargius, «aut certe nihil amplius quam quod ipsum facillime ad eiusdem altitudinis patibulum perducat. Ego eius curam suscipio. Mecum maneat; eum tuebor et in viam reducam. Cupit splendorem regium videre, regem, reginam, aulicos. Videat igitur die dominico.» «Quid ais?» exclamavit vir ille cupidus, oculis intentis. «Bonumne signum est eum reges et nobiles spectare cupere?» «Iacobe,» respondit Defargius, «si felem lactis sitientem efficere velis, lac ei prudenter ostende. Si canem velis aliquando praedam suam dilacerare, praedam quam natura appetit consulte ostende.» Nihil praeterea dictum est. Viarum refector in summa scala iam dormitabundus repertus est; iussus est in lectulo illo vetere se collocare et paululum quiescere. Nec multis verbis opus erat: statim obdormivit. Facile quidem Lutetiae reperiri poterant hospitia taberna Defargii deteriora, quae rustico tam humili loco nato paterent. Vita illic nova ei atque iucunda videbatur, nisi quod dominae Defargiae metus quidam arcanus perpetuo animum occupabat. Illa enim per totum diem ad mensam suam sedebat, tam aperte nullam eius curam agens atque adeo studiose simulans se nihil animadvertere quod eum in taberna morari cum rebus occultis coniungeret, ut, quoties oculos in eam coniciebat, etiam in soleis suis ligneis contremisceret. Apud se enim reputabat numquam praesciri posse quid illa mulier posthac se ignorare aut scire simulatura esset. Persuasum ei erat, si illa capite tam eleganter ornato statuisset simulare se vidisse illum hominem occidere deinde occisi cutem detrahere, certo eam simulationem ad extremum usque perducturam esse. Itaque cum dies dominicus advenisset, rusticus parum laetus erat, quamquam laetissimum se esse dicebat, quod domina Defargia cum marito et ipso ad Versalias itura erat. Molestissimum praeterea videbatur quod illa in publico vehiculo, quo illuc vehebantur, opus laneum acubus nectebat; multo vero molestius quod, inter turbam postmeridianam stans qua regis reginaeque vehiculum exspectabatur, eadem opera manus occupatas habebat. «Sedulo laboras, domina,» inquit vir quidam prope stans. «Ita,» respondit domina Defargia; «multa mihi facienda sunt.» «Quidnam conficis, domina?» «Multa et varia.» «Velut, exempli gratia...?» «Exempli gratia,» domina Defargia tranquille respondit, «linteamina funebria.» Vir ille, cum primum licuit, paulum longius ab ea recessit; viarum refector pileo caeruleo se ventilavit, quippe cui locus artior et aer gravior subito videbatur. Si ei rege reginaque opus erat ad metum depellendum, feliciter accidit quod remedia iam ad manum erant. Nam mox rex vultu amplo reginaque vultu formoso in aureo curru advecti sunt, circumfusi splendido illo aulae suae oculo, cuius in medio ipsi fulgebant. Sequebatur caterva nitentium procerum et dominarum, risu laetantium; gemmae, sericae vestes, pulvis capillorum candidus, magnificus apparatus, incessus eleganter fastidiosi, vultus utriusque sexus superbe contemptores. His omnibus viarum refector velut mersus, tam vehementi ad breve tempus admirationis ebrietate captus est, ut clamaret: «Vivat rex! Vivat regina! Vivant omnes atque omnia!» quasi numquam antea Iacobi nomen undique sonans audisset. Deinde horti, areae, solaria, fontes, virecta; rursus rex et regina, rursus ille aulae oculus splendidus, rursus proceres et dominae, rursus omnium salus magnis clamoribus optata! Tandem ad lacrimas tenero quodam sensu commotus est. Per tres fere horas, quibus id spectaculum continuatum est, satis multi adstiterunt qui cum eo clamarent, flerent, tenerisque animi motibus indulgerent. Interea Defargius collum eius manu tenebat, tamquam coerceret ne ad eos quos tam subito venerari coeperat prosiliret, atque eos membratim discerperet. «Euge!» inquit Defargius, postquam omnia peracta sunt, humerum rustici tamquam fautor eius manu pulsans. «Bene egisti, optime puer!» Rusticus iam ad se redibat, verebaturque ne in suis clamoribus atque signis admirationis peccavisset. Sed nequaquam. «Tali nobis homine opus est,» Defargius in aurem eius dixit. «Tu stultis istis persuades fore ut ista semper durent. Quo magis id credunt, eo insolentius se gerunt; quo insolentius se gerunt, eo propius finis eorum adest.» «Hem!» inquit viarum refector, paulisper cogitans. «Ita profecto est!» «Nihil sciunt isti stulti. Cum spiritum tuum contemnant, atque libentius tibi centumque tui similibus spirandi facultatem in perpetuum auferant quam uni ex equis aut canibus suis, nihil tamen noverunt praeter ea quae ipse spiritus tuus eis nuntiat. Sine igitur eos paulo diutius falli; numquam nimis falli poterunt.» Domina Defargia rustico superciliis elatis despexit, capiteque adnuens verba mariti confirmavit. «Tu vero,» inquit illa, «ob quamlibet rem clamares lacrimasque funderes, modo spectaculum aliquod sonitumque praeberet. Dic: nonne ita est?» «Vereor ne ita sit, domina, saltem dum res ante oculos versatur.» «Si tibi ostenderetur ingens acervus puparum, et liceret tibi in eum impetum facere, ut singulas lacerando spolia tibi pareres, nonne eas primum arriperes quae pretiosissime atque ornatissime ornatae essent? Dic: nonne ita faceres?» «Ita profecto, domina.» «Ita. Et si tibi grex avium ostenderetur, quae volare non possent, iubererisque pennas earum ad quaestum tuum vellere, nonne eas potissimum invaderes quarum plumae pulcherrimae essent?» «Verum est, domina.» «Pupas et aves hodie vidisti,» inquit domina Defargia, manu in eum locum porrecta ubi paulo ante illa pompa conspicua fuerat. «Nunc domum abi!» CAPUT XVI · TEXTURA NON CESSAT Domina Defargia maritusque eius concordes in sinum vici Sancti Antonii redierunt; interea quasi punctum quoddam pileo caeruleo tectum per tenebras pulveremque ac per longos illos viae iuxta aggerem laboriosos tractus lente contendebat ad eam caeli regionem ubi castellum Marchionis, iam sepulcro conditi, arborum susurros auscultabat. Facies illae saxeae tantum iam otii habebant, quo et arbores et fontem audirent, ut pauci illi agrestes, macie et fame quasi simulacra hominum, qui herbas ad cibum et ramulos aridos ad ignem quaerentes forte in conspectum vastae areae lapideae scalarumque ad superius solarium ducentium pervenerant, viderentur sibi animadvertisse mutatum in vultibus saxorum habitum. Fama quaedam in vico vix spirabat, tam exigua ac debili vita quam ipsi vicani: cum culter alte penetravisset, vultus illos ex superbis iratos ac dolore contractos factos esse; deinde, cum corpus illud suspensum quadraginta pedes supra fontem sublatum esset, vultus denuo mutatos crudelemque ultionis peractae speciem induisse, quam in perpetuum servaturi essent. In saxeo vultu qui supra amplam cubiculi fenestram eminebat, ubi caedes perpetrata erat, duae exiguae incisurae in naso saxeo apparebant, quae omnes agnoscebant, nemo antea viderat. Quodsi duo aut tres agricolae laceris vestibus induti e vulgo raro processissent ut Marchionem saxo expressum furtim aspicerent, vix unus ex iis macrum digitum eo per breve momentum intendisset, cum omnes per muscum ac frondes dilaberentur, haud aliter quam lepores feliciores, quibus in eisdem locis alimentum invenire liceret. Aedes amplae et tugurium, saxeus vultus et corpus suspensum, rubra macula in pavimento lapideo et pura fontis vicani aqua, multa milia iugerum, provincia integra Galliae, Gallia denique omnis, sub nocturno caelo in exiguissimam velut capilli lineam contracta iacebant. Sic totus orbis terrarum, cum rebus maximis minimisque, in unius micantis sideris scintilla continetur. Et quemadmodum homines sola scientia humana radium lucis dividere possunt et quibus partibus constet explorare, ita fortasse mentes natura excelsiores ex tenui huius terrae nostrae fulgore omnes cogitationes factaque, omnia vitia virtutesque singulorum hominum, qui suorum factorum rationem reddere tenentur, perspicere possunt. Coniuges Defargii, curru communi graviter labente, sub stellarum lumine ad eam Lutetiae portam advenerunt qua redeuntibus ingrediendum erat. Apud portae stationem mora solita intercessit; solitae lampades ex custodia protentae sunt, ut, more consueto, viatores inspicerentur atque interrogarentur. Defargius descendit. Duos ibi milites et unum ex publicis inquisitoribus noverat; hunc etiam familiariter amplectebatur, quippe cuius familiarissimus esset. Postquam vicus Sancti Antonii coniuges iterum obscuris quasi alis recepit, illi, prope eius fines e curru tandem egressi, per caenum atrum sordesque viarum pedibus iter faciebant, cum domina Defargia maritum allocuta est. «Dic mihi, amice: quid tibi ille Iacobus ex custodibus publicis nuntiavit?» «Haud multa hac nocte, sed quidquid sciebat. Alius speculator in nostrum vicum missus est. Plures fortasse adsunt; id ille ignorat. De uno certo constat.» «Optime,» inquit domina Defargia, superciliis sublatis ac vultu tranquillo quasi de negotio cotidiano ageret. «Is igitur in tabulas referendus est. Quo nomine appellatur?» «Anglus est.» «Tanto melius. Nomen?» «Barsadius,» respondit Defargius, Anglicum nomen sono Gallico reddens. Quod tamen accuratissime cognoscere studuerat, litteras deinde singillatim ita protulit, ut ne una quidem falleretur. «Barsadius,» repetivit uxor. «Bene. Praenomen?» «Ioannes.» «Ioannes Barsadius,» secum semel submissa voce repetivit, tum clare: «Bene. Corporis habitus cognitusne est?» «Annos natus quadraginta fere; statura pedum quinque et unciarum novem; capilli nigri, color subfuscus; facies plerumque haud invenusta, oculi nigri; vultus macer, productus, luridus; nasus aduncus, neque tamen recta porrectus, sed singulariter ad sinistram maxillam inclinatus, unde toti vultui sinistra quaedam species accedit.» «Per fidem meam, effigiem mihi depinxisti!» inquit domina Defargia ridens. «Cras inter ceteros describetur.» Tabernam vinariam ingressi sunt, quae iam clausa erat, quoniam media nox advenerat. Domina Defargia statim ad suam mensulam consedit, minutos nummos quibus inter absentiam suam merces soluta erat numeravit, copiam vini et ceterarum rerum exploravit, rationum tabulas percurrit, sua manu quaedam adscripsit, ministrum qua potuit diligentia exploravit et rationes cum eo contulit; tum demum cubitum eum dimisit. Deinde nummos e vase iterum in mensam effudit, singulosque in sudario nodis distinctis ita conligavit ut per noctem tuto servarentur. Toto eo tempore maritus, fistula fumigatoria ori admota, huc illuc ambulabat, uxorem placide admirans, neque quicquam umquam interpellans. Eodem prorsus modo et in rebus mercatoriis et in omni domestica vita ambulare consueverat. Nox aestuosa erat, taberna autem undique occlusa, medio in sordidissimo vico, gravem odorem exhalabat. Defargii nares delicatae minime erant; odor tamen vini, quod illic servabatur, longe acrior erat quam sapor, nec mitiores odores fundebant liquor e canna saccharina expressus atque destillatus, vinum adustum et potio aniso condita. Fistulam, postquam tabacum absumpserat, deponens, mixtum odorem flatu narium depellere conabatur. «Lassus es,» inquit uxor, dum nummos in sudario nodis adstringebat, oculos ad eum tollens. «Nihil hic olet nisi quod semper.» «Paulum defessus sum,» confessus est Defargius. «Et maestior quoque es,» ait domina, cuius oculi, quamquam rationibus intenta videbantur, maritum interim non neglexerant. «O viros, viros!» «Sed, carissima mea...» coepit Defargius. «Sed, carissima mea!» repetivit illa, capite firmiter annuens. «Sed, carissima mea! Animo languescis hac nocte, carissime!» «Age igitur,» dixit Defargius, quasi cogitationem intimis e pectoris recessibus vix eruisset, «diu iam exspectamus.» «Diu exspectamus,» repetivit uxor. «Ecquando non diu exspectatur? Ultio et poena suo tempore indigent. Ita semper fit.» «At homo fulmine ictus momento perit,» inquit Defargius. «Quantum autem temporis,» placide quaesivit uxor, «requiritur, ut fulmen paretur et vires eius congerantur? Dic mihi.» Defargius cogitabundus caput sustulit, quasi hanc quoque rationem aliquid valere intellegeret. «Urbs quoque terrae motu subito absorbetur,» perrexit illa. «Sed quam diu ea vis quae terram quassatura est clam paretur? Dic mihi.» «Multum, ut opinor,» respondit Defargius. «Cum vero iam parata est, subito concutitur et quidquid obstat comminuit. Interea semper res agitatur et apparatur, quamvis neque cernatur neque audiatur. Hac te cogitatione solare; eam retine.» Haec dicens nodum constrinxit, oculis ardentibus, quasi hostis faucibus laqueum iniceret. «Hoc tibi affirmo,» inquit, dextram ad vim verborum augendam protendens: «quamquam tardius advenit, tamen advenit. Numquam retrocedit, numquam consistit; semper progreditur. Circumspice et vitam omnium quos novimus considera, vultus omnium quos novimus intuere, iram indignationemque, quas coniuratio Iacoborum singulis horis certius sibi conciliat. Num haec in aeternum durare possunt? Te derideo!» «Fortissima uxor mea,» respondit Defargius, ante eam consistens, capite modice demisso manibusque post tergum coniunctis, velut discipulus morigerus ante magistrum sacrorum praeceptorum attentus, «haec omnia non in dubium voco. Sed diu iam ista durant; fieri autem potest, quod tu quoque optime scis, uxor, ut victoria nondum veniat dum vivimus.» «Quid tum?» respondit domina, alium nodum adstringens, quasi alterum hostem strangularet. «Tum,» dixit maritus, humeris partim conquerentis partim excusantis ritu leviter sublatis, «victoriam ipsi non videbimus.» «Eam tamen adiuvabimus,» inquit illa, vehementer manu porrecta. «Nihil quod agimus frustra agitur. Toto animo credo nos ipsos victoriam visuros. Sed etiamsi non ita esset, etiamsi certo scirem nos non visuros, modo cervicem hominis superbi ac tyranni mihi ostende, ego tamen...» Tum dentibus compressis tam terribilem nodum strinxit ut verbis nihil amplius opus esset. «Sine!» exclamavit Defargius, vultu paulum rubente, quasi ignaviae se accusari sentiret. «Ego quoque, carissima, nihil non facere paratus sum.» «Ita; sed hoc tibi vitio est, quod interdum hostem ipsum occasionemque feriendi videre debes ut animum retineas. Sine tali spectaculo fortis esto. Ubi dies venerit, tigridem ac daemonem e vinculis emittere licet; sed dum diem exspectas, utrumque catenis vinctum tene, nec ostendas, sed semper paratum.» Hanc sententiam ita confirmavit, ut sudarium nodis nummisque grave in mensulam suam percuteret, tamquam hosti cerebrum elideret. Deinde, eodem sudario sub ala placide collecto, dixit iam tempus esse cubitum eundi. Postridie meridie femina illa admirabilis in solita tabernae sede sedebat, acubus indefesse opus laneum nectens. Rosa iuxta eam posita erat; in quam cum interdum oculos coniceret, ne tum quidem negotii sui memor esse desinebat. Pauci hospites per tabernam sparsi erant, alii bibentes, alii otiosi, alii stantes, alii sedentes. Aestus gravissimus erat; muscarum ingentes greges, dum pocilla exigua et glutine quodam obducta curiosius explorant, in eorum fundum delapsae moriebantur. Nec tamen mors harum ceteras muscas deterrebat: hae, dum circumvolitabant, cadavera aequo animo spectabant, quasi ipsae elephanti essent aut aliud longe dissimile animal, donec eodem interitu perirent. Mira sane muscarum imprudentia! Fortasse idem in regia aula illo die aestivo cogitabatur. Homo quidam per ianuam ingrediens umbram in dominam Defargiam iniecit; quam umbram ipsa statim insolitam esse sensit. Priusquam advenientem aspiceret, opus laneum deposuit et rosam fasciae qua caput cinxerat adfigere coepit. Mirum dictu: simul ac rosam sustulit, hospites loqui desierunt, deinde sensim unus post alium e taberna discesserunt. «Salve, domina,» dixit advena. «Salve, domine.» Haec clara voce dixit; at secum, dum opus repetit, addidit: «Aha! Salve, vir annos natus quadraginta fere, pedes quinque et uncias novem altus, capillis nigris, facie haud invenusta, colore subfusco, oculis nigris, vultu macilento, longo, lurido, naso adunco non recto, sed ad sinistram maxillam singulariter inclinato, unde sinistra quaedam species oritur! Salvete omnes istae notae!» «Da mihi, quaeso, domina, pocillum vini adusti veteris, atque paulum aquae recentis frigidae.» Domina eum comiter excepit et quae poposcerat apposuit. «O quam praeclarus est iste liquor, domina!» Numquam antea liquor ille tantis laudibus ornatus erat; domina Defargia, quae satis de origine eius sciebat, istas laudes minus veras esse non ignorabat. Nihilo minus respondit liquorem tanto honore delectari, tum ad opus suum rediit. Advena per aliquot momenta digitos eius intentus aspexit, simulque oculos per totam tabernam circumtulit. «Quam sollerter, domina, acu laboras!» «Iam diu hoc facere soleo.» «Et quam pulchra est forma operis!» «Itane tibi videtur?» respondit illa, subridens eumque intuens. «Prorsus. Num quaerere licet cui rei hoc opus destinatum sit?» «Ut otium fallam,» inquit domina, eodem subrisu, digitis interim perniciter motis. «Nonne ad usum aliquem?» «Id ex rebus pendet. Forsitan aliquando usus aliquis se offeret; tum, si ita evenerit...» Hic paulum spiritum duxit, capiteque nutavit cum severa quadam venustate: «Utar profecto!» Mira res erat: vicani Sancti Antonii rosam in capite dominae Defargiae minime probare videbantur. Duo homines singillatim intraverant, qui vinum iam petere incipiebant; sed, ubi rosam conspexerunt, haesitaverunt, circumspicientes simulaverunt se amicum nescio quem quaerere, qui nusquam aderat, atque exierunt. Ex eis autem qui ante advenae ingressum aderant nemo iam remanserat: omnes tacite dilapsi erant. Speculator, quamquam diligenter omnia observabat, nullum signum deprehendere potuerat. Vici homines inopia attriti et nullo proposito apparente tam fortuito otioseque exierant, ut profectio eorum prorsus naturalis nec cuiquam suspecta videretur. «Ioannes,» secum reputabat domina, dum acuum ductus ordine notabat et hospitem intuebatur, «modo satis diu maneas, antequam abieris ipsum Barsadii nomen in opere meo descriptum habebo.» «Maritum habes, domina?» «Habeo.» «Liberos?» «Nullos.» «Negotium vestrum male procedere videtur.» «Pessime procedit; nam populus in tanta inopia vivit.» «Heu, quam miseri atque infelices homines! Atque adeo opprimuntur, ut tu ipsa dixisti.» «Ut tu ipse dicis,» respondit domina, corrigens verba advenae, et novum quiddam in eius nomine acubus inserens, quod nihil boni ominabatur. «Da veniam. Ita sane, ego dixi; sed eadem te sentire consentaneum est. Dubitari non potest.» «Ego sentire?» inquit domina, voce clariore. «Mihi et marito satis laboris est ad tabernam servandam, ut rebus aliis cogitandis vacare nequeamus. Unum cogitamus, qua ratione victum quaeramus. Hoc unum a mane ad vesperum satis nobis curarum affert; nec opus est aliorum rebus animos onerare. Egone de aliis cogitem? Minime vero.» Speculator, qui ad minima quaeque dicta colligenda vel etiam fingenda venerat, quamquam sibi nihil succedere sentiebat, vultum tamen illum sinistrum immotum servabat. Nescio qua comitate ad familiaritatem apta cubitum in mensula dominae Defargiae nitebatur, et interdum parvum liquoris haustum sumebat. «Triste sane negotium, domina, ista Gasparis supplicio affecti mors. Eheu, miser Gaspar!» Haec cum magno misericordiae suspirio pronuntiavit. «Mehercule,» respondit domina Defargia, frigide ac leviter, «si quis ferro ad talem rem utitur, pretium dare debet. Sciebat antea quantum ea voluptas constaret; quod debebat persolvit.» «Credo,» inquit speculator, voce ad secreti sermonis fidem invitandam submissiore et omni vultus musculorum motu indignationem novarum rerum studiosam mentitus, «credo multam in hoc vico misericordiam atque iram ob miserum hominem esse. Inter nos loquamur.» «Itane?» inquit domina, quasi animo absens. «Nonne ita est?» «Ecce maritus meus!» inquit domina Defargia. Cum tabernae dominus ianuam intraret, speculator pileum manu tetigit et blando risu salutavit: «Salve, Iacobe!» Defargius subito constitit eumque defixis oculis aspexit. «Salve, Iacobe!» repetivit speculator, iam minus confidenter et non tam facile subridens sub illo obtutu. «Erras, domine,» respondit tabernae dominus. «Me pro alio habes. Non ita appellor. Ernestus Defargius mihi nomen est.» «Nihil interest,» inquit speculator, vultu leviter et tamen perturbato. «Salve igitur!» «Salve,» frigide respondit Defargius. «Uxori tuae, quacum tum colloquebar cum ingressus es, dicebam mihi relatum esse, nec sane mirum, multos in hoc Sancti Antonii vico miseri Gasparis sorte commotos dolere atque irasci.» «Nemo mihi id rettulit,» inquit Defargius, caput quassans. «Nihil de ea re scio.» His dictis post mensulam processit, et manum in postica parte sellae uxoris imposuit. Sic trans illud quasi vallum eum intuebatur, adversus quem uterque coniux stabat, quemque ambo libentissimo animo plumbo traiectum occidissent. Speculator, huius artis iam peritissimus, vultum nihil suspicantis non mutavit; sed pocillum liquoris ad fundum usque exhausit, paulum aquae recentis bibit, alterum eiusdem liquoris pocillum petivit. Domina Defargia illud infudit; tum iterum acu laborare coepit et leniter cantilenae aliquid submurmuravit. «Hanc regionem urbis bene nosse videris,» inquit Defargius; «certe melius quam ego.» «Minime; sed spero me brevi melius cogniturum. Tanta enim misericordia erga miseros eius incolas afficior!» «Hem,» submissa voce fremuit Defargius. «Tecum colloqui, domine Defargi, mihi in memoriam revocat,» perrexit speculator, «me nonnullas cum nomine tuo res coniunctas novisse, quas recordari iuvat.» «Ita vero?» inquit Defargius, vultu prorsus neglegenti. «Profecto. Cum medicus Manettus e custodia dimitteretur, tu, qui olim illi in ministerio fueras, eius curam accepisti, ut scio. Tibi traditus est. Vides me rerum gestarum haud ignarum esse.» «Ita sane factum est,» inquit Defargius. Uxor enim, dum opus laneum nectebat et cantilenam submurmurabat, cubito leviter eum tetigerat, quo significaret expedire ut responderet, sed quam brevissime. «Ad te igitur filia eius venit,» inquit speculator; «eamque cum patre ex tua cura accepit vir quidam veste fusca nitide indutus, capillamento brevi usus; quo nomine appellatur? Lorrius ille, ex argentaria Tellsoniana. Is utrumque in Angliam deduxit.» «Ita factum est,» repetivit Defargius. «Quam iucunda memoria!» inquit speculator. «Medicum Manettum filiamque eius in Anglia novi.» «Itane?» respondit Defargius. «Haud multa nunc de illis audis, opinor?» «Nihil,» inquit Defargius. «Revera,» interposuit domina, opus deponens paulisper et cantilenam intermittens, «numquam fere aliquid de illis audimus. Certiores facti sumus eos incolumes Angliam attigisse; fortasse unam postea epistulam accepimus, fortasse duas. Deinde illi suum vitae cursum secuti sunt, nos nostrum; epistularum commercium nullum inter nos mansit.» «Optime dixisti, domina,» inquit speculator. «Virgo Manetta nupsura est.» «Nupsura?» repetivit domina. «Tam formosa erat ut iam pridem nubere potuisset. Frigidi sane vos Angli esse mihi videmini.» «O! Scis igitur me Anglum esse.» «Sermonem tuum Anglicum esse intellego,» respondit domina; «qualis autem sermo, talem etiam hominem esse conicio.» Is hanc cognationem linguae et animi pro laude non accepit; sed rem risu dissimulavit. Cum reliquum liquorem bibisset, addidit: «Ita vero, virgo Manetta nupsura est. Neque tamen Anglo nubit, sed homini, ut ipsa est, in Gallia nato. Et quoniam de Gaspare loquebamur (heu miser Gaspar! Quam crudeliter tractatus est!), mirum sane accidit quod ea fratris filio illius Marchionis nuptura sit, cuius caedes Gasparem ad tantam patibuli altitudinem evexit; hoc est, ipsi qui nunc Marchio est. Sed ignotus in Anglia habitat; illic Marchionem se non gerit. Carolus Darnaeus appellatur. Matris eius familia Daulnaea est.» Domina Defargia nihilominus aequabili digitorum motu opus suum persequebatur. Maritum autem verba illa aperte commoverant. Quamvis se continere conaretur, dum ignem parabat et fistulam incendebat, manus tamen ei tremebat et animus turbatus apparebat. Speculator sane indignus suo nomine fuisset, nisi hoc animadvertisset et memoriae mandavisset. Hac saltem una re aliquid compererat, etiamsi nondum sciret quanti id esset; neque ulli alii hospites intrabant ex quibus amplius aliquid eliceret. Itaque Barsadius pro potu pretium solvit et abiit, priusquam exiret urbanissime significans sperare se fore ut iterum Defargium eiusque uxorem conveniret. Cum iam in sordes atque tenebras vici Sancti Antonii discessisset, coniuges aliquot minuta eodem habitu quo reliquerat immoti manserunt, ne forte ille subito rediret. «Num vera esse possunt,» inquit Defargius voce humili, stans fumigansque et, manu in spina sellae imposita, ad uxorem desuper spectans, «quae de virgine Manetta narravit?» «Quemadmodum ille narravit,» respondit uxor, superciliis leviter sublatis, «verisimile est falsa esse; vera tamen esse possunt.» «Quod si vera sint...» coepit Defargius, sed conticuit. «Quid, si vera sint?» repetivit uxor. «Quod si dies ille, quo victoria continget, nobis adhuc viventibus adveniat, spero virginis illius causa fore ut fatum maritum eius extra Galliam retineat.» «Fatum mariti eius,» respondit domina Defargia, consueta animi tranquillitate, «ducet eum quo eundum est, et ad eum finem quem ei destinavit. Hoc unum scio.» «Sed nonne mirum est,» perrexit Defargius, quasi uxorem orans ut secum saltem hoc concederet, «nonne hoc ipso tempore maxime mirum est, cum eius patrem ipsamque tanta benevolentia prosecuti simus, nomen tamen futuri mariti manu tua inter damnatos scriptum esse, iuxta nomen canis istius infernalis qui modo hinc discessit?» «Multo mirabiliora accident cum dies ille venerit,» respondit domina. «Utriusque nomen certo hic habeo; utrumque pro suis meritis inserui. Id satis est.» His dictis opus laneum involvit, deinde rosam e linteolo quo caput obvolverat detraxit. Aut vicus Sancti Antonii naturali quodam sensu intellexit ornamentum illud sibi invisum ablatum esse, aut homines subinde observabant quando tolleretur; certe mox animis resumptis tabernam iterum ingressi sunt, et locus pristinam consuetudinem speciemque recepit. Vespere, quo tempore Sanctus Antonius, quasi viscera sua foras effunderet, homines ad limina domorum, ad fenestrarum margines, ad angulos viarum sordidarum et angustorum angiportuum emittere solebat, ut paulum aurae captarent, domina Defargia cum opere laneo inter manus de loco in locum, de circulo in circulum procedere consueverat. Erat velut quaedam legata ad animos in suas partes convertendos missa, cui similes plurimae erant, quas utinam humana natura numquam denuo procreet. Omnes mulieres acubus nectebant. Res exigui pretii nectebant; sed ille manuum labor, crebro eodemque motu repetitus, cibi potionisque quasi vicem gerebat. Manus pro faucibus ventreque movebantur: si digiti illi ossibus paene nudis immoti quievissent, viscera multo acrius fame torquerentur. Dum autem digiti movebantur, oculi quoque et cogitationes movebantur. Quocumque domina Defargia ad novum feminarum coetum accesserat atque inde discesserat, haec tria, digiti, oculi, animi, celerius atque ferocius in omnibus qui eam audierant agitabantur. Maritus ante ianuam stans fumum ex fistula ducebat atque abeuntem uxorem admirabatur. «Magna mulier,» inquit, «fortis mulier, praeclara mulier, metuenda prorsus atque praeclara!» Nox descendit. Tum campanarum ecclesiarum sonitus atque procul in regiae area militum tympanorum pulsus auditi sunt, mulieribus interim sedentibus et nectentibus, nectentibus. Tenebrae undique eas circumdederunt. Sed aliae quoque tenebrae haud minus certo iam adpropinquabant. Veniet tempus quo campanae illae, quae tum e turribus multis per totam Galliam suavi sono resonabant, conflatae in tormenta bellica tonabunt; quo militum tympana tantum strepitum edent, ut unius miseri vocem opprimant, quae hac nocte tantam potestatem habet quantam ipsa Potentia, Abundantia, Libertas, Vita. Tot et tanta undique mulieribus illis, quae sedentes texebant, texebant, imminebant, ut ipsae iam viderentur machinam adhuc non exstructam circumcludere, iuxta quam olim sessurae essent ac texendo, texendo capita decidentia numeraturae. CAPUT XVII · NOX UNA Numquam sol splendidiore gloria super quietum illum Sohensis vici angulum occidit quam memorabili quadam vespera, cum medicus Manettus et filia sub platano una sederent. Neque umquam luna mitiore splendore super immensam Londinii urbem exorta est quam ea nocte, qua eosdem sub arbore adhuc sedentes invenit perque frondes utriusque vultum illustrabat. Postridie Lucia nuptura erat. Hanc postremam vesperam patri reservaverat; itaque soli sub platano consederant. «Laetusne es, pater carissime?» «Plane laetus, filia mea.» Pauca inter se locuti erant, quamquam iam diu ibi sedebant. Dum adhuc satis lucis supererat ad legendum atque operandum, neque illa consuetum opus manibus tractaverat neque patri aliquid legerat. Utrumque quidem innumeris antea vesperis sub eadem arbore iuxta eum fecerat; sed haec vespera ceteris omnibus dissimilis erat, nec fieri poterat ut similis esset. «Ego quoque hac nocte laetissima sum, pater carissime. Illo amore summopere gaudeo, quem caelum tanta felicitate cumulavit, meo in Carolum atque Caroli in me. Sed nisi etiam posthac vita mea tibi dicata mansura esset, aut si nuptiae ita institutae essent ut nos vel paucarum harum viarum intervallo separarent, tanto nunc dolore tantaque mei ipsius reprehensione afficerer, ut verbis explicare non possem. Quin etiam, cum omnia ita se habeant...» Quamquam omnia ita se habebant, vocem tamen ulterius continere non potuit. Sub tristi lunae lumine patrem collo complexa vultum in eius pectus abdidit. Triste enim nescio quid semper habet lunae lumen, sicut ipsum solis lumen, sicut ea lux quam vitam humanam appellamus, tum cum oritur tum cum occidit. «Pater omnium carissime, potesne mihi hac postrema vespera iterum affirmare tibi prorsus persuasum esse numquam fore ut aut novi mei affectus aut nova officia inter nos intercedant? Ego hoc optime scio; sed tu quoque scisne? In intimo animo tuo num de ea re nulla tibi dubitatio superest?» Pater ei tam laeta tamque firma persuasione, quam vix fingere potuisset, respondit: «Nulla prorsus, filia dulcissima! Quin etiam,» addidit, eam teneriter osculatus, «futura mihi vita, si per nuptias tuas eam intueor, multo splendidior apparet quam sine eis esse potuisset, immo quam umquam antea fuit.» «Utinam, pater, id mihi sperare liceat!» «Crede mihi, carissima! Ita vero se res habet. Cogita quam naturale, quam perspicuum sit, filia, ita esse. Tu, quae me tanto amore colis et ipsa iuvenis es, non potes omnem intellegere sollicitudinem qua cruciatus sum, ne vita tua frustra consumeretur...» Manum illa ad labra eius admovere conata est; ille autem manum prehendit verbumque repetivit. «...ne, inquam, frustra consumeretur, mea filia; ne propter me a naturali vitae cursu depelleretur. Tua tanta in alios pietas vix capere potest quantum hac de re animo volutaverim. Sed hoc unum te ipsam roga: quomodo ego perfectam felicitatem habere poteram, dum tua non esset perfecta?» «Si Carolum numquam vidissem, pater, tecum tamen beatissima vixissem.» Ille subrisit, quod ea, ipsa nesciens, confiteretur se, postquam Carolum vidisset, sine illo beatam futuram non fuisse; tum respondit: «At vidisti, filia, atque is Carolus est. Nisi Carolus fuisset, alius aliquando fuisset. Quod si nemo alius fuisset, ego huius rei causa exstitissem; tum obscura pars vitae meae non me solum umbra sua obtexisset, sed ultra me progressa etiam in te cecidisset.» Praeter ea quae in iudicio audierat, numquam antea Lucia patrem de tempore illo quo tantas miserias pertulerat commemorantem audiverat. Dum verba eius audiebat, novo quodam ac mirabili animi motu perculsa est; ac multos post annos illius momenti memoriam retinuit. «Aspice,» inquit medicus Bellovacensis, manu ad lunam sublata. «Hanc e fenestra carceris saepe contemplatus sum, cum eius lucem ferre non possem. Contemplatus sum, cum cogitatio eam lucem etiam rebus mihi ereptis illucere tantum dolorem mihi excitaret, ut caput in ipsos carceris parietes impingerem.» «Interdum autem adeo hebeti et torpenti eram animo, ut de nulla re cogitare possem, nisi quot lineas transversas per plenam lunae faciem ducere liceret et quot item perpendiculares prioribus intersecare.» Deinde, lunam intuens, ea voce addidit qua secum ipse rem considerare solebat: «Viginti in utramque partem esse memini; vigesimam autem aegre interponere poteram.» Insuetus ille horror, quo Lucia perculsa erat cum patrem ad illud tempus revertentem audivisset, dum longius de eo dissereret, crescebat; nec tamen in ipsa narrandi ratione quicquam erat quod eam terreret. Videbatur tantum praesentem suam hilaritatem felicitatemque cum atrocibus olim toleratis malis conferre. «Miliens atque iterum miliens lunam spectavi, dum de infante nondum nato, a quo avulsus eram, mecum quaerebam: viveretne? An omnino vivus in lucem editus esset, an mater misera tanto casu perculsa infantem quoque perdidisset? Filiusne esset, qui aliquando patrem ulcisceretur? (Erat enim tempus in mea captivitate quo desiderium ulciscendi vix sustinere poteram.) An filius cui numquam paterni casus noti fierent, quique adeo aliquando dubitaret num pater sua sponte suoque consilio ab hominibus se subduxisset? An filia, quae ad muliebrem aetatem cresceret?» Lucia propius ad eum se admovit genamque eius ac manum osculata est. «Filiae meae imaginem animo finxi, quae mei plane oblita esset; immo quae numquam me novisset, ne me quidem exstitisse scivisset. Quot annos nata futura esset, annum post annum supputavi. Vidi eam viro nubere cui nihil de mea sorte constaret. Ex viventium memoria funditus perieram; in proxima generatione vacuus locus ubi nomen meum fuisset remanebat.» «O pater! Etiam id solum audire, te de filia quae numquam exstitit talia cogitavisse, tam graviter mihi cor vulnerat, quasi ego ipsa illa filia fuissem.» «Tune, Lucia? Ex ea ipsa consolatione atque in vitam restitutione quam mihi attulisti hae recordationes oriuntur; atque hac ultima nocte inter nos et lunam velut transeunt. Quid modo dicebam?» «Nihil illa de te sciebat; nihil tui curabat.» «Ita est. Sed aliis noctibus lunari lumine perfusis, cum silentium et maestitia aliter me afficerent, atque ad tristem quandam animi quietem perducerent, quanta quidem quietis species ex dolore oriri potest, mihi visus sum filiam meam ad me in custodiam venientem videre, quae me manu prehensum ex arce in libertatem educeret. Speciem eius in lunae lumine saepe conspexi, quemadmodum nunc te conspicio; nisi quod eam numquam complexus sum. Inter exiguam fenestram clatris saeptam et ostium stabat. «Intellegisne tamen non eam fuisse filiam de qua modo loquebar?» «Non eam speciem, pater? Non illud... illud... simulacrum, illam umbram mentis?» «Minime. Illud aliud erat. Ante oculos mente turbatos stabat, sed numquam movebatur. Filia vero quam cogitatione persequebar alia erat atque aliquanto verior. De eius forma nihil mihi constabat, nisi quod eam matri similem esse fingebam. Illud quoque simulacrum, ut tu ipsa, matris similitudinem referebat; idem tamen non erat. Sequine haec potes, Lucia? Vix, ut opinor. Vereor ne has tam difficiles differentias nemo intellegere possit nisi qui ipse diu solus in carcere fuerit.» Quamquam ille composito animo et tranquilla voce loquebatur, Lucia tamen horrore obriguit, dum patrem veterem illam animi sui condicionem velut membratim dissecantem audiebat. «Cum autem mitiore illa animi quiete fruebar, saepe mihi finxi eam sub lunae lumine ad me venientem atque e custodia educentem, ut domum ostenderet in qua nupta vivebat, plenam tamen piae memoriae patris amissi. Imago mea in cubiculo eius posita erat, nomen meum in precibus commemorabatur. Ipsa vitam agebat actuosam, hilarem, utilem; sed misera mei capitis historia per omnem eius vitam tamquam filum quoddam percurrebat.» «Ego illa eram, pater! Non quidem dimidio tam bona quam finxeras; sed quantum ad amorem pertinet, ego ipsa eram.» «Liberos quoque suos mihi ostendebat,» perrexit medicus Bellovacensis, «qui de me audiverant doctique erant misereri mei. Cum carcerem rei publicae praeterirent, procul ab asperis eius muris se continebant; ferreas fenestrarum clathras suspicientes, voce demissa inter se loquebantur. E custodia tamen me numquam liberare poterat. Ita enim animo fingebam, postquam haec omnia mihi ostendisset, eam me semper in carcerem reducere. Tum vero, lacrimarum beneficio aliquantulum levatus, in genua procidebam eique omnia fausta precabar.» «Ego illa filia sum, ut spero, pater. O carissime, carissime, num cras quoque pari ardore mihi bene precaberis?» «Lucia, ob hanc ipsam causam vetera ista mala hodie commemoro, quod te hac nocte plus quam verbis explicari potest amo, Deoque pro summa mea felicitate gratias ago. Neque tum, cum meus animus in incredibilissimas imaginationes abripiebatur, ad eam felicitatem ne prope quidem accessit qua tecum usus sum, quamque nobis adhuc futuram esse confido.» Eam amplexus est; deinde gravi ac religiosa voce caelo commendavit atque Deo humili animo gratias egit quod sibi talem filiam dedisset. Paulo post ambo domum intraverunt. Ad nuptias nemo praeter dominum Lorrium invitatus erat; nec sponsae comes ulla futura erat nisi macilenta illa virgo Prossa. Neque ob nuptias domicilium mutandum erat: superiora enim conclavia, quae olim ad inquilinum quendam quasi fabulosum atque invisibilem pertinuerant, sibi adiungere potuerant, nec quicquam amplius desiderabant. In parva illa cena medicus valde hilaris erat. Tres tantum ad mensam accumbebant; tertia erat virgo Prossa. Dolebat Carolum abesse; paene etiam recusare volebat blandum illud consilium quo Carolus ea vespera domo aberat; eius tamen salutem benevole propinavit. Tandem hora venit qua Luciae bonam noctem optaret; sic uterque in suum cubiculum discessit. Sed media iam nocte praeterita, cum tertia post mediam noctem hora silentium domui incubuisset, Lucia rursus per scalas descendit clamque patris cubiculum ingressa est, incertis quibusdam timoribus iam antea sollicitata. Omnia tamen suis locis erant, omnia quiescebant. Pater dormiebat: cani capilli in tranquillo cervicali pulchre dispersi iacebant, manusque super stragulum sine ullo motu quiescebant. Lucernam, qua nihil iam opus erat, procul in umbra deposuit; ad lectum sensim accessit, labris eius labra admovit, tum super eum inclinata vultum attente contemplata est. In illo pulchro vultu amarae captivitatis undae altos sulcos duxerant. Sed ea animi constantia medicus eorum vestigia occultabat, tam forti ac pertinaci voluntate, ut etiam dormiens ea coercere videretur. In omnibus, quam late regnum somni patet, non erat illa nocte vultus mirabilior, si quis consideraret quam tranquille, quam firmiter, quam caute cum hoste invisibili etiam in quiete certaret. Manum timide super carissimum illius pectus posuit, precata ut ipsi semper tam fidelis esse posset quam ardentissimus amor suus postularet, quam tot eius aerumnae mererentur. Tum manum retraxit, labra patris iterum osculata est, et abiit. Ita sol exortus est, umbraeque foliorum platani super illius vultum aeque leniter movebantur atque paulo ante labra filiae, dum pro eo Deum precabatur, mota erant. CAPUT XVIII · NOVEM DIES Dies nuptialis sereno lumine fulgebat. Iam ante clausum medici cubiculi ostium, ubi ille cum Carolo Darnaeo colloquebatur, ceteri ad profectionem parati exspectabant. Ad templum profecturi erant Lucia, sponsa pulcherrima, dominus Lorrius et virgo Prossa. Huic quidem hae nuptiae, postquam paulatim animum ad id quod vitari non poterat accommodaverat, summam felicitatem attulissent, nisi haec una cura adhuc remansisset, quod Salomonem fratrem suum sponsum esse maluisset. «Ergo,» inquit Lorrius, qui satis contemplari sponsam non poterat atque circum eam ibat, ut omnem cultus eius simplicis et venusti partem inspiceret, «ergo huius rei causa, Lucia mea dulcissima, te olim, tam parvulam, trans fretum deduxi! Deus bone! Quam parum tum intellexi quid agerem! Quam leviter tum duxi quantum beneficium Carolo amico meo conferrem!» «Non id consilio fecisti,» respondit virgo Prossa, quae rem ut erat simpliciter considerare solebat; «unde igitur id praescire potuisses? Nugas agis!» «Itane? Age, modo ne fleas,» respondit mitissimus Lorrius. «Ego non fleo,» inquit Prossa; «tu fles.» «Egone, Prossa mea?» Iam enim interdum cum illa comiter iocari audebat. «Modo flebas; ego ipsa vidi. Neque miror. Tanta argenteae supellectilis copia, quam illis donavisti, cuiusvis oculos lacrimis implere potest. Nullum inter omnia illa vasa cochlear est, nulla furca,» perrexit, «super qua heri nocte, postquam arca advecta est, non tamdiu fleverim ut nihil iam videre possem.» «Pergratum mihi est,» inquit Lorrius; «quamquam, mehercule, numquam consilium fuit ut haec exigua amoris pignora cuiquam oculis eriperem. O di boni! Hic dies facit ut homo secum reputet quanta in vita amiserit. Heu, heu, heu! Cogitare liceat dominam Lorriam iam prope quinquaginta annos exstare potuisse!» «Minime vero!» exclamat Prossa. «Num igitur nullam umquam dominam Lorriam exstare potuisse putas?» interrogavit ille. «Bah!» respondit Prossa. «Iam in cunis caelebs eras.» «Hem!» inquit Lorrius, capillamentum exiguum hilari vultu componens. «Id quoque verisimile videtur.» «Immo antequam in cunas ponereris, ad caelibatum natura ipsa conformatus eras,» perrexit virgo. «Tum vero,» respondit Lorrius, «iniquissime mecum actum esse censeo; saltem in eligenda forma ad quam conformandus eram sententia mea audiri debuit. Sed satis de hoc! Nunc vero, Lucia carissima,» addidit, bracchium blandissime circa eius medium corpus iniciens, «ex vicino cubiculo motum audire mihi videor. Itaque ego et Prossa, duo homines negotiorum rationibus assueti, ultimam occasionem tibi dicendi quod audire cupias praetermittere nolumus. «Patrem tuum, filia, relinquis eadem diligentia eodemque amore servandum quibus tu ipsa eum curas. Nihil erit quod ad eius commodum fieri possit quin fiat. Per proximos quattuordecim dies, dum tu in agro Varvicensi et locis finitimis versaberis, etiam argentaria Tellsoniana, ut ita dicam, post illum loco habebitur. Ubi autem post hos quattuordecim dies ad te et ad maritum tuum carissimum in altero quattuordecim dierum itinere per Cambriam proficiscetur, ipse confiteberis nos eum et integerrima valetudine et laetissimo animo ad vos misisse. «Iam vero alicuius gradus ad ianuam appropinquare audio. Sine igitur, puella mea dulcissima, me, veterem caelibem, te osculari atque more maiorum bene precari, priusquam is veniat qui suum sibi ius vindicet.» Paululum eius pulchrum vultum a se removit, ut frontem illam, cuius notas tam bene meminerat, contemplaretur; deinde flavos nitidosque capillos capillamento suo parvo fusco admovit tanta animi sinceritate atque teneritate, ut, si haec vetustatis propria essent, ab ipso Adamo repetenda viderentur. Aperta est ianua medici, qui una cum Carolo Darnaeo egressus est. Adeo exsanguis erat vultu, quamquam talis non fuerat cum ambo cubiculum intrassent, ut nullus omnino color in ore cerneretur. Animi tamen compositio atque gestus nihil ferme mutati videbantur, nisi quod Lorrius, cuius oculos parum fugere solebat, obscurum quiddam animadvertit, tamquam pristinus ille metus atque animi recessus, instar frigidi venti, per eum nuper transisset. Filiae bracchium praebuit eamque per scalas ad raedam deduxit, quam Lorrius diei honori conduxerat. Reliqui alia raeda secuti sunt. Mox in proxima aede sacra, nullo alieno oculo spectante, Carolus Darnaeus et Lucia Manetta feliciter matrimonio iuncti sunt. Peractis nuptiis, dum parva illa familia inter risus lacrimasque gaudet, non solum lacrimae in oculis fulserunt, sed etiam adamantes nitidissimi in manu sponsae micuerunt, quos Lorrius tum demum e tenebris cuiusdam sui loculamenti protulerat. Domum ad ientaculum redierunt; omnia prospere evenerunt. Denique flavi illi capilli, qui olim in Parisiensi cenaculo cum canis miseri sutoris crinibus commixti erant, iterum in solis matutini lumine, in ipso limine, iisdem canis crinibus inter discedendum commixti sunt. Gravis erat discessus, quamquam brevis futura erat absentia. Pater tamen filiam confirmavit; tandem ex eius complexu se leniter expediens, «Accipe eam, Carole! Tua est!» inquit. Illa manu trepida e raeda eis valedixit; mox e conspectu sublata est. Cum angulus ille domus a vulgi oculis atque curiositate semotus esset, et apparatu nuptiarum perquam modesto nihil quemquam convocasset, medicus, Lorrius et Prossa omnino soli remanserunt. Sed cum in veteris atrii refrigerantem umbram redissent, Lorrius magnam in medico mutationem conspexit: videbatur quasi aureum illud bracchium, quod Lucia modo e raeda ad valedicendum sustulerat, ictum ei veneno imbutum inflixisset. Multa sane ille animo suo cohibuerat; neque mirum esset, si, causa dissimulandi sublata, repentina animi commotio eum invasisset. Sed vetus ille vultus paventis hominis, quasi sui ipsius obliti, Lorrium sollicitabat. Nam cum medicus animo absente caput manibus complexus esset atque, scalas ascensis, maestus in cubiculum suum aberrasset, memoria Lorrii ad Defargium cauponem et ad illud iter noctu inter astra factum rediit. «Equidem censeo,» susurravit Prossae, postquam rem diligenter consideravit, «nunc eum non alloquendum neque ullo modo perturbandum esse. Ad argentariam Tellsonianam me conferre oportet; igitur statim eo ibo et paulo post revertar. Tum illum in agrum raeda ducemus ibique cenabimus; ita omnia bene cedent.» Facilius tamen erat Lorrio argentariam Tellsonianam intrare quam ex ea exire. Duabus horis ibi retentus est. Reversus, nulla a famulo quaestione habita, solus veteres scalas ascendit. Sed, cum in cubiculum medici intrare vellet, lenis quidam pulsationis sonitus eum consistere coegit. «Deus bone!» exclamavit subito perterritus. «Quid hoc est?» Prossa, vultu metu exanimato, ad aurem eius adstabat. «Heu me miseram, heu me miseram! Omnia perdita sunt!» clamavit, manibus tortis. «Quid Aviculae nostrae dicemus? Me non agnoscit; calceos conficit!» Lorrius eam quantum potuit consolatus ipse in cubiculum medici intravit. Scamnum ad lucem conversum erat, sicut olim, cum sutorem laborantem primum vidisset. Caput ille demiserat; operi intentissime incumbebat. «Medice Manette! Amice carissime, medice Manette!» Ille paulisper eum aspexit, partim quasi quaerens quis eum compellaret, partim quasi indignatus quod appellaretur; tum rursus ad opus se inclinavit. Vestem superiorem et tunicam sine manicis deposuerat; subucula ad collum patebat, ut olim, cum illud opus faceret, solebat. Etiam pristina oris macies et pallor redierant. Vehementer, immo impatienter operabatur, quasi indignaretur se interpellatum esse. Lorrius opus quod manibus tenebat aspexit atque eiusdem ac pridem magnitudinis et formae calceum esse animadvertit. Alterum, qui prope positus erat, sustulit et quid esset rogavit. «Calceus puellae ad ambulandum,» submissa voce respondit ille, nec oculos sustulit. «Iam pridem perfectus esse debuit. Relinque eum.» «Sed, medice Manette, me aspice!» Paruit pristino illo more, quasi machina cui imperaretur, ne tantillum quidem ab opere cessans. «Agnoscisne me, amice carissime? Cogita iterum. Hoc opus tibi non convenit. Cogita iterum, amice!» Nullis precibus adduci potuit ut amplius loqueretur. Cum iussus esset, paulisper oculos attollebat; sed nulla hortatio unum verbum ab eo elicere valuit. Operabatur, operabatur, operabatur tacitus; verba autem in eum cadebant haud aliter quam in parietem qui nullam vocem remitteret aut in vacuum aerem. Unicum spei indicium Lorrio videbatur quod nonnumquam ultro, nemine rogante, furtim suspiciebat. In hoc obtutu aliquid incertae curiositatis atque dubitationis apparere videbatur, tamquam dubitationes quasdam inter se pugnantes componere conaretur. Duae res simul Lorrio maximi momenti esse visae sunt: primum, rem a Lucia celandam esse; deinde, ab omnibus qui medicum nossent celandam. Itaque una cum Prossa statim consilium cepit ne fama percrebresceret: renuntiaverunt medicum valetudine minus commoda uti atque aliquot dierum quiete absoluta indigere. Ut filiam quoque benigna illa fraude tuerentur, Prossa ei litteras missura erat, in quibus narrabat patrem ad aegrotum curandum alio vocatum esse; praeterea mentionem faceret brevissimarum litterarum, duorum vel trium versuum, quas ille propria manu ad filiam scripsisse et eodem tabellario misisse fingeretur. Haec, quae utique facienda erant, Lorrius eo spe perfecit ut medicus mox ad se rediret. Quod si brevi accidisset, aliud quoque consilium sibi reservabat: ut de medici valetudine ab eo consilium peteret a quo optimum accipi posse existimabat. Interim spe recuperandae valetudinis atque huius tertii consilii opportunitatem exspectans, statuit medicum intentissime, sed quam occultissime posset, observare. Itaque, quod numquam antea in tota vita fecerat, operam suam argentariae Tellsonianae aliquamdiu subtrahendam curavit et iuxta fenestram eiusdem cubiculi sibi locum delegit. Cito intellexit nihil esse inutilius, immo perniciosius, quam medicum sermonibus urgere; quo vehementius enim interpellabatur, eo magis angebatur. Itaque ipso primo die ab illo conatu destitit atque hoc unum statuit: semper in conspectu eius versari, ut vel tacita praesentia errorem refutaret in quem mens eius relapsa erat. Apud fenestram igitur consedit, legens scribensque, et quam plurimis modis simplicibus ac iucundis significans illum locum liberum esse, non carcerem. Medicus Manettus quod cibi potionisque sibi dabatur accepit; toto autem illo primo die laborare perrexit, donec tenebrae etiam ei visum impedirent. Quin etiam dimidia hora postquam Lorrius, ne pro vita quidem sua, legere aut scribere iam non poterat, ille laborare perrexit. Ubi instrumenta, quae usque ad mane nihil profutura erant, deposuit, Lorrius surrexit eumque interrogavit: «Visne foras ire?» Ille, vetere more, humum utrinque respexit; deinde rursus adspexit et eadem submissa qua olim voce repetivit: «Foras?» «Ita vero; mecum deambulabis. Quidni?» Cur non vellet dicere ne temptavit quidem, neque quicquam amplius respondit. Lorrius tamen, dum ille in obscuro super scamnum pronus sederet, cubitis genibus impositis et capite manibus sustentato, sibi visus est videre eum obscura quadam cogitatione secum ipsum quaerentem: «Quidni?» Qua re deprehensa, vir ille negotiorum usu prudens aliquam spem nactus est, quam relinquere noluit. Lorrius et Prossa noctem in duas vigilias diviserunt atque per intervalla e vicino cubiculo eum observabant. Diu antequam decumberet ultro citroque ambulavit; tandem tamen cubitum concedens somno captus est. Mane mature surrexit statimque ad scamnum suum et ad opus rediit. Altero die Lorrius eum hilari voce nominatim salutavit, deque rebus illis locutus est quae nuper inter eos in sermonibus quotidianis versatae erant. Ille nihil respondit; manifeste tamen audiebat quae dicebantur et, quamvis confuse, de iis cogitabat. Qua spe confirmatus, Lorrius Prossam invitavit ut aliquotiens interdiu cum suo opere in cubiculo adsideret; tum ambo de Lucia deque patre eius qui ante oculos erat placide, ut solebant, colloquebantur, quasi nihil omnino novi accidisset. Omnia ita agebantur ut nullum ostentationis indicium adesset, neque tam diu aut tam saepe ut illum vexarent. Lorrio autem, viro amicitiae plenissimo, animus levabatur, cum putaret medicum crebrius oculos attollere et aliquo sensu rerum secum pugnantium commoveri. Ubi rursus tenebrae descenderunt, Lorrius, ut pridie, interrogavit: «Medice carissime, visne foras ire?» Ille, ut antea, repetivit: «Foras?» «Ita vero; mecum deambulabis. Quidni?» Hac vice, cum nihil aliud responsi elicere posset, Lorrius simulavit se exire; hora una foris consumpta rediit. Interea medicus scamnum reliquerat, ad sedem iuxta fenestram concesserat atque inde platanum subiectum spectaverat; sed Lorrio redeunte confestim ad scamnum suum delapsus est. Lente admodum dies transibant. Spes Lorrii magis magisque obscurabatur; animus gravior fiebat, atque cotidie gravior. Tertius dies advenit atque abiit, deinde quartus, quintus. Quinque dies, sex dies, septem, octo, novem. Per totum hoc tempus plenum sollicitudinis Lorrius, spe cotidie languidiore animoque semper maestiore, excubias egit. Arcanum fideliter servatum est, Lucia nihil mali suspicata beata vivebat. Sed Lorrius non poterat quin animadverteret sutorem illum, cuius manus primo aliquantum ab usu aberrassent, mirum in modum cotidie peritiorem fieri; numquam illum tanto studio laboravisse, numquam manus tam celeres tamque exercitatas fuisse quam sub vesperum noni diei. CAPUT XIX · SENTENTIA Vigiliis sollicitisque curis confectus Lorrius tandem in ipso excubiarum loco somno oppressus est. Decimo mane, cum adhuc sollicitudine suspensus esset, repente experrectus est, cum solis radii in cubiculum penetrabant ubi superiore nocte, iam obscurata luce, gravissimo somno correptus fuerat. Oculos fricuit atque se excitavit; sed, etiam postquam surrexerat, dubitabat num adhuc somniaret. Nam cum ad ostium cubiculi medici accessisset atque intro prospexisset, scamnum sutorium et instrumenta rursus remota esse animadvertit, ipsum autem medicum ad fenestram sedentem legere. Vestitu matutino solito indutus erat; vultusque eius, quem Lorrius plane cernebat, quamvis adhuc valde pallidus, tranquilli ac diligenter intentae mentis speciem praebebat. Ne tum quidem, cum certus esset se vigilare, Lorrius statim dubitatione liberatus est: adeo animo perturbato paulisper haesit, ut secum quaereret num illa recens sutoriae operae imago somnium suum inquietum fuisset. Nonne oculis suis amicum videbat solito habitu, consueto vultu, consuetis studiis occupatum? Quodnam intra conspectum eius indicium apparebat ex quo concluderet rem tantam, cuius memoria animo insideret, revera accidisse? Sed haec fuit prima tantum stuporis atque admirationis dubitatio; responsum enim manifestum erat. Nisi vera satisque gravis causa talem imaginem memoriae impressisset, cur ipse, Iarvisius Lorrius, ibi adesset? Cur suis adhuc vestibus indutus super lectum discubitorium in conclavi, ubi medicus aegros excipere solebat, obdormivisset? Cur prima luce ante cubiculi ianuam stans haec secum quaereret? Paucis post momentis Prossa ad latus eius accessit et voce demissa loqui coepit. Si quid dubitationis adhuc superfuisset, sermo eius certe sustulisset; sed Lorrius iam satis mente constabat neque quicquam dubitabat. Suasit ut ad solitam ientaculi horam exspectarent, tum medicum convenirent quasi nihil insoliti accidisset. Quod si idem ac antea animo sibi esse videretur, caute ab eo consilium petiturus erat, cuius iudicium per hos dies sollicite quaesierat. Prossa eius sententiae libenter paruit; rem igitur summa diligentia disposuerunt. Lorrio, cui satis temporis erat ad solitum corporis cultum curandum, hora ientaculi nihil deerat ex pristino nitore: veste linea candidissima indutus, etiam crus more suo eleganter vestitum ostendebat. Medicum ex consuetudine vocaverunt; is ad ientaculum venit. Quantum ex eo colligere poterant, dum cautissime ac gradatim procedebant nec nimis instanter scrutabantur — hoc enim unum tutum esse Lorrius iudicabat — medicus initio credebat nuptias filiae pridie celebratas esse. Cum autem inter sermonem consulto mentio fieret et diei ex septem dierum numero et diei mensis, cogitare atque numerare coepit; quo facto haud dubie perturbatus est. Ceterum tam placide pristinum ingenium ac mentem gerebat, ut Lorrius statueret illud auxilium tandem petere. Ab ipso scilicet medico auxilium petendum erat. Ientaculo igitur confecto mensaque sublata, cum ambo soli remansissent, Lorrius comiter ac studiose ita coepit: «Mi Manette carissime, cupio tecum secreto de re quadam admodum insolita consulere, quae me magnopere sollicitat. Mihi quidem res mira videtur; tibi fortasse, pro maiore rerum peritia, minus mira videri potest.» Medicus, dum manus suas aspicit, quas nuper factum opus infuscaverat, vultu turbato attente auscultabat. Iam enim semel atque iterum manus suas inspexerat. «Medice Manette,» perrexit Lorrius, eius bracchium amice contingens, «de homine mihi carissimo agitur. Quaeso, totam ad eam rem mentem adhibe atque rectum consilium mihi da, illius causa, maxime vero filiae eius causa; filiae, inquam, mi Manette.» «Nisi fallor,» respondit medicus submissiore voce, «gravem quandam animi commotionem significas...?» «Ita vero!» «Expone rem distincte,» inquit medicus. «Ne quid praetermittas.» Tum Lorrius, ubi intellexit utrumque alterius mentem perspicere, narrationem instituit. «Mi Manette, de vetere atque diuturno animi vulnere agitur, quod affectus, sensus atque ipsam — ipsam, quemadmodum tu appellasti — mentem gravissimo dolore afflixit. Ipsam mentem, inquam. Ea calamitas hominem adeo oppressit ut quamdiu sub ea iacuerit nemo certo dicere possit: neque enim ipse tempus numerare valet neque aliunde id cognosci potest. «De casu agitur ex quo tandem convaluit, qua via ipse nescit, sicut olim eum in publico sermone praeclare referentem audivi. Ita vero convaluit ut summo ingenio praeditus sit, mentis intentione diuturna, corporis labore maximo valeat, et scientiam, quae iam permagna erat, cotidie augeat. Sed, pro dolor,» — hic paulum substitit et spiritum alte duxit — «morbus ille aliquantulum recruduit.» Medicus submissa voce rogavit: «Quamdiu duravit?» «Novem dies totidemque noctes.» «Quibus signis apparuit? Ut conicio,» inquit, manus suas iterum respiciens, «ad pristinum aliquod opus, quod cum illa calamitate coniunctum erat, rediit?» «Ita prorsus accidit.» «Dic mihi nunc,» rogavit medicus clara quidem et composita, sed nihilo altiore voce, «num illum olim, cum primum tali opere vacaret, tu ipse vidisti?» «Semel.» «Cum autem morbus rediit, eademne illi condicio erat, plurimis saltem rebus, an omnibus, quae tum fuerat?» «Omnibus, ut opinor.» «Filiae mentionem fecisti. Num filia hunc morbi reditum cognovit?» «Minime. Rem ab ea celavimus et spero semper celatum iri. Ego rem novi atque alius unus, cui tuto credi potest.» Medicus manum eius comprehendit et murmurans dixit: «Quam benigne fecistis! Quam prudenter atque considerate!» Lorrius vicissim manum eius pressit, et aliquantisper ambo tacuerunt. «Age vero, mi Manette,» tandem Lorrius summa cum reverentia ac benevolentia inquit, «ego homo sum rebus mercatoriis deditus, ad tam difficiles tamque implicitas quaestiones explicandas minime idoneus. Nec eam scientiam habeo quae requiritur, nec tantum ingenii; duce mihi opus est. Nemo vivit cuius consilio in hac re aeque ac tuo fidere possim. «Dic mihi, unde iste morbi reditus nascitur? Estne periculum ne rursus eveniat? Potestne prohiberi? Quod si iterum acciderit, qua ratione curandus erit? Quid omnino eum excitat? Quid pro amico facere possum? Nemo umquam amici iuvandi cupidior fuit quam ego mei sum, modo sciam quid agam. Sed in tali re nihil meis ipse viribus excogitare valeo. «Si tua prudentia, scientia atque usu rerum rectam viam mihi monstraveris, multum fortasse prodesse potero; sine luce autem ac duce parum admodum proficio. Obsecro, mecum rem expende, fac ut eam aliquanto clarius perspiciam, doce denique quemadmodum amico utilior esse possim.» His tam sincere dictis medicus tacitus secum cogitabat; Lorrius nihil instabat. «Verisimile mihi videtur,» tandem medicus, silentium aegre rumpens, ait, «hunc morbi reditum, quem narrasti, ei qui passus est non omnino praeter opinionem accidisse.» «Num igitur eum metuerat?» audacter quidem, sed verecunde quaesivit Lorrius. «Vehementissime.» Haec dicens invitus perhorruit. «Nescis quantopere talis metus animum aegri premat, quamque difficile, immo paene impossibile sit, ut se cogat vel unum verbum de ea re proferre qua perpetuo angitur.» «Num,» interrogavit Lorrius, «levaretur eius animus, si, cum talis metus eum occupat, occultam illam sollicitudinem alicui aperire sibi persuadere posset?» «Ita arbitror. Sed hoc ipsum, ut dixi, paene fieri non potest. Quin etiam nonnumquam fieri omnino non posse credo.» Utroque iterum paulisper tacente, Lorrius leniter medici bracchium manu contingens quaesivit: «Cui igitur causae hanc perturbationem tribueres?» «Existimo,» respondit medicus, «eandem cogitationum memoriaeque seriem, quae morbo primum causam praebuerat, vi quadam insolita ac vehementi renovatam esse. Rerum gravissimarum atque acerbissimarum coniunctiones animo repente et vividissime occurrisse puto. Probabile est eum iam diu timuisse ne talia recordaretur, si quando certa quaedam condicio evenisset — puta certa occasione, certo quodam die. «Frustra se contra id quod timebat munire conatus est; fortasse ipsa parandi cura effecit ut ictum minus sustinere posset.» «Num meminisset,» haesitans more humano quaesivit Lorrius, «quid inter ipsum morbi reditum accidisset?» Medicus cubiculum maeste circumspexit, caput movit et voce submissa respondit: «Nihil prorsus.» «Quid autem de iis quae posthac futura sunt?» subiecit Lorrius. «De futuro,» inquit medicus, animo rursus confirmato, «magnam spem haberem. Cum benignitate divina factum sit ut tam cito sanitatem receperit, magnopere sperarem. Quippe qui diu metuerit quiddam multiplex atque obscurum, quod iam pridem instare praesenserat et cui resistere conatus erat, tandem pondere eius oppressus est; sed tempestate illa erumpente ac praetereunte rursus convaluit. Itaque gravissima iam praeteriisse sperarem.» «Bene, bene! Magna profecto consolatio est. Deo gratias ago,» dixit Lorrius. «Ego quoque gratias ago,» repetivit medicus, capite reverenter demisso. «Duo adhuc sunt,» inquit Lorrius, «de quibus erudiri velim. Licetne pergere?» «Nihil amico tuo utilius praestare potes.» Haec dicens medicus manum ei porrexit. «Primum igitur quaero. Homo ille studiis assiduus est atque industria singulari. Summo studio scientiam artis suae persequitur, experimenta facit, plurimis negotiis operam dat. Num nimis laborat?» «Non existimo. Fieri potest ut ingenium eius tali sit natura, ut numquam sine aliqua occupatione esse facile possit. Id partim a natura, partim ex calamitate contractum esse potest. Quanto minus rebus salubribus occupetur, tanto maiore in periculo erit ne cogitationes ad ea quae mentem laedunt revertantur. Fortasse ipse se explorando hoc deprehendit.» «Certusne es nimio labore eum non premi?» «Satis certo mihi persuasum est.» «Mi Manette, si tamen nunc vires nimis intenderet...?» «Mi Lorri, vix id fieri posse arbitror. Animus ille olim in unam partem vehementissime intentus fuit; nunc contrario quodam nisu indiget, quo prior contentio compensetur.» «Ignosce mihi, qui more hominis negotiis assueti pertinaciter interrogo. Fac tamen eum nimio labore premi: num talis contentio aliquo morbi reditu appareret?» «Non arbitror. Mihi sane persuasum est,» inquit medicus illa firmitate qua homo de se ipso certus loquitur, «nullam rem praeter eandem memoriam inter se conexarum rerum morbum renovaturam esse. Nihil posthac id facere posse credo nisi si idem quasi nervus, cui illae memoriae inhaerent, insolita vi percutiatur. Post ea quae evenerunt, cum iam convaluerit, vix fingere possum qua re chorda illa iterum tam vehementer concutiatur. Confido, atque paene credo, omnes occasiones quae illum morbum excitare possint iam exhaustas esse.» Haec cum verecunda quadam cautione dixit hominis scientis quam facili motu tenera animi compages perturbetur, simul tamen cum fiducia hominis qui per longos dolores et patientiam paulatim certitudinem sibi peperisset. Amicum non decebat talem fiduciam minuere. Itaque Lorrius se magis recreatum et erectum esse professus est quam revera erat, atque ad alteram ultimamque quaestionem accessit. Hanc omnium difficillimam esse sentiebat; sed memor pristini illius sermonis quem quodam die dominico cum Prossa habuerat, memor etiam eorum quae proximis novem diebus viderat, intellexit rem non fugiendam esse. «De opere illo,» inquit Lorrius, faucibus prius purgatis, «ad quod amicus tuus, brevi illa perturbatione affectus ex qua feliciter convaluit, rediit, dicamus — artem ferrariam, artem ferrariam, inquam. Fingamus eum olim, cum male valeret, apud parvam fornacem ferrariam operatum esse; fingamus nunc subito apud eamdem fornacem rursus repertum esse. Nonne dolendum est quod eam officinam adhuc apud se servat?» Medicus manu frontem obtexit atque pede trepide humum pulsare coepit. «Semper eam penes se habuit,» inquit Lorrius, amicum sollicite intuens. «Nonne igitur satius esset eam dimittere?» Medicus adhuc fronte manu obtecta pede terram anxie pulsabat. «Difficile est tibi mihi consulere?» rogavit Lorrius. «Intellego sane rem esse perquam delicatam. Attamen mihi videtur...» Hic caput movit et sermonem abrupit. «Videsne,» tandem medicus, post sollicitum silentium, ad eum conversus ait, «quam difficile sit intimos huius miseri animi motus inter se congruenter explicare? «Olim tam misere tale opus desideravit, idque, cum tandem obtigisset, tam gratum ei fuit, ut haud dubie maximam dolorum levationem attulerit: dum enim digitos implicito quodam opere fatigat, minus animus implicatis cogitationibus torquetur; dum manus assiduo usu solertiores fiunt, illarum sollertia in locum eius acerbae mentis industriae succedit qua se ipsum cruciabat. Itaque numquam cogitationem ferre potuit fore ut id sibi prorsus eriperetur. «Etiam nunc, cum existimem eum meliora de se sperare quam umquam antea, cumque de se ipso non sine quadam fiducia loquatur, tamen sola cogitatio fore ut aliquando eo vetere opere egeat neque id reperire possit repentino terrore eum afficit, qualem puerum a suis aberrantem subire fingere possumus.» Cum haec dixisset, oculos ad Lorrii vultum sustulit; ipseque in eo momento pueri territi atque destituti speciem praebebat. «Sed nonne,» inquit Lorrius, «quaeso diligenter audi! Ego ut homo mercaturae deditus rogo, qui de iis tantum rebus iudicare solet quas tangere licet, velut nummis aureis, nummis argenteis, chartis argentariis: nonne fieri potest ut, dum res ipsa retinetur, etiam eius rei cogitatio retineatur? Si illa res abesset, mi Manette, nonne fortasse metus una abiret? Denique nonne ipsum vitiosae formidini cedere est, fornacem illam servare?» Rursus silentium secutum est. «Intellegis etiam,» medicus voce tremente ait, «eam tam veterem sociam eius esse.» «Ego certe non servarem,» respondit Lorrius, caput movens; quo enim magis medicum perturbari videbat, eo constantius sententiam suam tenebat. «Suaderem ut eam ultro deponeret. Tua tantum auctoritate opus habeo. Certus sum eam nihil prodesse. Age, vir optime, auctoritatem mihi tribue. Filiae eius causa, mi Manette!» Mirum erat quantum in medici animo certamen agitaretur. «Ipsius igitur filiae nomine fiat,» tandem inquit. «Assentior. Sed eo praesente eam auferri nolim. Cum absens erit, tollatur; postquam redierit tum demum vetus comes desideretur.» Lorrius id libenter pollicitus est; ita consultatio finita est. Eo die rus petiverunt, et medicus iam plane ad pristinam valetudinem redierat. Per tres dies proximos integra sanitate mansit, quarto autem decimo die profectus est, ut Luciae maritoque eius se coniungeret. Lorrius iam antea exposuerat qua ratione silentium eius excusatum esset; medicus igitur litteras ad filiam eodem consilio congruentes scripsit, neque illa quicquam suspicata est. Eadem nocte, postquam medicus domo discesserat, Lorrius, securim, serram, scalprum, malleum secum ferens, in cubiculum eius ingressus est; sequebatur Prossa lucernam gerens. Ibi, ianuis clausis, occulte ac paene quasi sibi ipsi facinoris conscii, Lorrius scamnum sutorium in frusta concidit; Prossa interim lucernam tenebat, quasi caedi alicui ministraret — nec sane vultu suo truci ad tale ministerium parum idonea erat. Scamni corpus, in partes ad comburendum idoneas prius dissectum, confestim in foco culinae comburi coeptum est; instrumenta autem, calcei et coria in horto defossa sunt. Adeo honestae mentes ab occultis rebus deletisque vestigiis scelus quoddam imaginantur, ut Lorrius et Prossa, dum rem conficiunt atque omnia eius vestigia tollunt, propemodum sibi viderentur, atque etiam aliis videri potuissent, nefarii alicuius facinoris socii esse. CAPUT XX · OBSECRATIO Cum novi coniuges domum redissent, primus omnium ad eos gratulatum venit Sidneius Cartonius. Vix paucas horas domi commorati erant, cum ille apparuit. Neque moribus neque habitu neque vultu emendatior factus erat; sed quaedam in eius conspectu rudis atque aspera fides apparebat, quam Carolus Darnaeus antea in eo non deprehenderat. Occasionem observavit qua Darnaeum paululum in recessum fenestrae abduceret et nullo audiente alloqueretur. «Mi Darnaee,» inquit Cartonius, «velim ut inter nos amicitia intercedat.» «Iam amicos nos esse spero.» «Perhumaniter ita dicis, ut homines dicere solent; at ego non de solita sermonis consuetudine loquor. Immo, cum dico me velle ut amici simus, ne hoc quidem prorsus est quod significare volo.» Carolus, ut par erat, comiter ac benigne rogavit quidnam illo sermone sibi vellet. «Per salutem meam,» subridens Cartonius respondit, «multo facilius ipse intellego quam tibi explicare possum. Attamen conabor. Meministine illius praeclari diei quo ego ebrius eram, etiam magis quam — quam solebam?» «Memini quidem diei cuiusdam notabilis, quo me coegisti confiteri te vino indulsisse.» «Ego quoque memini. Gravis mihi est talium dierum poena, quod eos semper memini. Utinam aliquando, cum omnes vitae meae dies exacti erunt, id quoque in rationem inducatur! Ne commovearis; non sum contionem habiturus.» «Minime commoveor. Si quando serio loqueris, nihil est quod minus reformidem.» «Ah!» inquit Cartonius, manu neglegenter iactata, quasi ipsam rem ita a se repelleret. «Eo die quo ebrius eram — uno e plurimis talibus diebus, ut scis — intolerabiliter te vexavi, modo te mihi carum esse, modo minime carum esse dictitans. Velim tu haec obliviscaris.» «Iam pridem oblitus sum.» «Rursus usitata ista verborum formula! Sed, mi Darnaee, oblivisci mihi haud tam facile est quam tibi esse dicis. Ego quidem illa minime oblitus sum; neque responsum tam leve me adiuvat ut obliviscar.» «Si responsum meum levius fuit,» Darnaeus respondit, «ignoscas quaeso. Nihil aliud spectabam nisi ut rem parvi momenti, qua te praeter opinionem meam nimium commoveri video, a colloquio nostro removerem. Tibi, ut virum ingenuum decet, confirmo me iam pridem eam ex animo eiecisse. Di boni, quid tandem erat quod e memoria tollerem? An non illud multo maius memoria tenere debui, quod eo die tanto mihi adiumento fuisti?» «Quod ad tantum illud officium pertinet,» inquit Cartonius, «cum ita de eo loquaris, fatear necesse est nihil fuisse nisi inanem artis forensis ostentationem. Nescio an mihi tum quicquam interesset quid de te fieret, cum id praestiti. At memento: tum dico, cum praestiti; de tempore praeterito loquor.» «Beneficium tuum extenuas,» Darnaeus respondit; «ego vero ob tam levem responsionem tecum non litigabo.» «Verum ipsum dico, mi Darnaee; mihi crede. Sed a proposito discessi; de amicitia inter nos agebam. Nosti me; nosti quam longe absim ab iis rebus excelsis et honestis ad quas alii viri aspirant. Quod si dubitas, Striverium roga: is tibi confirmabit.» «Malo meo potius iudicio niti quam illius.» «Esto. Saltem nosti me perditum homuncionem, qui nihil boni umquam fecerit neque umquam facturus sit.» «At ego nondum mihi persuasum est te nihil boni umquam facturum esse.» «Ego vero id pro certo habeo; atque hoc mihi credas oportet. Quare, si ferre posses ut homo tam nullius pretii atque tam parvae famae interdum intempestivis horis huc veniret et hinc abiret, peterem ut mihi id quasi peculiari iure concederes; ut me inter huius domus supellectilem inutilem numerare velles — atque etiam indecoram dicerem, nisi quandam inter vultus nostros similitudinem deprehendissem — quae propter aliquod olim praestitum officium toleretur neque ceteroquin ullo honore habeatur.» «Haud facile, opinor, ista venia abutar. Centum contra unum ausim contendere ne quater quidem per annum mihi ea usu futura sit. Satis fortasse erit scire mihi licere, etiamsi non venerim.» «Visne igitur experiri?» «Quod dicis nihil aliud significat nisi me eo loco, quem descripsi, apud vos habitum iri. Gratias tibi ago, Darnaee. Licetne mihi iam te simpliciter Darnaee appellare?» «Hoc certe iam licet, Cartoni, post ea quae inter nos acta sunt.» Manibus igitur dextris inter se iunctis amicitiam confirmarunt; tum Sidneius se avertit. Vix unum minutum praeterierat, cum iam, quod ad externam speciem pertinebat, tam inanis et nullius ponderis quam antea videretur. Postquam discessit, eadem vespera, quam Carolus cum Prossa, medico atque Lorrio una transigebat, Darnaeus sermonem illum paucis verbis commemoravit, Cartonium autem hominem singulari neglegentia atque temeritate praeditum esse dixit. Nec acerbe de eo dixit nec eum voluntate laedendi insectatus est, sed ita locutus est, ut quivis de eo loqueretur qui hominem qualem se praebebat vidisset. Ne suspicabatur quidem haec verba tam alte in animo pulchrae iuvenisque uxoris haesura. Cum vero postea in cubiculum suum ad eam redisset, invenit illam exspectantem, fronte illo suo consueto venustoque modo sublata, quo sollicita aliquid secum cogitare solebat. «Hodie aliquid animo volvere videmur!» inquit Darnaeus, bracchium circa eam iniciens. «Ita vero, Carole carissime,» respondit illa, manibus in pectore eius positis, oculisque eum attente ac quasi interrogando intuentibus; «aliquantum hodie cogitabundi sumus, quia quaedam res animum nostrum occupat.» «Quae res est, mea Lucia?» «Promittesne, si te oravero, te rem quandam ex me non quaesiturum?» «An promittam? Quid est quod amori meo non promittam?» Quid enim non promitteret, cum altera manu aureos capillos a gena eius leniter removeret, altera cordi admota quod propter ipsum palpitabat? «Existimo, Carole, miserum Cartonium maiori observantia atque existimatione dignum esse quam quae ei verbis tuis hac vespera tributa est.» «Itane, mea carissima? Quam ob causam?» «Hoc ipsum est quod ex me ne quaeras volo. Sed existimo — immo certo scio — eum maiore dignum esse.» «Si tu id scis, satis mihi est. Quid me facere vis, mea vita?» «Rogarem te, carissime, ut semper erga eum liberalissimus esses atque, cum absens erit, erroribus eius quam indulgentissime ignosceres. Velim tibi persuaderes eum animum habere quem rarissime cuiquam patefaciat, atque in eo animo profunda vulnera latere. Mi carissime, ego cor illud sanguine manans vidi.» «Dolendum mihi profecto est,» dixit Carolus Darnaeus, obstupefactus, «si quicquam in eum peccavi. Numquam talem animum in illo latere suspicatus eram.» «Est tamen, mi coniunx, ita ut dico. Vereor ne iam ad frugem revocari nequeat; vix ulla superest spes aut mores eius aut fortunam in melius restitui posse. At mihi certissimum est eum et bene et mansuete et liberaliter agere posse, immo etiam magno excelsoque animo.» Tam pulchra videbatur pura illa fide qua homini quasi perdito confidebat, ut maritus eius, qualis tunc erat, per multas horas eam intueri potuisset. «Atque, o amor mi carissime!» perrexit, propius illi adhaerens, caput in pectus eius reclinans oculosque ad eum attollens, «memento quantum virium nobis nostra felicitas det, quantum illi infelicitatis suae pondus vires adimat!» Haec obsecratio ad intimos eius sensus pervenit. «Semper eius rei memor ero, cor meum carissimum! Quamdiu vivam, memor ero.» Se super aureum caput inclinavit, rosea labra ad sua admovit, eamque bracchiis complexus est. Si tum ille solus et desertus viator, qui per tenebrosas urbis vias errabat, audire potuisset quae illa animo innocenti patefecerat, videreque maritum osculis abstergentem lacrimas misericordiae ex illis caeruleis mollibusque oculis, qui ipsum maritum tam amanter intuebantur, fortasse in ipsam noctem exclamavisset — nec tum primum ea verba ex ore eius fluxissent — «Deus illi ob tam dulcem misericordiam faveat!» CAPUT XXI · PASSUS RESONANTES Mira, ut iam dictum est, vocum reddendarum vi praeditus erat ille viarum angulus in quo medicus habitabat. Lucia, aureum filum assidue ducens quo maritum, patrem, se ipsam, et eam quae olim eam instituerat atque comitata erat in unam tranquillam beatamque vitam coniungebat, in tacita domo sedebat, in illo angulo cuius silentium tamen sonos placide reddebat, et passus annorum redeuntes audiebat. Primis temporibus nonnumquam, quamquam nupta admodum felix erat, opus e manibus eius sensim delabebatur oculique lacrimis caligabant. Nescio quid enim in illis vocum responsis adveniebat, leve quiddam, longe remotum vixdumque audibile, quo nimium movebatur animus. Spes et dubitationes trepidantes pectus eius divellebant: spes amoris nondum experti; metus ne ipsa e vita prius decederet quam illo novo gaudio frui posset. Tum inter resonantes passus audire sibi videbatur pedes ad immaturum suum sepulcrum accedentium; cogitatio mariti, qui solus et orbatus relinqueretur et tam graviter eam defleret, lacrimas excitabat quae quasi fluctus ex oculis erumpebant. Illud tempus praeteriit, et parva Lucia in sinu matris recubabat. Tum inter sonos qui propius propiusque veniebant tenerrimus pedum eius incessus et blandus infantis sermo audiebantur. Quamvis maiores sonitus undique resonarent, iuvenis mater iuxta cunas sedens hos certe adventare semper exaudire poterat. Advenerunt; et domus, quamvis opaca, risu puellae collustrata est. Ille autem divinus puerorum amicus, cui mater in sollicitudine filiam suam commendaverat, videbatur parvulam in ulnas suscipere, quemadmodum olim puerum susceperat, atque eam matri sacrum quoddam gaudium reddere. Aureum illud filum, quo cuncti inter se coniungebantur, assidue ducens, benevolentiae suae ministerium per omnem eorum vitam velut per textum intexens, nec usquam ita praevalere sinens ut ceterorum officia obscuraret, Lucia in annorum resonatu nihil nisi amicos lenesque sonos audiebat. Inter eos firmus atque prosper mariti incessus, patris certus aequabilisque audiebatur. Ecce vero Prossa, funiculorum velut equestri apparatu circumdata, non secus ac equus ferocior verberibus excitatus hinnitu et pedum iactatione sub platano horti omnia personare faciebat! Ne tum quidem, cum tristiores voces ceteris admiscebantur, asperae aut crudeles videbantur. Etiam cum aurea coma, matris suae comae similis, in pulvino velut corona circa pallidam pueri faciem sparsa iaceret, illeque hilari et splendenti risu diceret: «Mi pater, mea mater carissimi, vehementer doleo quod a vobis et a sorore mea tam lepida discedere debeo; sed vocor, et mihi eundum est» — etiam tum non solius doloris lacrimae genas iuvenis matris rigabant, cum spiritus e complexu eius, cui paulisper creditus fuerat, avolaret. Sinite parvulos, nec prohibete eos. Faciem Patris mei vident. O Pater, quam beata verba! Ita levis alarum angeli susurrus ceteris vocibus admiscebatur; nec illae iam prorsus terrenae erant, sed caelestis quoque aurae aliquid secum ferebant. His etiam miscebantur ventorum suspiria, qui super parvum sepulcrum horti spirabant; et hos et illos Lucia leni murmure percipiebat, simili maris aestivi spiritui quod in harenosa ora placide quiescit; dum Lucia minor, nunc ad matutinum quoddam pensum lepide intenta, nunc puppam ad subsellium matris vestiens, utraque lingua duarum urbium, quae in vita eius coniunctae erant, garriebat. Raro autem verorum Sidneii Cartonii passuum sonum illae voces reddebant. Semel atque iterum, ad summum sexies per annum, iure sibi concesso utebatur, ut nullo invitante veniret atque vesperum cum eis, sicut olim saepius fecerat, transigeret. Numquam illuc vino incalescens veniebat. At de eo etiam alia res per illos sonos susurrabatur, qualis per omnia saecula veris amoris vocibus arcane susurrata est. Nullus vir umquam mulierem vere dilexit, deinde amisit, eamque postea, cum uxor et mater facta esset, pudico tamen atque immutato animo cognitam habuit, quin liberi eius mirabili quadam erga illum benevolentia moverentur et quasi naturali instinctu calamitatem eius verecunde miserarentur. Quae occultae teneritudines tum excitentur, nullus sonus redditus explicat; ita tamen fit, ita hic factum est. Cartonius primus ex hominibus familiae externis fuit ad quem Lucia parvula bracchiola pinguiora porrexit; atque hunc apud eam locum, dum crescebat, retinuit. De eo etiam puer prope supremum vitae momentum locutus erat. «Miser Cartonius! Osculare eum meo nomine!» Striverius per iudicia, tamquam ingens machina per turbidam aquam se vi propellens, humeris suis viam aperiebat, amicumque sibi utilem velut naviculam remulco post se trahebat. Quoniam navicula ita tracta plerumque male habetur atque saepe fluctibus mergitur, Sidneius vitam prope perpetuo fluctibus obrutam agebat. Sed consuetudo facilis ac valida — quae, pro dolor, multo plus in eo poterat quam ulla animi commotio sive meriti sive dedecoris conscientia excitata — hanc ei vitam destinaverat. Nec magis de statu suo, quo leonem tamquam fera comes sequebatur, emergere cogitabat, quam vera illa bestia de mutando se in leonem cogitare posset. Striverius dives erat; duxerat viduam rubicundam, bonis instructam, trium puerorum matrem, quorum nihil praeter capillos rectos in capitibus globosis praecipue nitebat. Hos tres adulescentulos Striverius, cui toto corpore insolentissimam beneficentiae ostentationem prae se ferre videbatur, quasi tres oves ante se egit ad tranquillum illum Londini vicum, atque marito Luciae discipulos obtulit; hoc sane perquam delicate addito: «Heus, Darnaee! Ecce tibi tres panis caseique massae, quibus nuptiale tuum convivium instruas!» Cum illae tres massae panis caseique comiter recusatae essent, Striverius indignatione adeo inflatus est, ut eam postea in educandos pueros converteret, monens ne umquam mendicorum superbiam, qualis illius magistri erat, imitarentur. Solebat etiam, cum generoso vino se oblectaret, uxori narrando saepe inculcare quibus artibus domina Darnaea olim eum sibi capere temptavisset; quibus vero artibus ille, ipsa astutia callidior, se capi non passus esset. Nonnulli ex eius forensibus sodalibus, qui interdum vini eius et mendacii participes erant, veniam huic postremo tribuebant, quod fabulam iam totiens rettulisset ut ipse eam crederet. Quod tamen tantum est primae nequitiae incrementum atque adeo insanabile, ut quisquis ita peccaverit merito ad locum satis abditum duci ibique, ne cui posthac noceat, suspendi posse videatur. Hi quoque soni erant quos Lucia, nunc cogitabunda, nunc iucunde ridens, in angulo suo audiebat, usque dum filiola sex annos nata est. Quam penitus autem eius pectus commoverent vestigia parvae filiae, itemque pedes dilectissimi patris, semper strenui et sui compotis, atque carissimi mariti, non opus est dicere. Neque memorandum est quam suaviter sonaret vel tenuissima vitae domesticae vox, quam illa tam sapienti et venusta parsimonia administrabat, ut copiosior esset quam prodigae ullae divitiae. Neque quoties pater ei dixerit filiam sibi, ex quo nupta esset, etiam diligentiorem esse — si fieri posset — quam prius; quoties maritus confirmaverit neque curas neque officia amoris eius partem ullam a se detrahere aut eius auxilium imminuere, atque ita quaesiverit: «Quo tandem arcano artificio, mea carissima, omnibus nobis tantum praestas, quasi unus tantum ex nobis esset, neque tamen umquam festinare videris aut nimium negotii habere?» Haec quoque, per totam domum suave resonantia, auribus Luciae dulcissima erant. Alii tamen soni erant qui per totum illud tempus e longinquo venientes in angulo minaciter murmurabant. Iam vero, circiter eo tempore quo Lucia minor sextum natalem diem celebrabat, ita horribiliter resonare coeperunt, ut magna quaedam in Gallia tempestas et terribile mare insurgens audiri viderentur. Media quadam nocte mensis Iulii anni millesimi septingentesimi octogesimi noni Lorrius, sero ab argentaria Tellsoniana regressus, iuxta Luciam maritumque eius ad obscuram fenestram consedit. Nox erat aestuosa ac turbida; tresque simul meminerunt illius dominicae vesperae, cum ex eodem loco fulgura spectaverant. «Iam paene verebar,» inquit Lorrius, castaneam capillamentam manu retrahens, «ne hac nocte apud Tellsonios pernoctandum mihi esset. Tot negotiis hodie oppressi sumus, ut quid primum ageremus aut quo nos verteremus omnino nesciremus. Tanta Lutetiae animorum perturbatio est, ut apud nos, mirum dictu, non ad pecuniam repetendam, sed ad pecuniam apud nos deponendam certatim concurratur! Clientes nostri qui illic sunt bona sua nobis committere non satis cito possunt; nonnullos furor quidam incessisse videtur omnia in Britanniam transferendi.» «Id sane mali omen est,» inquit Darnaeus. «Mali omen, ais, mi Darnaee? Ita fortasse; sed qua causa fiat ignoramus. Homines tam sunt rationis expertes! Sunt apud Tellsonios quidam nostrum iam aetate graves, quibus profecto haud placet sine iusta causa e consueto negotiorum ordine deturbari.» «Attamen,» inquit Darnaeus, «vides quam obscurum ac minax caelum sit.» «Id scio, sane,» concessit Lorrius, qui sibi persuadere conabatur pristinam suam mansuetudinem in acerbitatem conversam esse seque vere queri; «sed post totius diei molestias morosus esse decrevi. Ubi Manettus est?» «Adsum,» inquit medicus, qui ipso illo momento in tenebricosum cubiculum intrabat. «Laetor profecto te domi esse. Tanta hodie festinatio, totque omnia mali praesagia circum me fuerunt, ut sine causa animo perturbatus sim. Non es, spero, foras iturus?» «Minime; quin, si lubet, tecum calculis ludam,» medicus respondit. «Hoc, ut ingenue dicam, minime lubet. Non sum hac nocte par tam sollerti adversario. Num mensa thearia adhuc adest, Lucia? Nihil video.» «Adest certe; tibi servata est.» «Gratias, mea cara. Pretiosissima nostra puella in lectulo tuto recubat?» «Atque artissime dormit.» «Optime! Omnia tuta atque salva! Cur hic aliquid praeter tutum ac salvum esse debeat, Deo gratias, nescio; sed totum diem tam vexatus sum, nec iam tam iuvenis sum quam olim! Da mihi, mea cara, potionem theariam. Gratias. Nunc etiam tu ad nos accede, in circulo consideamus, tranquilli maneamus, atque audiamus eos sonos resonantes de quibus tuam quandam rationem habes.» «Non rationem,» inquit Lucia, «sed imaginem quandam animo finxeram.» «Sit igitur imaginatio, mea prudens delicia,» inquit Lorrius, manum eius leviter demulcens. «Quam multi tamen illi sunt soni, quam clare resonant! Tantum aures admovete!» Passus praecipites, furiosi, periculosi, qui in cuiuslibet vitam perrumpere possent, neque facile iterum ablui, si semel sanguine rubuissent: hi erant passus qui tum longe in vico Sancti Antonii saeviebant, dum parvus ille coetus ad fenestram Londiniensem in tenebris sedebat. Vicus Sancti Antonii eo mane immensa quaedam erat ac fusca turba, quasi simulacra hominum macilentorum ventis agitata, quae huc illucque fluctuabat; super capitum undas crebrae luminis coruscationes apparebant, ubi gladii ferrei atque mucrones sclopetis adfixi sub sole fulgebant. Ingens clamor velut uno vici gutture editus est, silvaque nudarum bracchiorum in aera surgebat, quasi aridae ramorum arborum partes hiemali vento agitatae; omnium digiti convulsis motibus quamcumque armorum speciem e profundis turbae partibus in sublime missam arripere conabantur, quamvis longe abesset. Quis ea arma distribueret, unde proxime adlata essent, ubi primum comparuissent, quibus manibus per capita multitudinis, multis simul, obliquis motibus quasi fulgura huc illucque iactarentur, nemo e turba oculis deprehendere poterat. Attamen sclopeta tradebantur, item tubuli chartacei pulvere pyrio pilisque referti, pulvis pyrius ipse, plumbeae pilae, vectes ferrei, fustes, cultri, secures, hastae; quidquid instrumenti ad nocendum excogitare aut reperire furens hominum sollertia poterat. Qui nihil aliud arripere poterant, manibus iam cruentis saxa lateresque ex muris evellere aggressi sunt. Omnis pulsus, omne cor in vico Sancti Antonii febrili quadam vi atque ardore laborabat. Nemo ibi vitam suam magni aestimabat; omnes inexplebili quadam cupiditate eam profundendi insaniebant. Ut ferventium aquarum gurges medium habet punctum, circa quod rotatur, ita universus ille impetus circum cauponam Defargii vertebatur, atque omnis humana quasi gutta in illo ferventi vase ad voraginem trahebatur. Ibi Defargius ipse, pulvere pyrio ac sudore foedatus, imperabat, arma distribuebat, hunc repellebat, illum in primam aciem rapiebat, huic arma eripiebat ut alteri traderet, summisque in turbis indefessus agebat atque contendebat. «Mihi proximus esto, Iacobe Tertie!» clamavit Defargius. «Vos autem, Iacobe Prime et Secunde, discedite et quotquot potestis ex his civibus ad vos congregate atque eos ducite. Ubi est uxor mea?» «Quid quaeris? Ecce adsum!» respondit domina Defargia, ut semper composita, sed eo die nulla tela texens. Dextra eius firma securim tenebat pro solitis mitioribus instrumentis; in cingulo autem sclopetulum et immanis culter haerebant. «Quo pergis, uxor?» «Nunc,» inquit illa, «tecum eo. Mox autem in prima feminarum acie me visurus es.» «Age igitur!» maxima voce Defargius exclamavit. «Cives, amici, parati sumus! Ad Bastiliam!» Tum velut uno spiritu totius Galliae in illud invisum nomen formato clamor erupit. Mare vivum surrexit, unda super undam, altitudo super altitudinem, atque eo usque per urbem effusum est. Tinnientibus campanis quae ad arma vocabant, pulsatis tympanis, mugiente mari ac in novam oram se impetu frangente, oppugnatio coepta est. Fossae profundae; pons duplex, qui sursum tolli poterat; ingentes lapidei muri; octo turres vastissimae; tormenta bellica, sclopeta, ignis et fumus. Per ignem perque fumum, immo in ipso igne atque in ipso fumo — nam mare Defargium adversus tormentum quoddam iecerat, unde statim tormenti minister factus est — caupo ille tamquam fortissimus miles operabatur. Duae horae acres atque atroces effluxerant. Fossa profunda; unus iam pons levatilis; ingentes lapidei muri; octo turres vastissimae; tormenta, sclopeta, ignis et fumus. Alter pons deiectus erat! «Laborate, omnes socii, laborate! Age, Iacobe Prime, Iacobe Secunde, Iacobe Millesime, Iacobe Bis Millesime, Iacobe Quinque et Viginti Millesime! Per omnes angelos aut per omnes daemones, ut vultis, operam date!» Ita Defargius, tormento suo intentus, quod iam diu ob assiduum usum candescere coeperat. «Ad me, feminae!» clamavit uxor eius. «Quidni? Ubi arx capta erit, nos quoque non minus quam viri interficere poterimus!» Illuc feminae undique concurrentes ululatu acuto, sitim sanguinis prodente, advenerunt; variis armis instructae erant, sed omnes eodem famis atque ultionis ardore accensae. Tormenta, sclopeta, ignis et fumus; at adhuc fossa profunda, unus pons levatilis, ingentes lapidei muri, octo turres vastissimae. Mare furentium, sauciis hominibus cadentibus, paulum in singulis locis perturbabatur. Coruscantia arma, ardentes faces, plaustra palea humida fumantia onusta, sudor et labor apud finitimas munitiones undique exstructas, clamores, crebra tormentorum ictuum series, exsecrationes, virtus nulla condicione coercita, fragor, ruinae, strepitus, atque ingens illius vivi maris fremitus. At adhuc fossa profunda, unus pons levatilis, ingentes lapidei muri, octo turres vastissimae; adhuc Defargius caupo ad tormentum, quod iam bis tanto ardore incaluerat per quattuor horas atrociter exactas. Ecce vexillum album ex arce sublatum est, colloquium pacis quaesitum; id inter furentis tempestatis nebulas vix cerni, nihil autem audiri poterat. Subito mare immensum in latitudinem altitudinemque crevit et Defargium per pontem demissum, praeter ingentia externa moenia, in medias octo arci iam deditae turres abripuit. Tanta vi illud mare eum ferebat ut ne spiritum quidem ducere neve caput vertere posset, non secus ac si in fluctibus maris australis luctaretur, donec in exteriorem Bastiliae aream proiectus est. Ibi, ad angulum cuiusdam muri adhaerens, aegre conatus est circumspicere. Iacobus Tertius paene iuxta eum aderat; domina Defargia, adhuc aliquas feminas ducens, in interiore parte conspiciebatur, cultrum in manu tenens. Ubique tumultus, exsultatio, clamor aures obtundens, mente captae multitudinis stupor, sonitus intolerabilis; atque in ipso illo fragore quasi mutae tamen scenae furore plenae. «Captivos!» «Tabulas!» «Cellas occultas!» «Instrumenta tormentorum!» «Captivos!» Ex omnibus his clamantibus et e decem milibus vocum inter se confusarum, maxime iterabatur «Captivos!» ab eo mari quod in arcem irruebat, quasi non solum temporum et locorum, sed etiam hominum infinitas quaedam exsisteret. Cum priores fluctus intus praeterfluxissent atque custodes carceris secum traherent, quibus omnibus mors praesens minabatur nisi quemlibet recessum arcanum aperuissent, Defargius manum validam in pectus unius custodis imposuit. Is erat cano capite, facem ardentem gestans. Hunc a ceteris direptum inter se et parietem constituit. «Turrim septentrionalem mihi ostende!» iussit Defargius. «Cito!» «Fideliter ostendam,» respondit ille, «si mecum veneris. Sed illic nemo est.» «Quid sibi vult: Centum Quinque, Turris Septentrionalis?» interrogavit Defargius. «Cito responde!» «Quid sibi velit, domine?» «Num captivum significat, an locum ubi captivus tenetur? An malis me te ilico trucidare?» «Occide eum!» rauca voce Iacobus Tertius, qui iam propius accesserat, interiecit. «Domine, cella carceris est.» «Eam mihi ostende!» «Hac igitur sequere.» Iacobus Tertius, pristina caedis cupiditate flagrans atque manifesto deceptus quod sermo non in sanguinem effundendum vergeret, Defargii bracchium tenuit, dum ille custodis bracchium prehendebat. Tria capita tam arcte inter se iunxerant, dum paucas illas voces commutabant, ut tamen vix alii alios audirent, tanto strepitu mare vivum arcem irrumpens atria, transitus, scalasque inundabat. Foris quoque muros undique profundo ac rauco murmure verberabat; interdum e tumultu clamores singulorum instar spumae in aera prorumpentes prosiliebant. Per obscuras fornices quas numquam sol collustraverat, praeter horribiles ianuas tenebricorum ergastulorum et cavearum, deorsum per saxosos gradus qui speluncarum speciem praebebant, rursus sursum per arduas lapidum laterumque ascensiones, siccae magis cataractae quam scalae similes, Defargius, custos et Iacobus Tertius, manibus bracchiisque coniunctis, quam celerrime poterant properabant. Aliquot locis, praesertim initio itineris, irruens multitudo eos improviso impetu aggressa praeterfluxit; sed ubi iam descendere desierunt et per turrim tortuoso itinere ascendere coeperunt, soli erant. Hic ingenti murorum fornicumque crassitudine conclusi, tempestatem quae intra et extra arcem saeviebat nonnisi obtuso quodam et remisso sonitu audiebant; quasi tantus paulo ante fragor ipsum audiendi sensum paene exstinxerat. Ad humilem ianuam custos constitit, clavem in seram magno strepitu resonantem immisit, ianuam lente in cardinibus convertit, atque cum omnes capite demisso intrarent pronuntiavit: «Centum Quinque, Turris Septentrionalis!» Exigua fenestra, cancellis crassis obsaepta, vitris carens, alte in muro aperiebatur. Ante eam saxeum quoddam obstaculum eminens caelum adeo intercipiebat ut, nisi quis se humiliter inclinasset atque sursum respexisset, nihil videre posset. Caminus exiguus erat, transversis ferreis vectibus paulo intra os eius defensus. In foco vetus cinis lignorum levis atque quasi floccosus congestus iacebat. Aderant scabellum, mensa, lectus stramineus. Quattuor parietes fuligine nigri erant, et in uno annulus ferreus rubigine consumptus inhaerebat. «Facem lente iuxta hos parietes circumfer, ut omnes inspicere possim,» custos a Defargio iussus est. Ille paruit, et Defargius lumen intentis oculis sequebatur. «Siste! Ecce, Iacobe, huc aspice!» «A. M.!» rauce Iacobus Tertius litteras avide legens exclamavit. «Alexander Manettus,» susurravit Defargius ad aurem eius, litteras atro digito, pulvere pyrio penitus infuso, percurrens. «Atque hic addidit: 'medicus pauper.' Is quoque sine dubio dierum rationem in hoc lapide signis incisis notavit. Quid illud manu tenes? Vectem ferreum? Da mihi!» Ipse adhuc lignum, quo ignis tormento admoveri solebat, manu tenebat. Quo cum ferreo vecte subito commutato, scamnum carie corruptum mensamque pariter corrosam aggressus paucis ictibus in frusta comminuit. «Altius facem extolle!» iratus custodi dixit. «Omnia ista fragmenta diligenter scrutare, Iacobe. Ecce etiam cultrum meum,» quem in eum coniecit; «stramenticium lectum dissecato atque paleas perscrutare. Tu autem altius lumen attolle!» Minaciter custodem intuens super focum inrepit, atque in caminum suspiciens vecte ferreo latera pulsavit ac subruit, simul cratem ferream transversam quassans. Paucis momentis interiectis, calx qua lapides iungebantur et pulvis quidam delabi coeperunt; ne in oculos inciderent faciem avertit. Tum inter has ruinas, in veteri lignorum cinere, et in rima caminuli in quam vectis fortuito penetraverat, summo cum examine digitis scrutabatur. «Nihilne in lignis, nihil in stramine, Iacobe?» «Nihil.» «Ergo omnia in medium cubiculum conferamus. Bene! Tu, ignem subice!» Custos exiguum congestorum lignorum ac straminum acervum accendit, qui statim magno ardore flagravit. Rursus ad humilem ianuam capite demisso exeuntes ignem ibi reliquerunt et per eandem viam in aream redierunt. Descendentes videbantur paulatim auditum recuperare, donec denuo in medium insanientis multitudinis impetum devenerunt. Eam turbam fluctuare atque aestuare invenerunt ipsum Defargium quaerentem. Vicus Sancti Antonii vehementer postulabat ut caupo eius primus inter custodes praefecti procederet, qui Bastiliam defenderat atque in populum ignem iecerat. Nisi ita factum esset, praefectus ad curiam urbis iudicandus deduci non posset; nisi ita factum esset, effugeret praefectus, sanguisque populi — qui post tam multos annos, quibus nihili habitus fuerat, subito aliquid pretii cepisset — inultus maneret. In illo universo velut ululantium animorum certamine, quo senex asper praefectus, pallio cinereo et rubro honoris signo insignis, circumdabatur, una tantum persona prorsus immota consistebat, eaque femina erat. «Aspicite! Illic est maritus meus!» exclamavit, eum digito monstrans. «Aspicite Defargium!» Ipsa prope illum atrocem senem immota stetit nec ab eius latere discessit; immota per vias eum comitata est, dum Defargius ceterique captivum ducebant; immota iuxta eum mansit, cum iam ad locum destinatum adductus esset atque a tergo verberari inciperet; immota permansit, cum tandem ictus et vulnera diu minitantia tamquam imber gravis in eum caderent. Tam prope stetit, ut, cum ille ictibus confectus concidisset, subito velut excitata pedem in cervicem eius imponeret et immani cultro, quem iam diu paratum tenuerat, caput eius praecideret. Iam tempus advenerat quo vicus Sancti Antonii horrendum illud consilium perficeret, homines instar lucernarum in sublime suspendendi, ut ostenderet quid posset quidque auderet. Sanguis Sancti Antonii fervebat, sanguis autem dominationis et saevae manu ferreae tyrannidis iacebat — iacebat in gradibus curiae urbanae, ubi corpus praefecti iacebat; iacebat etiam sub planta calcei dominae Defargiae, quae cadaver pede presserat, ut firmius eum truncaret. «Illam lucernam demittite!» clamavit vicus Sancti Antonii, circumspiciens quo novo supplicii genere uteretur. «Ecce miles eius, quem ibi ad custodiam relinquere possumus!» Suspensus est ille miles, huc illuc pendens; mare autem ulterius irruit. Mare atrum atque minax, cuius fluctus alii super alios se evertebant atque omnia perdebant, cuius nec profunditates exploratae nec vires cognitae erant. Mare implacabile corporum turbatorum, vocum ultionem poscentium, facierumque in fornacibus diuturni doloris tam durarum effectarum ut misericordia nullum in eis vestigium imprimere posset. At in illo vultuum oceano, ubi omnes vultus ira atque furore vehementer agitabantur, duo erant vultuum agmina, septem in utroque, adeo a ceteris diversa ut nulla umquam maris tempestas memorabiliora naufragia secum traxerit. Septem captivorum vultus, quos saeva procella e sepulcro subito eripuerat, supra capita multitudinis ferebantur; omnes territi, omnes mente incerti, omnes stupentes, quasi dies ultimus advenisset, et illi qui circa eos exsultabant animae damnatae essent. Alii septem vultus altius etiam ferebantur, septem vultus mortuorum; palpebrae demissae et oculi semitecti diem ultimum exspectabant. Vultus sine sensu, in quibus tamen species quaedam non deleta sed tantum suspensa videbatur: quasi intra terribilem moram palpebrae adhuc attollendae essent, atque labra exsanguia aliquando testimonium dictura: «Tu hoc fecisti!» Septem captivi liberati, septem cruenta capita hastis infixa, claves exsecrandae arcis octo ingentium turrium, epistulae aliquot repertae aliique priscae captivitatis indices, quos homines iam pridem maerore fracto corde mortui reliquerant: hos atque his similes rerum tumultus tamquam passus suos ingenti resonatu per vias Lutetiae deducebat vicus Sancti Antonii, media aestate, mense Iulio anni millesimi septingentesimi octogesimi noni. Nunc vero caelum faciat ut Luciae Darnaeae imaginatio vana evadat, hosque passus procul ab eius vita avertat! Nam praecipites sunt, furiosi atque periculosi; nec, post tot annos ex quo dolium vini ad limen cauponae Defargii confractum est, facile mundari possunt, semel si sanguine rubuerint. CAPUT XXII · MARE ADHUC ADSURGIT Vicus Sancti Antonii, macie et squalore confectus, septem tantum dies ob victoriam exsultaverat, quibus exiguam panis duri amarissimique portionem, quantum poterat, suavitate mutui complexus et congratulationum temperaverat, cum domina Defargia, ut solebat, ad mensam cauponae sedens hospitibus praesidebat. Nullam iam rosam in capite gerebat. Nam ingens illa exploratorum fraternitas, quamvis septem tantum dies intercessissent, iam se misericordiae Sancti Antonii committere magnopere verebatur. Lucernae vero per eius vias suspensae minaciter iam nimis facile huc illuc pendere videbantur. Domina Defargia, bracchiis consertis, in luce atque aestu matutino sedebat, cauponam ac vicum contemplans. Utrobique aliquot hominum coetus inertes versabantur, deformes et miseri, quorum tamen in ipsa miseria iam insignis quaedam potentiae conscientia eminebat. Etiam pannosissimum nocturnum capitis tegmen, in miserrimo capite oblique impositum, hanc quasi pravis litteris sententiam prae se ferebat: «Scio quam difficile iam mihi sit, qui hoc tegmen gero, vitam meam sustentare; at scisne quam facile mihi iam sit, qui idem gero, tuam exstinguere?» Quodque bracchium macrum atque nudum, quod antea opere carebat, opus nunc semper paratum habebat: ferire. Mulierum lanam contexentium digiti, quippe qui dilacerare se posse didicissent, malitiae plenae videbantur. Mutata erat ipsa vici Sancti Antonii facies: per multa saecula malleis ad hanc effigiem paulatim formata erat; novissimi autem ictus, qui eam absolverant, quam vehementer in vultu apparebant! Hanc mutationem domina Defargia intuebatur, gaudium suum ita tacite cohibens, ut feminarum Sancti Antonii ducem deceret. Prope eam una ex sodalibus suis duabus acubus lanam contexebat. Erat uxor institoris cibariorum fame paene confecti, femina brevi statura et aliquantum corpulenta, mater praeterea duorum liberorum. Haec quasi ducis legata iam meruerat ut honoris causa Ultio appellaretur. «Audisne?» inquit Ultio. «Ausculta igitur! Quisnam venit?» Velut si longissima pulveris pyrii linea ab ultimo Sancti Antonii confinio usque ad cauponae fores posita subito accensa esset, ita murmur celeriter crescens per totum vicum pervasit. «Defargius est,» inquit domina. «Tacete, cives!» Defargius anhelans ingressus est; pileum rubrum, quo caput tegebatur, detraxit, oculosque circumtulit. «Attendite omnes!» rursus domina clamavit. «Hunc audite!» Defargius anhelitum sedare conabatur; post eum in foribus innumeri oculi ardentes et ora hiantia eminebant; omnes qui intus erant e sedibus exsiluerant. «Dic igitur, mi coniunx: quid accidit?» «Nuntius ex altero mundo!» «Quid ais?» inquit domina contemptim. «Ex altero mundo?» «Num omnes hic meminerunt Foulonii illius senis, qui hominibus fame confectis herbam edere licere dixit, deinde mortuus ad inferos abiit?» «Omnes!» ex omnibus faucibus responsum est. «De illo ipso nuntium fero. Apud nos est!» «Apud nos!» universa rursus turba conclamavit. «Mortuus tamen?» «Minime mortuus! Tanto metu nostri tenebatur, nec sine causa, ut mortuum se simularet atque funus magnificum, sed fictum, curaret. At vivus in agris latitans deprehensus atque huc perductus est. Ipse eum modo captivum ad curiam urbanam duci vidi. Dixisse me meministis eum iure nostri timuisse. Dicite omnes: iurene timuit?» Infelix ille senex peccator, annos septuaginta iam supergressus, etiamsi antehac id ignoravisset, profecto penitus in pectore suo cognovisset, si vocem illam responsi audire potuisset. Paulisper altissimum silentium secutum est. Defargius uxorque intentis oculis se mutuo aspiciebant. Ultio se inclinavit; tympanum enim, quod post mensam ad pedes eius iacebat, movens sonitum edidit. «Cives!» Defargius certa voce inquit. «Paratine sumus?» Statim domina Defargia cultrum in cingulum coniecit; tympanum in viis pulsari coepit, quasi ipsum et is qui illud pulsabat arte magica una evolavissent. Ultio autem, dirissimos clamores edens bracchiisque circa caput iactatis, quasi quadraginta simul Furiae in ea saevissent, ab una domo ad alteram discurrebat, feminas ad arma excitans. Viri quidem terribiles erant: e fenestris oculis sanguinem sitientibus prospectabant, quaecumque arma habebant arripiebant, effusique in vias ruebant. Mulieres vero spectaculum praebebant quo etiam fortissimi obrigescerent. A tenuibus domus laboribus, quos egestas earum vix patiebatur, a liberis, a senibus aegrotisque, qui humi iacentes fame macri atque nudi tabescebant, foras crinibus passis erumpebant, se invicem seque ipsas vocibus et gestibus immanissimis ad furorem incitantes. «Foulonium, scelestum illum, ceperunt, soror! Foulonium senem ceperunt, mater! Foulonium nefarium ceperunt, filia!» Tum viginti aliae in medias irruebant, pectora tundentes, crines lacerantes, ululantes: «Foulonius vivit! Foulonius, qui esurientibus herbam manducandam esse dixit! Foulonius, qui patri meo seni herbam edere licere dixit, cum ego panem quo eum alerem non haberem! Foulonius, qui infanti meo herbam sugendam esse dixit, cum ubera mea inedia exaruissent! O Mater Dei, hic est ille Foulonius! O caelum, quantum perpessi sumus! Audi me, mi parvule mortue, audi me, mi pater exhauste: his in lapidibus genibus nixis iuro me de Foulonio vobis poenas exacturam! Mariti, fratres, iuvenes, Foulonii sanguinem nobis date! Caput nobis date, cor date, corpus atque animam date! In frusta eum discerpite, tum in terram defodite, ut ex illo herba nascatur!» Inter hos clamores multae feminarum, caeco furore ad insaniam actae, in gyrum vertebantur, amicas ipsas ferientes ac lacerantes, donec animi impetu exanimatae conciderent. Nec nisi viri earum, qui lapsas sustulerunt atque eripuerunt, effecerunt ne pedibus turbae conculcarentur. Ne minimum quidem tamen temporis amittebatur: ne minimum! Foulonius ille in curia urbis tenebatur; dimitti poterat. Numquam id futurum erat, si Sanctus Antonius iniuriarum suarum, contumeliarum, aerumnarum memor esset! Viri feminaeque armati tanta vi ex vico proruperunt reliquasque paene exanimes turbae sordes secum abripuerunt, ut intra quartam horae partem nemo in sinu Sancti Antonii relinqueretur praeter anus aliquot decrepitas et vagientes infantes. Minime: iam omnes in aulam ubi de reis cognoscebatur sese ingesserant, ubi senex ille deformis et improbus detinebatur, atque eodem tempore per propinquum forum viasque redundabant. Defargius uxorque eius, Ultio et Iacobus Tertius in primis turbae ordinibus stabant, haud procul ab ipso captivo. «Aspicite!» domina Defargia, cultro monstrans, clamavit. «Videte veterem illum sceleratum funibus vinctum! Pulchre fecerunt qui fasciculum herbarum dorso eius adligaverunt. Ha, ha! Praeclare fecerunt. Nunc ipse eas edat!» Cultro sub bracchium condito, manibus plaudebat, tamquam in spectaculo theatri sederet. Qui proximi post dominam stabant, causam plausus eius proximis suis indicabant; hi porro aliis, illi rursus aliis: ita etiam vicinae viae plausu personabant. Eodem modo per duas tresve horas, dum res protrahitur magnique verborum acervi ventilantur, omnia dominae Defargiae impatientiae signa incredibili celeritate per remotissimam multitudinem propagabantur. Neque id difficile erat: nonnulli enim viri, mira agilitate per exteriora aedificii ornamenta ad fenestras ascenderant, unde intro prospicere possent; hi, dominae Defargiae bene noti, internuntii munere inter ipsam et populum foris exspectantem fungebantur. Tandem sol usque adeo ascenderat, ut radium quendam benignum, velut spei aut praesidii indicium, in ipsius senis captivi caput demitteret. Tantam gratiam tolerare non poterant! Momento uno repagulum illud pulveris ac quisquiliarum, quod tam diu mirum in modum restiterat, ventis abreptum est, et Sanctus Antonius captivum suum obtinuit. Statim id ad extremos usque turbae fines perlatum est. Vix Defargius trans cancellos mensamque transilierat atque miserum illum mortifero complexu prehenderat; vix domina Defargia secuta unum ex funibus quibus vinctus erat manu sua circumduxerat; Ultio et Iacobus Tertius necdum eos assecuti erant, neque qui apud fenestras pendebant, tamquam rapaces aves ex altis sedibus, in atrium desiluerant, cum clamor totam urbem complere visus est: «Foras eum! Ad lucernam eum trahite!» Deorsum, sursum, capite praeceps per gradus curiae trahebatur; modo genibus, modo pedibus, modo dorso innitebatur; trahebatur, pulsabatur, fasciculis herbarum et stipularum, quos centenae manus in os eius trudebant, paene suffocabatur. Discerptus, contusus, anhelans, cruentus, numquam tamen veniam orare suppliciterque implorare desistebat. Modo atrocissimo labore corporis se erigebat, cum exigua circa eum area vacua fieret, cum alii alios submoverent ut melius spectarent; modo stipitis mortui instar per silvam crurum trahebatur. Sic ad proximum compitum deductus est, ubi una ex illis fatalibus lucernis pendebat. Ibi domina Defargia eum dimisit, velut feles murem paulisper dimittit, ac tacita atque composita spectabat, dum ceteri laqueum parabant, dum ille ipsam miserabiliter obsecrabat. Interea mulieres assidue in eum acute clamabant, viri autem gravi voce imperabant ut herbis in ore eius positis necaretur. Semel in sublime sublatus est: funis ruptus est, ille eiulans receptus. Iterum in sublime sublatus est: iterum funis ruptus est, ille eiulans receptus. Tertio denique funis, quasi misericordia motus, non amplius ruptus est; mox caput eius hastae infixum est, herbis in ore tam multis ut omnis vicus Sancti Antonii earum spectaculo tripudiare posset. Neque hoc finis facinorum illius diei erat. Nam Sanctus Antonius clamoribus saltationibusque ferociam sanguinis sui adeo excitaverat, ut, vesperi audito generum Foulonii iam interfecti, ipsum quoque populi inimicum et contumeliosum vexatorem, quingentis equitibus armatis stipatum Lutetiam duci, sanguis rursus effervesceret. Crimina eius in latis chartis conscripta palam proposuit; ipsum corripuit, quem etiamsi inter media agmina militum stetisset, inde abripuisset ut Foulonio comitem daret; caput eius et cor hastis infixit, tria vero illius diei spolia per vias agmine luporum more saevientium circumtulit. Nonnisi atra iam nocte viri feminaeque ad liberos lacrimantes, pane carentes, redierunt. Tum miserae pistorum tabernae longis ordinibus egentium obsessae sunt, qui patienter stantes vilem panem emere exspectabant. Dum autem vacuis languentibusque stomachis morabantur, se mutuo complexi de victoriis illius diei gratulabantur, easque narrando quasi iterum perpetrabant. Paulatim longi illi pannosorum hominum ordines breviores fiebant, paulatim dissipabantur; tunc in altis fenestris tenuia lumina apparere coeperunt. In viis exigui ignes accendebantur, ad quos vicini cibos communiter coquebant; deinde ante ianuas suas cenabant. Parcae illae cenae erant, nec satis ad famem sedandam suppetebant: neque carnem habebant neque pleraque alia condimenta quibus miser ille panis tolerabilior fieri potuisset. Nihilominus communis hominum benevolentia durissimis illis cibis aliquid alimenti addidit, atque e rebus tam asperis scintillas quasdam laetitiae excussit. Patres matresque, qui in pessimis diei facinoribus satis versati erant, cum macilentis liberis placide ludebant; amantes autem, quamvis talis circa eos mundus esset et talis ante eos futurus, amabant sperabantque. Iam paene dilucebat cum caupona Defargii ultimum hospitum coetum dimisit, atque Defargius, fores obserans, rauca voce uxori dixit: «Tandem venit dies ille, mea cara!» «Age vero,» respondit uxor. «Paene venit.» Vicus Sancti Antonii dormiebat, Defargii dormiebant; etiam Ultio cum marito suo, cibariorum institore fame macilento, dormiebat, tympanumque silebat. Unius tympani vox erat in toto Sancti Antonii vico, quam sanguis effusus et tumultuosa festinatio non mutaverant. Ultio enim, quae tympanum custodiebat, illud e somno excitare eandemque vocem audire potuisset quam ante Bastiliam captam, ante senem Foulonium correptum, ediderat; at virorum mulierumque voces, quae in sinu Sancti Antonii raucae resonabant, iam longe aliae factae erant. CAPUT XXIII · IGNIS ADSURGIT Mutata erat facies eius vici, in quo fons aquam fundebat et unde viarum refector cotidie prodibat, ut silices viae publicae tundendo exigua quasi panis frustula sibi extunderet, quibus miseram animi sui imperiti et corporis inopia confecti vitam vix sustentaret. Carcer in praerupta rupe positus non iam tantam quanta olim vim ostentabat. Milites quidem ad eum custodiendum aderant, sed pauci; aderant et praefecti militibus praepositi, quorum nemo quid sui facturi essent sciebat, praeter hoc unum: verisimile esse eos non facturos quod imperatum esset. Late longeque iacebat terra vastata, nihil nisi vastitatem ferens. Omne viride folium, omnis herbae culmus, omnis segetis spica tam exilis tamque arida erat quam ipsa miserrima plebs. Omnia depressa, deiecta, oppressa, fracta. Aedes, saepimenta, pecudes mansuefactae, viri, feminae, liberi, ipsa denique terra quae eos alebat, omnia consenuerant et viribus defecerant. Illustrissimus ille dominus, si singulos spectares, nonnumquam vir summa probitate praeditus, patriae quasi beneficium erat; rebus equestris animi splendorem afferebat, exemplo erat urbanitatis et vitae lautissimae ac fulgentis, et multa praeterea eiusdem generis praestabat. Attamen illustrissimi domini, si universum eorum ordinem spectares, nescio quo pacto effecerant ut res eo redigerentur. Mirum vero, mundum, qui nimirum illustrissimorum dominorum causa peculiariter conditus esset, tam cito expressum exhaustumque esse! Haud dubie in aeternis rerum ordinationibus quaedam parum prospiciens ratio inerat! Ita tamen erat. Postquam e saxis ultimus sanguinis gutta elicita erat, postquam eculei cochlea totiens intenta erat ut dentes quibus nitebatur attriti tandem nihil iam prehenderent atque ipsa frustra circumageretur, illustrissimus dominus ab hoc ignobili neque explicabili rerum spectaculo fugere coepit. At haec non erat illa mutatio, quae in hoc vico multisque aliis eiusdem modi facta erat. Per multas hominum aetates nobilitas eum vicum pressit expressitque, raro aliam ob causam adveniens quam ut venaretur: nunc homines, nunc feras persequens, quarum causa vastas solitudines steriles atque incultas studiose servaverat. Minime. Mutatio in eo erat quod ignoti vultus hominum infimae condicionis iam apparebant, non tam quod nobilitatis vultus artificiose compositi et omnis generis cultu ornati, quibus res quoque ipsae ornari dicebantur, abesse coeperant. Etenim his temporibus, dum viarum refector in pulvere solus laborabat, haud saepe reputans se pulverem esse et in pulverem rediturum (nam longe saepius cogitabat quam tenuis cena sibi esset et quantum amplius comesturus esset si haberet), quotiens oculos a labore tollebat atque circumspiciebat, asperum quendam hominem pedibus accedentem videbat. Huius modi homines olim in illis locis rarissimi, nunc crebro apparebant. Is, ubi propius accesserat, vir statura procerus apparebat, capillo hirsuto, aspectu paene barbaro, calceis ligneis etiam ipsi viarum refectori nimis rudibus, torvus, incultus, nigricans, multarum viarum luto atque pulvere obductus, humore palustri ex multis depressis locis madefactus, spinis foliisque ac musco ex plurimis silvarum semitis conspersus. Talis homo Iulio mense quodam die circa meridiem, velut ex inferis excitatus, ad eum venit, dum ille sub aggere in acervo lapidum sedens tantum praesidii quaerebat quantum sub aggere adversus grandinis imbrem inveniri posset. Advena illum aspexit, tum vicum in valle situm, molam, carceremque in rupe. His locis, quantum obscura mente poterat, perlustratis, sermone vix intellegendo sic allocutus est: «Quid agitur, Iacobe?» «Bene, Iacobe.» «Da igitur dextram!» Dextris iunctis, advena in eodem lapidum acervo consedit. «Nullum prandium?» «Nunc nihil nisi cena,» respondit viarum refector, fame in ipso vultu expressa. «Ita mos est,» fremuit advena. «Nusquam prandium reperio.» Fistulam tabaci nigrore obductam protulit, implevit, silice ferroque accendit atque tam diu fumum hausit donec ardore clare rubesceret. Tum subito fistulam ab ore removit atque aliquid, quod pollice et indice tenebat, in eam demisit; id subito exarsit et exigua fumi nube exstinctum est. «Da igitur dextram,» inquit tum viarum refector, qui haec omnia observaverat. Iterum dextras iunxerunt. «Hac nocte?» rogavit viarum refector. «Hac nocte,» respondit alter, fistula iterum ori admota. «Ubinam?» «Hic.» Ambo in lapidum acervo sedentes alter alterum taciti intuebantur, dum grando inter eos, velut parva militum acies infestis hastis irruens, vehementer impingebat, donec caelum supra vicum serenescere coepit. «Ostende mihi!» inquit viator, in summum collis marginem procedens. «Aspice,» inquit viarum refector, digito porrecto. «Hac descendes, per vicum recta ibis, fontem praeteribis—» «Haec omnia ad Orcum!» interrupit alter, oculis late per regionem circumactis. «Ego neque vicos pertranseo neque fontes praetereo. Quid tum?» «Ita sane. Duabus fere leucis ultra illius collis, qui vico imminet, cacumen.» «Bene. Quo tempore opus desinis?» «Sole occidente.» «Expergefaciesne me antequam abis? Duas noctes sine quiete ambulavi. Postquam fistulam ad finem usque fumavero, velut infans dormiam. Num expergefacies?» «Certe.» Viator omnem tabacum exhausit, fistulam in sinu condidit, magnos ligneos calceos exuit, atque supinus super lapides recubuit. Confestim alto somno oppressus est. Dum viarum refector pulverulentum opus prosequitur, grandinis nubes paulatim recedentes claras quasdam caeli lineas atque intervalla ostendebant, quibus in campis subiectis argentei lucis fulgores respondebant. At homunculus, qui iam pileum rubrum pro caeruleo gerebat, tamquam incantatus in eum qui super lapides dormiebat defixis oculis haerebat. Tam saepe eo respiciebat, ut instrumenta sua mente alio intenta tractaret et, ut cuique videri poterat, perparum operis conficeret. Vultus aeneus, capilli barbaque nigri atque hirsuti, pileus e crassa lana rubra, vestis rudis e variis pannis domi textis et pellibus adhuc pilosis consuta, corpus validum sed inedia attenuatum, labra etiam per somnum tetrico quodam atque desperato silentio compressa, omnia haec viarum refectorem admiratione quadam cum metu perculerant. Longe ambulaverat advena: pedes eius itinere attriti dolebant, talos vero, e calceis adsidue fricatos, saucios ac cruentos habebat. In magnis calceis foliis herbisque suffarcitis tot leucas aegre confecerat; ipsius vestimenta tamquam corpus attritu perforata erant. Viarius iuxta eum se inclinavit, si forte in sinu aut alibi arma occultata deprehendere posset; frustra tamen: dormiens enim bracchia super pectus decussaverat, non minore constantia quam labra comprimebat. Urbes moenibus vallisque, stationibus militum, portis, fossis pontibusque sublaticiis munitae huic parvo viario adversus talem hominem nihil aliud quam inanis aer esse videbantur. Et ubi ab eo oculos ad horizontem circumtulit, animo suo exiguo similes alibi viros fingebat, quos nullum impedimentum retardaret et qui undique per Galliam ad destinata loca contenderent. Dormiebat ille per grandinis impetus et serenitatis intervalla, sive sol vultum eius illuminabat sive umbra tegebat, sive glacies hebes in corpus eius cadebat sive sol ipsam glaciem in gemmas pretiosas specie quadam mutabat. Sic permansit donec sol in occidentem demitteretur et caelum rubore fulgeret. Tum viarum refector, instrumentis collectis omnibusque ad reditum in vicum paratis, eum excitavit. «Bene!» inquit dormiens in cubitum sese erigens. «Duas fere leucas ultra collis cacumen?» «Fere.» «Fere. Bene!» Viarum refector domum regressus est, pulvere vento agitato ante se procedente, moxque ad fontem pervenit, ubi inter macras vaccas ad potum adductas sese insinuavit atque etiam his, dum cum toto vico submissa voce colloquitur, aliquid in aurem insusurrare visus est. Vicani post tenuem cenam non, ut solebant, in cubilia reptaverunt, sed foras denuo egressi ibi manserunt. Mira quaedam susurrandi contagio omnium animos incesserat; alia quoque non minus mira, qua omnes circa fontem noctu congregati in unam tantum caeli partem oculos attente intendebant. Gabellius, primarius loci magistratus, anxius factus est. Solus tectum domus conscendit atque ipse eandem caeli partem spectavit; deinde ex postico fumariorum latens in vultus ad fontem congregatos, quos nox magis magisque obscurabat, despexit, nuntiumque ad aedituum, penes quem claves templi erant, misit, fortasse mox campanam ad tumultum indicandum pulsandam fore. Nox densior facta est. Arbores quae vetus castellum circumstabant, ab aliis aedibus solitudinem eius separantes, crescente vento ita agitabantur, quasi ingenti ac tenebricosae aedi minarentur. Imber per binas ad summam aream ducentes scalarum series vehementer delabebatur, atque in magnam ianuam tamquam celer nuntius, qui domesticos excitaret, impingebat. Incerti ventorum flatus per atrium inter antiqua tela et gladios ruebant, deinde per scalas quasi lamentantes ascendebant, aulaea denique lecti, in quo novissimus Marchio dormierat, concutiebant. Ab oriente, occidente, septentrionibus, meridie per silvas quattuor homines incompti, gravibus passibus incedentes, altam herbam proculcabant ramisque fractis iter faciebant; caute progrediebantur ut in castelli area convenirent. Quattuor ibi lumina subito exorta sunt atque in diversas partes recesserunt. Rursus omnia tenebris obruta sunt. Neque diu. Paulo post castellum lumine quodam suo insolito clarescere coepit, quasi ex se ipso perluceret. Deinde micans quaedam luminis linea post ornamenta frontis vagabatur, loca quae quasi translucebant aperiens, cancellos, arcus fenestrasque ostendens. Mox lux altius emicuit, latius diffusa est, clarior crevit. Brevi e viginti fere ingentibus fenestris flammae eruperunt, et saxei vultus quasi experrecti ex medio incendio foras spectaverunt. Pauci qui in aedibus remanserant submissa voce murmurabant; equus instratus est, eques ascendit atque abiit. Per tenebras calcaribus actus equus sonitu et crepitu per aquas viae prosiliit; apud fontem freno retracto, spumans ante Gabellii ianuam stetit. «Opem fer, Gabelli! Opem ferte omnes!» Campana tumultum nuntians impatiens resonabat; sed praeter hunc sonum nullum auxilium afferebatur, si modo illud auxilium appellari poterat. Viarum refector cum ducentis quinquaginta amicis suis singularibus ad fontem, bracchiis complicatis, stabat et igneam columnam in caelum ascendentem intuebatur. «Quadraginta certe pedes in altitudinem erigitur,» torve dicebant; neque loco movebantur. Eques ille, castello profectus, equo adhuc spumante cum ingenti strepitu per vicum rursus transvectus, saxosum clivum ad carcerem in rupe situm citato cursu ascendit. Ad portam praefectorum coetus ignem spectabat; paululum ab eis milites alio coetu stabant. «Auxilium, domini praefecti! Ardet castellum; multa pretiosa, si mature succurratur, ex flammis eripi possunt! Auxilium, auxilium!» Praefecti ad milites, qui ipsi in ignem oculos defixerant, respexerunt; nihil imperaverunt, sed umeris sublatis labrisque morsis responderunt: «Ardeat necesse est.» Dum eques rursus de clivo descendit et per viam strepitu transcurrit, vicus lucernis illustrabatur. Viarum refector cum ducentis quinquaginta amicis suis, uno quasi consilio viri feminaeque, ut lumen accenderetur incitati, in domos discurrerant atque in singulis exiguis fenestris candelas collocabant. Cum omnium rerum summa inopia esset, candelae a Gabellio haud molliter mutuatae sunt. Quo cum ille cunctaretur ac dubitaret, viarum refector, olim imperio tam oboediens, significavit vehicula ad rogos instruendos optime convenire, equos autem ad stationes publicas paratos facile assari posse. Castellum flammis suis relinquebatur. Inter ingentem incendii fragorem ac fremitum ventus fervidissimus, velut ex ipsis inferis efflatus, aedificium discerpere videbatur. Flammis nunc attollentibus nunc subsidientibus, vultus saxei cruciari videbantur. Cum magnae lapidum trabiumque moles corruerent, vultus ille saxeus cui in naso duae incisurae erant fumo obscurabatur, mox ex fumo rursus emergens, quasi vultus ipsius crudelis Marchionis, ad palum alligati, flammis circumdati atque cum incendio luctantis. Ardebat castellum. Arbores proximae, flammis correptae, aestu exurebantur, tabescebant; remotiores autem arbores, quas quattuor illi feroces homines accenderant, novam circum aedes flagrantes fumantium arborum silvam efficiebant. Plumbum et ferrum liquefacta in marmoreo fontis alveo ebulliebant; aqua deficiebat; fastigia turrium, quae operculis ad lucernas exstinguendas similitudinem habebant, tamquam glacies aestu tabescebant atque in quattuor asperos velut puteos flammarum defluebant. In firmis parietibus ingentes rimae fissuraeque, quasi crystallorum venae, in varios ramos discurrebant; aves stupore attonitae circumvolabant, tum in ardentem fornacem delapsae peribant. Quattuor illi feroces homines, Oriente, Occidente, Septentrione, Meridie, per vias nocte opertas discedebant, ad alia loca sibi destinata contendentes, lumine eius incendii quod ipsi excitaverant iter monstrante. Vicani autem, fenestris iam omnibus illuminatis, campanam tumultus occupaverant atque legitimo eius pulsatore summoto, ipsi laetitia gestientes pulsabant. Neque eo contenti: vicus ille, fame, incendio, campanaeque strepitu velut delirus, recordatus Gabellium vectigalibus agrorumque pensionibus exigendis praeesse, quamquam his postremis temporibus exiguam tantum vectigalium partem et nullam omnino pensionem receperat, ipsum ad colloquium evocare vehementer cupiebat. Domum eius circumsteterunt et iusserunt ut prodiret atque coram cum eis ageret. Gabellius igitur fores firmissimis repagulis obiecit seque recepit ut secum consilium caperet. Quo consilio perfecto, iterum in tectum domus post caminos suos se abdidit; iam autem constituerat, si fores effringerentur (erat enim homo parvus, e Gallia meridiana oriundus, ingenio ad ulciscendum prompto), se capite praeceps e summo tecti margine deiecturum esse, ita ut unum alterumve ex hostibus infra stantibus oppressum secum perderet. Verisimile est Gabellium ibi noctem longissimam egisse, longinquo castello pro foco et candela utentem, pulsationibus autem ad ianuam et clangore laetantium campanarum pro musica; nec obliviscendum ante portam eius, ubi equi ad itinera mutabantur, trans viam lucernam illam mali ominis pendere, quam vicani demovere et eius loco Gabellium suspendere vehementer cupere videbantur. Acerbum profecto erat totam aestivam noctem in margine obscuri maris pendere, paratum ad eum saltum in abyssum faciendum quem Gabellius animo proposuerat. Sed cum amica aurora tandem illuxisset et exiguae vici candelae exstinguerentur, multitudo feliciter dispersa est, atque Gabellius descendit, vitam suam, saltem in praesens, retinens. Neque tamen omnibus pari fortuna fuit. Intra centum milium passuum spatium, aliis incendiis noctem illustrantibus, magistratus alii tum aliisve noctibus minus feliciter evasere: eos sol oriens in viis quondam quietis, ubi nati educatique erant, suspensos reperit. Alii quoque vicani et oppidani erant, quibus minus quam viarum refectori sociisque eius fortuna favit: in hos enim magistratus militesque impetum prospere fecerunt atque eos vicissim suspendio necaverunt. Sed quicquid accidebat, feroces illae figurae constanter ad orientem occidentem septentriones meridiemque progrediebantur; et quicumque suspendebatur, ignes tamen ardebant. Quantam altitudinem habere deberet patibulum quod in aquam conversum incendia illa exstingueret, nemo magistratuum, quantumvis numerandi arte uteretur, umquam recte computare poterat. CAPUT XXIV · AD SCOPULUM MAGNETEM TRACTUS Talibus ignium aestibus talibusque maris fluctibus — dum terra ipsa sub irati oceani impetu quateretur, cuius undae, nullo iam recessu, semper crescerent altiusque usque exsurgerent, stupentibus et paventibus iis qui e litore spectabant — tres anni tempestatis absumpti sunt. Totidem natalicii parvae Luciae dies aureo illo filo in tranquillum domesticae vitae textum intertexti erant. Quam saepe noctu diuque incolae domus sonantes in angulo passus audierant, trepidantibus animis cum crebrum multitudinis pedum strepitum perciperent! Etenim sibi videbantur iam populi esse passus, qui sub vexillo rubro tumultuaretur patriamque in discrimine esse proclamaret; populi, quem longa et dira quaedam fascinatio in feras immanes convertisset. Illustrissimi autem domini universus ordo, ubi se in Gallia parum gratum esse cognovit, adeo ut, si ex ea patria dimitteretur, simul e vita dimitteretur, ab illo tam insolito rei eventu se quam longissime subduxit. Quemadmodum rusticus ille in fabulis, qui daemonem ingenti labore evocaverat, eo viso tanto pavore correptus est ut ne percontari quidem eum auderet, sed confestim fugeret, ita illustres, qui per multos annos orationem dominicam ordine inverso recitare ausi erant, atque alia plurima potentissima carmina excogitaverant quibus hostem illum cogerent apparere, simul atque eum horrifico aspectu conspicati sunt, nobilibus pedibus in fugam se dederunt. Splendidus ille regiae oculus, quasi in media fronte fulgens, evanuerat: alioqui totius gentis telis pro scopo futurus erat. Neque vero umquam ad videndum idoneus oculus fuerat, quippe quem iam diu tum Luciferi superbia, tum Sardanapalli luxuria, tum talpae caecitas obfuscassent. At nunc de loco suo exciderat et nusquam erat. Aula tota, ab intimis illius arcanissimi coetus penetralibus ad ultimos usque aditus, quibus gratia, ambitio fraudesque dominabantur, uno impetu dissipata erat. Regium quoque imperium corruerat: rex, cum in regia obsessus esset, tum, ut novissimi nuntii ferebant, ab imperio «suspensus» erat. Advenit mensis Augustus anni millesimi septingentesimi nonagesimi secundi; iam tum illustrissimi domini longe lateque dissipati erant. Eorum, qui Londinium confugerant, commune perfugium atque celeberrimus conventus locus erat argentaria Tellsoniorum. Mortuorum manes ea loca frequentare creduntur in quibus olim viventes versabantur; ita nobiles, ne uno quidem aureo nummo relicto, locum assidue obsidebant ubi pecuniam suam antea deposuerant. Praeterea eo certissimi de rebus Gallicis nuntii celerrime perferebantur. Tellsonii quoque liberali animo erant, atque veteribus clientibus ex pristina fortuna delapsis opem haud exiguam ferebant. De illis autem nobilibus qui tempestatem impendentem mature providissent et, spoliationem publicam vel bonorum proscriptionem metuentes, pecuniam prudenter in eam argentariam transmisissent, egentiores eiusdem ordinis homines ibi semper certiores fieri poterant. Adde quod quisquis recens e Gallia advenerat, velut ex recepta consuetudine, ad Tellsonios se nuntiosque suos deferebat. Hac rerum varietate argentaria illa quasi forum maximum omnium Gallicarum famarum effecta erat; quod tam vulgo notum erat, tam multi de rebus novissimis quaerebant, ut Tellsonii interdum paucis verbis recentissimos nuntios exscriberent atque in argentariae fenestris publicarent, quos viatores trans portam templi properantes legerent. Quodam die post meridiem, aere calido atque nebuloso, Lorrius ad solitam mensam sedebat; Carolus Darnaeus, mensae innixus, voce submissa cum eo colloquebatur. Angustum illud conclave, olim paenitentiae quodam loco simile, ubi cum argentariae curatoribus colloquia haberentur, iam mercatus nuntiorum factum multitudine redundabat. Minus dimidia hora supererat antequam negotia clauderentur. «At, quamquam omnium mortalium natu minimus es», inquit Carolus Darnaeus, verbis haesitans, «tamen monendum te existimo...» «Intellego. Me nimis senem esse?» respondit Lorrius. «Caeli incerta temperies, longum iter, incertae itineris rationes, tota civitas turbata, urbs denique in qua fortasse tibi ipsi non tutum erit.» «Mi Carole», respondit Lorrius hilari fiducia, «aliquot causas attulisti cur eundum mihi sit, non cur domi manendum. Satis mihi tutum erit. Nemo senem fere octoginta annorum interpellare curabit, cum tot alii reperiantur quos satius sit inquietare. Quod urbem turbatam dicis, nisi tumultuaretur, nihil esset causae cur aliquis ex nostra hac domo ad illam Parisiensem mitteretur, qui et urbem et negotia pridem nosset et Tellsoniis plane probatus esset. Quod vero itinera incerta, viam longam, hiemem asperam commemorasti, quis tandem post tot annos Tellsoniorum causa levia quaedam incommoda ferre debebit, si ego non debeo?» «Utinam ipse proficiscerer», inquit Carolus Darnaeus, inquietiore animo, velut secum loqueretur. «Ain vero!» exclamat Lorrius. «Tu mihi es idoneus ad consilia danda atque aliorum itinera reprehendenda! Tu proficisci cupis? Tu qui in Gallia natus es? O sapientem monitorem!» «Mi Lorri, eo ipso quod in Gallia natus sum, illa cogitatio — quam certe hic aperire nolueram — saepe in mentem venit. Qui enim miserrimae plebi aliqua misericordia motus fuerit, qui aliquid suorum bonorum ipsi cesserit», hic ad pristinum illum cogitandi modum rediit, «vix potest non sperare se auditum iri, atque aliquid auctoritatis habiturum, qua homines ad modum et temperantiam revocet. Heri dum, te nobis digresso, cum Lucia loquebar...» «Dum cum Lucia loquebaris», repetivit Lorrius. «Ita est. Miror te non pudeat Luciae nomen proferre! Te his temporibus Galliam petere velle!» «Verumtamen non proficiscor», respondit Carolus subridens. «Illud potius ad rem pertinet, quod tu profecturus te esse dicis.» «Profecturus plane sum. Nam, mi Carole», Lorrius in argentariae penetralia oculos coniecit vocemque depressit, «ne fingere quidem potes quanta difficultate negotia nostra illic gerantur, quantumque periculum libris tabulisque nostris immineat. Deus immortalis scit quam multis hominibus gravissima damna inde oriri possint, si aliqua instrumenta nostra rapiantur aut deleantur. Id autem quovis momento fieri potest; quis enim certo affirmet Lutetiam non hodie incendio conflagraturam, cras diripiendam esse? Itaque necesse est prudenti delectu ea documenta quae servanda sunt quam primum seligere, deinde aut humo obruere aut alio modo extra periculum removere. Hoc sine ullo temporis dispendio vix alius quisquam praeter me efficere possit. Ego vero, cum Tellsonii ipsi id sciant atque a me flagitent — quorum pane iam sexaginta annos vixi — tergiverser, quod artus mihi paulo rigidiores facti sint? Quin ego prae sex senibus istis qui hic sedent puer sum!» «Quantopere admiror, mi Lorri, fortitudinem istius animi tui tam iuvenilis!» «Nugae, nugae! Quin etiam, mi Carole», inquit Lorrius, iterum ad interiora aedium respiciens, «hoc tibi memoria tenendum est: res quaslibet nunc e Lutetia efferre paene impossibile est. Ipsa hodie nonnullae tabulae resque pretiosae ad nos pervenerunt (summa fide tibi haec dico; in negotiis ne tecum quidem talia susurrare mos est), quas homines omnium minime exspectandi attulerant; singuli, velut capite uno tantum capillo pendente, trans stationes excubiarum vix evaserant. Alio tempore fasciculi nostri huc illuc sine difficultate ferrentur, ut in hac vetere Anglia negotia geruntur; nunc omnia intercluduntur.» «Hac igitur ipsa nocte proficisceris?» «Hac ipsa nocte. Res enim eo angustiarum pervenit ut mora amplius fieri non possit.» «Nemo te comitabitur?» «Multos mihi comites proposuerunt; ego tamen nullum eorum accipere volo. Ieremiam mecum ducere constitui. Is multis iam noctibus diei dominici custos corporis mei fuit, et eius consuetudini adsuevi. Nemo suspicabitur Ieremiam aliud esse quam canem Anglicum pugnacem, neque aliud consilium habere quam in eum qui dominum suum tetigerit impetum facere.» «Iterum fateor me animi tui tam fortis tamque iuvenilis admiratione teneri.» «Iterum dico nugas agi. Postquam hoc munusculum exsecutus ero, fortasse Tellsoniorum consilium sequar et, negotiis abdicatis, quietam vitam agam. Tum demum satis erit temporis ad cogitandum de senectute.» Haec colloquia ad solitam Lorrii mensam habebantur, dum nobiles exules uno alterove passu ab ea distantes confertissime discurrebant, atque inter se iactabant quam atrocem vindictam de scelesta plebe mox sumpturi essent. Nobilibus in exilio fortuna deiectis, itemque multis Britannis qui sententias a maioribus acceptas tamquam solas rectas tuerentur, nimis usitatum erat de terribili illa rerum conversione disserere quasi sola esset messis sub caelo umquam sata nulla sementis facta: quasi nihil umquam factum esset, nihil omissum, unde ista nasceretur; quasi qui miserorum Galliae hominum multitudinem et opes ad salutem omnium destinatas ad dominationis libidinem conversas contemplati essent, iam multis annis ante imminens exitium non perspexissent neque aperte praedixissent. Talem verborum arrogantiam atque inania consilia, quibus nobiles rem publicam ad pristinum illum statum restituere somniabant, quamquam res illa, se ipsa consumpta, caelum terramque secum paene contriverat, vix quisquam sanae mentis rerumque vere gnarus sine aliqua recusatione ferre poterat. Haec autem vaniloquentia, circum aures Caroli Darnaei velut insolitus sanguinis tumultus in ipso capite strepens, una cum tacita quadam animi sollicitudine, eum iam pridem inquietum fecerat atque etiam tum inquietum tenebat. Inter disputantes Striverius aderat, vir apud tribunal regium causas agens, ad summos iam magistratus per honorum gradus contendens ideoque lingua maxime tum liber. Is nobilibus exposuit quam commode plebs pulvere tormentario in sublime displodi posset, quomodo omnis eius stirps e terris exscinderetur, et quemadmodum sine tali multitudine homines vivere possent; multa quoque alia non minus perspicua consilia afferebat, eius fere generis ac si quis aquilas omnes e mundo tollere vellet sale in caudas aspergendo. Haec Carolus singulari fastidio audiebat; inter exeundum, ne plura audiret, et manendum, ut contra loqueretur, dubitabat, cum res quae futura erant ad certam formam se paulatim componerent. Tum unus e ministris argentariae ad Lorrium accessit, epistulam sordidam nondum apertam ante eum deposuit atque quaesivit num aliquid comperisset de homine cui inscripta esset. Tam prope Carolum epistula posita est, ut inscriptionem conspiceret; eo etiam celerius perspexit quod ibi verum ipsius nomen scriptum erat. Ita inscriptum fuit: «URGENTISSIMUM. DOMINO QUI OLIM MARCHIO DE SANCTO EVRÉMONDIO IN GALLIA FUIT. CURAE ARGENTARIORUM TELLSONIORUM SOCIORUMQUE, LONDINII IN ANGLIA, COMMENDATUM.» Ipso nuptiarum mane medicus Manettus unum hoc a Carolo Darnaeo vehementer atque diserte petiverat: ne illius nominis arcanum ulli mortalium indicaretur, nisi ipse medicus quandoque fidem datam remitteret. Solis duobus hoc nomen notum erat; ne uxori quidem quicquam tale in suspicione venerat, nedum Lorrio. «Nondum», respondit Lorrius ministro; «omnes, ut opinor, qui hic adsunt interrogavi; nemo tamen scit ubi ille vir reperiatur.» Iam aderat hora qua argentaria clauderetur; maior sermocinantium turba praeter Lorrii mensam defluebat. Epistulam ille ostendebat ut exquireret cui tradi posset; eam alius exulum perlegit, tum alter, tum tertius, omnes irati atque in vindictam intenti; hic, ille, alius, Gallice vel Anglice convicia in Marchionem nusquam repertum coniecerunt. «Nepos, credo, Marchionis illius politissimi qui interfectus est», inquit unus, «certe degener successor. Gaudeo me numquam hominem novisse.» «Ignavus quidam, qui stationem suam deseruit», inquit alter; hic tamen ipse ante aliquot annos stramento coopertus, pedibus in altum conversis ac paene suffocatus, e Lutetia eiectus erat. «Novis opinionibus infectus», inquit tertius, qui praeteriens per perspicillum inscriptionem legebat; «novissimo Marchioni adversatus est, praedia sibi hereditate delata reliquit, truculentae turbae concessit. Spero fore ut ab iis mercedem sibi debitam referat.» «Quid ais?» vociferatus est Striverius. «Vere ita fecit? Talis est homo? Ostendite mihi sceleratissimum nomen! Malum illi!» Carolus, qui iam se continere non poterat, Striverium umero leviter tetigit atque inquit: «Hominem illum novi.» «Tune, per Iovem?» respondit Striverius. «Id mihi sane dolet.» «Cur?» «Cur, mi Darnaee? Audistin quae ille fecerit? Noli his temporibus rogitare cur.» «Immo vero rogo, cur?» «Tum iterum tibi dico, mi Darnaee, dolere me. Doleo etiam te tam absurdam quaestionem proponere. Ecce hominem qui, pestilentissimis atque impiissimis doctrinae daemonum erroribus imbutus, bona sua foedissimae hominum colluvioni permisit, quae passim homines caedit; meque rogas cur doleam quod talis homo ab eo cognoscatur qui iuventutem instituit! Sed respondebo. Doleo, quod huiusmodi nebuloni contagionem quandam inesse arbitror. Haec causa est.» Arcanum memoria retinens, Carolus aegerrime se repressit et dixit: «Fortasse virum non recte intellegis.» «Ego vero scio qua ratione te in angustias coniciam, mi Darnaee», inquit Striverius, qui ferocia ostentationeque gaudebat, «atque hoc ipsum faciam. Si is vir ingenuus est, ego certe eum non intellego. Haec ei meo nomine, additis meis officiis, renuntiare potes. Illud quoque ei dicas me mirari, postquam bona dignitatemque suam carnificinae illi multitudini tradiderit, cur ipse eius dux non sit. Sed minime vero, domini!» Hic circumspiciens digitis increpuit. «Aliquid ego de hominum natura novi; vobis affirmo numquam reperietis talem virum qui saluti suae tam praeclarorum clientium clementiam committat. Minime: simul atque res ad pugnam veniet, pedes in fugam quam primum conferet et clam elabetur.» His dictis, digitis iterum increpitis, Striverius umeris turbam disiecit viamque sibi patefecit et in vicum Fletensem evasit, circumstantibus fere omnibus plausum tribuentibus. Tum, cum ceteri ab argentaria discederent, Lorrius et Carolus Darnaeus soli ad mensam remanserunt. «Visne», inquit Lorrius, «epistulam in tuam curam accipere? Nosti ubi tradenda sit?» «Novi.» «Visne etiam explicare nos putare eos qui epistulam miserint speravisse fore ut quo eam mittere oporteret sciremus; ipsam autem iam aliquamdiu apud nos iacuisse?» «Libenter. Tune hinc Lutetiam proficisceris?» «Hinc, hora octava.» «Revertar ut ante profectionem tibi valedicam.» Ipse sibi, Striverio ceterisque fere omnibus hominibus infensus, Carolus quam celerrime in tranquillam regionem, quam Templum vocant, contendit, epistulam aperuit legitque. Haec erant quae continebat: «EX CARCERE ABBATIAE, LUTETIAE. «Die XXI mensis Iunii, anno MDCCXCII. «DOMINO OLIM MARCHIONI. «Postquam diu a vicanis in maximo vitae discrimine versatus sum, summa vi indignissimisque contumeliis correptus, longissimo itinere pedibus Lutetiam ductus sum. In via multa gravia passus sum. Nec tamen hoc solum; domus mea deleta est, usque ad ipsa fundamenta diruta. «Crimen, domine olim Marchio, propter quod in carcere teneor, propter quod in iudicium vocabor atque, nisi liberalissimo auxilio tuo subvenias, capite damnabor, hoc esse dicunt: me maiestatem populi prodidisse, quoniam pro homine e patria profugo contra populum egerim. Frustra profiteor me, secundum mandata tua, pro ipsis hominibus, non contra eos egisse. Frustra profiteor me, priusquam profugorum bona publice occuparentur, vectigalia, quae incolae solvere iam desierant, remisisse; nullas agrorum pensiones exegisse; neminem in ius vocasse. Nihil aliud respondent nisi me pro profugo egisse; et ubi sit ille profugus. «Heu! Clementissime domine olim Marchio, ubi est profugus ille? Etiam per somnum clamo: ubi est? Caelum ipsum interrogo: nonne ille veniet ut me liberet? Responsum nullum. Heu, domine olim Marchio, hanc miseram vocem trans mare emitto, sperans fore ut forte per magnam Tellsoniorum argentariam, Lutetiae notissimam, ad aures tuas perveniat! «Per caelum, per iustitiam, per liberalitatem, per honorem generosi nominis tui te obsecro, domine olim Marchio, ut mihi opem feras et me e vinculis eripias. Hoc unum delictum meum est, quod tibi fidelis fui. O domine olim Marchio, oro ut tu quoque mihi fidem praestes! «Ex hoc teterrimo carcere, ubi singulis horis exitio propius admoveor, tibi, domine olim Marchio, miserrimae maestissimaeque servitutis meae testimonium mitto. «Tuus afflictissimus «GABELLIUS.» Haec epistula occultam iam pridem Caroli mentis sollicitudinem vehementer excitavit. Periculum veteris famuli atque optimi, cui nullum aliud crimen erat quam fides ipsi eiusque familiae servata, tam graviter conscientiam eius urgebat, ut, dum per templi ambulationes incertus quid ageret commearet, paene vultum a praetereuntibus averteret atque absconderet. Probe noverat se in eo quod egerat non omnia officio suo convenienter perfecisse: perhorruerat quidem novissimum illud scelus, quo veteris familiae facinora infamiaque cumulata erant; patruum suspectum habuerat, cui iure irascebatur; ab omni illa vetere domus potentia, iam ad ruinam vergente, quam ipse sustinere exspectabatur, conscientia abhorrebat. Nihilo minus recte non omnia peregerat. Optime etiam sciebat se, quamquam iam pridem in animo bonis dignitatibusque renuntiare statuisset, amore tamen Luciae impulsuque eius nimis festinasse, neque renuntiationem ad finem perduxisse. Omnia certo consilio ordinare et ipse ad finem usque administrare debuerat; id sibi in animo fuisse noverat, sed re vera numquam perfecerat. Domesticae vitae in Anglia, quam ipse sibi delegerat, felicitas, necessitas cotidie laborandi, tam celeres temporum mutationes atque perturbationes, ut huius hebdomadis eventus superioris hebdomadis consilia nondum adulta delerent, insequentis autem omnia iterum converterent: harum rerum vi se cessisse noverat, non quidem sine sollicitudine, sed tamen nullo adsiduo atque in dies crescente conatu res corrigendi. Noverat se occasionem operandi aliquamdiu exspectasse; verum res interim ita mutatas tumultuatasque esse, ut opportunitas iam praeterisset, nobiles omnibus viis atque semitis e Gallia fugerent, bona eorum publice occuparentur ac delerentur, nomina ipsa abolerentur. Haec omnia non minus ipsi quam novis quibuslibet Galliae magistratibus, qui eum inde accusare possent, manifesta erant. Attamen nullum umquam hominem oppresserat, nullum in vincula coniecerat. Tantum aberat ut debita sua acerbe exegisset, ut ea sua sponte remitteret, atque in orbem, ubi nulla favorum commendatione adiuvaretur, se abiecisset, locum sibi privatum industria comparavisset et panem proprio labore meruisset. Gabellius autem praediis iam exhaustis atque debitis implicitis praefuerat, mandatis ipsius scriptis obstrictus ut incolis parceret, ut ex iis quae superessent quam plurimum eis tribueret: lignum hieme quantum creditores graves concederent, fructus aestate quantum ex eorundem manibus eripi posset. Has res Gabellius certe pro sua salute apud iudices commemoraverat atque argumentis confirmaverat, ut iam aliqua eius rei notitia exstare necesse esset. Haec cogitatio vehementem illam voluntatem, quae iam apud Carolum oriri coeperat, confirmabat: Lutetiam proficiscendum esse. Ita vero. Quemadmodum nauta ille in antiqua fabula ventis aestibusque in vim scopuli magnetis adductus erat, unde scopulus ipse eum ad se trahebat, ita nunc Carolus pergere cogebatur. Quicquid in animo eius oriebatur, idem quasi fluctibus abreptum eum celerius, firmius, certius ad tam terribilem vim qua trahebatur impellebat. Tacita eius sollicitudo haec fuerat: pessima proposita pessimis instrumentis in patria sua infelicissima perfici, se autem, qui se melioris animi quam illos homines esse non ignoraret, eo abesse, neque aliquid conari quo caedes coercerentur et humanitatis misericordiaeque iura defenderentur. Hac sollicitudine partim repressa partim eum accusante, ad se cum forti illo sene comparandum deductus erat, cui tantum officii studium inesset. Haec sibi parum honesta comparatio statim consecuta est nobilitatis contumelia, qua graviter laesus erat, tum Striverii convicia, quae veterum quarundam causarum gratia duriora multoque acerbius ferenda erant. Postremo accesserat Gabellii epistula: precatio vincti innocentis, mortis periculum subeuntis, qui ipsius iustitiam, honorem, famam imploraret. Iam statuerat. Lutetiam eundum erat. Ita: scopulus magnes eum trahebat; navigandum usque eo erat, donec in eum incurreret. Nullum tamen scopulum se nosse putabat, vix ullum periculum cernebat. Quod iam fecerat, quamquam imperfectum reliquerat, sibi ita ob oculos ponebat, ut speraret, si in Galliam venisset et consilii sui rationem aperuisset, magnam sibi gratiam habitum iri. Tum illud splendidum bene faciendi simulacrum ante oculos obversabatur, quod tot hominibus bonis specie spei laetae quasi fallax in desertis vapor apparet; atque sibi fingebat aliquam se auctoritatem consecuturum, qua hanc iam tam effrenate furiosam rerum conversionem in meliorem viam revocaret. Dum ita constituto animo huc illuc commeat, reputavit neque Luciam neque patrem eius quicquam de itinere cognoscere debere priusquam ipse profectus esset. Lucia, quoad fieri posset, dolore discessus liberanda erat; medico autem, qui cogitationes ad veteres illas periculosas recordationes revocare semper recusabat, factum potius nuntiandum, quam incertum propositum inter spem et metum suspendendum. Quantum ad imperfectas res suas pertineret, ne hoc quidem apud se discutiebat, quam multum inde ortum esset quod, ne memoriam priorum in Gallia malorum in animo soceri excitaret, numquam de illis negotiis libere atque plene disserere audisset. Haec tamen res quoque in consiliis eius momenti aliquid habuerat. Multa agitans, huc illuc ambulavit donec tempus esset ad Tellsonios revertendi atque Lorrio valedicendi. Simul ac Lutetiam pervenisset, ad illum veterem amicum accessurus erat; nunc vero nihil de suo consilio palam facere volebat. Ad argentariae ostium raeda equis ad iter mutandis instructa parata stabat; Ieremias caligis indutus, cetero apparatu ad profectionem instructus exspectabat. «Epistulam illam tradidi», inquit Carolus Darnaeus ad Lorrium. «Nolui te responsionem scriptam ferre, sed fortasse verba quaedam mandata referre voles.» «Libenter, et sane quam promptissime», respondit Lorrius, «dummodo nullum inde periculum oriatur.» «Nullum omnino; quamquam homini in carcere Abbatiae detento nuntius ferendus est.» «Quo nomine vocatur?» quaesivit Lorrius, pugillares apertos manu tenens. «Gabellius.» «Gabellius. Quid igitur misero Gabellio in carcere dicendum est?» «Hoc unum: epistulam acceptam esse, atque eum venturum.» «Num tempus certum significandum est?» «Cras nocte iter suscipiet.» «Num ullius hominis nomen commemorandum?» «Nullum.» Lorrium plures vestes paenulasque induentem adiuvit; deinde ambo e calidis argentariae aedibus in nebulosum vici Fletensis aerem exierunt. «Luciae et parvae Luciae meum amorem renuntia», inquit Lorrius valedicens, «atque utramque, dum rediero, quam diligentissime custodi.» Carolus Darnaeus, dum raeda discedebat, capite leviter moto subrisit, sed vultu dubitationem prae se ferebat. Eadem nocte — quartus decimus erat Augusti dies — ad multam usque noctem vigilavit atque duas epistulas summo animi ardore conscripsit. Alteram Luciae destinavit, qua gravissimam itineris Lutetiam suscipiendi necessitatem aperiebat, pluribus argumentis ostendens cur sibi certo persuaderet nullum ibi vitae suae periculum futurum. Alteram medico scripsit, Luciam dilectamque filiolam eius curae committens, deque eadem re firmissimis asseverationibus disserens. Utrique pollicitus est se, simul atque pervenisset, litteras missurum quibus incolumitatem suam confirmaret. Gravis ille dies fuit, quo inter suos versabatur, qui tum primum consilium quoddam e communi coniugum vita apud se solum retinebat. Difficile erat pium illud mendacium servare, de quo sui ne minimam quidem suspicionem habebant. Sed cum uxorem suam tam felicem ac negotiosam amanter intueretur, eo magis statuit nihil de imminenti discessu ei indicare. Iam paene impellendus fuerat ut omnia profiteretur, adeo insolitum erat quicquam sine placido eius auxilio facere; nihilominus consilium tenuit, et dies cito praeteriit. Primo vespere Luciam et filiolam, quae ipsi haud multo minus cara erat quam mater, amplexus est, simulans se paulo post rediturum; nam negotium sibi commenticium praetenderat atque sarcinulam vestium iam occultaverat. Ita in vias gravi nebula oppressas egressus est, animo multo graviore. Iam illa vis, quae cerni non poterat, celeriter eum ad se rapiebat; venti omnes aestusque uno impetu vehementer eodem ferebantur. Duas epistulas fideli ianitori tradidit, qui eas semihora ante mediam noctem, neque maturius, reddere iussus est. Tum equum conscendit, Dovoriam petiturus, iterque instituit. «Per caelum, per iustitiam, per liberalitatem, per honorem generosi nominis tui!» His miseri captivi precibus animum iam deficientem confirmabat, dum omnia quae in terris carissima habebat post tergum relinquebat atque ad scopulum magnetem undis ferebatur. FINIS LIBRI SECUNDI LIBER TERTIUS · VESTIGIA TEMPESTATIS CAPUT I · IN SECRETO Qui autumno anni millesimi septingentesimi nonagesimi secundi ex Anglia Lutetiam petebat, lentissime iter faciebat. Viae pessimae, vehicula parum idonea, equi miseri satis superque morarum attulissent, etiamsi infelix ille Gallorum rex, regno deiectus, in solio suo pristina maiestate etiamtum sedisset; at mutata tempora longe alia impedimenta itineri opponebant. Omnibus urbium portis, omnibus vicorum stationibus ubi vectigalia exigebantur, manus civium patriam amantium excubabant, sclopetis rei publicae, quae singulis paene momentis displodere videbantur, armati. Qui veniebant quique discedebant coercebantur, quaestionibus interrogabantur, diplomata inspiciebantur, nomina cum indicibus suis conferebantur; alios retro agere, alios progredi, alios consistere ac in custodiam dari iubebant, prout incertum cuiusque iudicium aut libido suadebat ad salutem novae rei publicae, unius atque individuae, cui Libertas, Aequalitas, Fraternitas, aut Mors pro signo erant. Vix paucas leucas Gallicas emensus erat Carolus Darnaeus cum intellegere coepit sibi per illas agrestes vias nullam in Angliam redeundi facultatem futuram esse, nisi prius Lutetiae civis bonus pronuntiatus esset. Quidquid iam accideret, necesse erat ad destinatum itineris finem pergere. Nullus tam exiguus vicus post tergum eius portam clauserat, nulla tam vulgaris viae saeptio demissa erat, quin intellegeret alteram quasi ferream ianuam inter se et Angliam obserari. Adeo undique custodia ac vigilantia circumclusus tenebatur, ut, etiamsi ipse in rete captus esset aut in cavea ad destinatum locum ferretur, vix maiorem libertatis iacturam sentire potuisset. Haec ubique vigilantia non modo viciens in singulis itineris partibus eum in ipsa via interpellabat, sed totidem paene vicibus uno die iter morabatur: nunc equites pone sequebantur eumque revocabant; nunc praecedentes ante adventum subsistere iubebant; nunc comitabantur atque custodiebant. Iam aliquot dies in sola Gallia iter fecerat, cum nocte quadam, itinere defessus, in parvo oppido iuxta viam publicam, a Lutetia adhuc longe remoto, cubitum concessit. Nisi litteras miseri Gabellii e carcere Abbatiae secum tulisset atque identidem ostendisset, ne tam longe quidem pervenisset. In statione excubiarum eius oppiduli tam graves difficultates obvenerant, ut iam ad summum discrimen itineris rem deductam esse sentiret. Quare minime miratus est, media nocte in parvo diversorio, quo usque ad auroram relegatus erat, e somno excitari. Expergefactus est a magistratulo loci timido atque tribus civibus armatis, qui pilleos rubros e rudi panno gestabant et fistulas fumarias ore tenentes in lectulo eius consederunt. «Profuge», inquit magistratulus, «te Lutetiam sub custodia mittam.» «Civis», respondit Carolus, «nihil magis cupio quam Lutetiam pervenire; custodia tamen libenter carerem.» «Tace!» fremuit unus e pilleatis rubris, sclopeti calce stragulum feriens. «Conticesce, nobilis!» «Ita plane est, ut bonus hic rei publicae amicus dicit», ait magistratulus pavens. «Nobilis es; igitur custodia tibi opus est, cuius etiam sumptus ipse sustinere debes.» «Nihil mihi relinquitur eligendi», respondit Carolus Darnaeus. «Eligendi potestatem! Audite hominem!» exclamavit idem vultu torvo, rubro pilleo insignis. «Quasi non beneficium esset eum a ferreo lucernae fulcro, ex quo homines suspenduntur, defendere!» «Semper ita est, ut bonus civis ait», subiecit magistratulus. «Surge vestesque indue, profuge.» Darnaeus paruit. Ad excubitorium reductus est, ubi alii cives rubris pilleis horridis tecti apud ignem excubialem alii fumum ducebant, alii bibebant, alii dormiebant. Ibi custodibus magnam pecuniam numeravit atque inde hora tertia post mediam noctem, viis imbre imbutis atque madentibus, cum illis profectus est. Duo erant custodes, equis insidentes, pilleis rubris et tricoloribus insignibus ornati, sclopetis rei publicae ac gladiis instructi; alter ad dextram, alter ad sinistram eius equitabat. Carolus equum suum ipse regebat; sed funem laxius freno eius alligaverant, cuius extremam partem unus e custodibus circa manum suam circumduxerat. Sic imbre acri in ora impellente profecti sunt, ac per iniquum oppidi pavimentum gravi equitum militarium cursu strepentes, inde in vias luto alte mersas exierunt. Eodem habitu, nihil nisi equos et cursum mutantes, omnes illas caenosas leucas quae inter eos et caput Galliae iacebant confecerunt. Noctibus iter faciebant; luce orta post unam alteramve horam consistebant, deinde usque ad vesperum quiescebant. Tam misere vestiti erant custodes, ut tibias nudas stramentis circumligarent, humeros pannis laceris vix opertos stramine quasi tecto tegerent, ne pluvia perfunderentur. Quamquam comitatus ille per se molestus erat, quamquam periculum praesentissimum inde oriebatur quod alter ex civibus fere perpetuo ebrius sclopetum suum incautissime gestabat, Carolus tamen vinculis istis animi tranquillitatem prorsus non amisit. Secum enim reputabat causam suam nondum cognitam esse neque rationes a se adhuc expositas, quas Gabellius e carcere Abbatiae testimonio confirmare posset; itaque custodiam hanc nihil de meritis suis praeiudicare. At ubi Caesaromagum pervenerunt, id quod vesperi accidit, cum viae hominibus plenae essent, rerum faciem sibi graviter minacem esse negare non potuit. Turba male ominata in statione ubi equi mutabantur convenerat, ut equo descendentem spectaret, passimque magna voce conclamabatur: «Pereat profugus!» Iam alterum pedem e sella demittebat; subito tamen substitit, atque in sellam, quam tutissimum sibi locum putabat, se recipiens inquit: «Profugum me dicitis, amici? Nonne videtis me mea sponte in Galliam venisse?» «Maledictus es profugus!» clamavit faber ferrarius, malleo manu tenens atque per turbam irato impetu in eum tendens. «Et maledictus es nobilis!» Stationis magister inter fabrum atque frenum equi, quod ille manifeste arripere volebat, se interposuit placideque dixit: «Sinite hominem, sinite! Lutetiae iudicabitur.» «Iudicabitur!» repetivit faber, malleum vibrans. «Ita vero, et tamquam proditor damnabitur!» Assensu fremuit turba. Cum stationis magister equum Caroli in aream interiorem avertere vellet, Darnaeus manu eum retinuit; custos interea ebrius in sella quietus residebat, funiculo circa manum obvoluto, atque spectabat. Carolus, ubi primum vocem per tumultum exaudiri potuit, sic locutus est: «Amici, aut ipsi fallimini aut ab aliis decipimini. Proditor non sum.» «Mentitur!» vociferatus est faber. «Ex quo decretum latum est, proditor est. Vita eius populo addicta est; scelerata illa vita non iam ipsius est!» Cum Carolus in vultibus turbae imminentem iam impetum cerneret atque intellegeret eos proximo momento omnes in se irrupturos esse, stationis magister equum eius in atrium vertit, custodes equi lateribus proxime adhaeserunt, ille autem valvas binas iam vetustate labantes clausit et vectibus firmavit. Faber malleo portam percussit, turba fremitum edidit; nihil amplius actum est. «Quodnam est decretum cuius faber meminit?» rogavit Darnaeus stationis magistrum, cum ei gratias egisset atque in atrio iuxta illum staret. «Scilicet decretum quo profugorum bona vendi iubentur.» «Quando latum est?» «Die quarto decimo.» «Eo ipso die quo ex Anglia discessi!» «Omnes aiunt hoc unum tantum esse e pluribus decretis, aliaque mox sequutura, nisi iam lata sint, quibus profugi omnes in exilium agantur, quicumque autem redierint capitis damnentur. Hoc ille sibi voluit, cum vitam tuam non iam tuam esse diceret.» «Sed eiusmodi decreta nondum lata sunt?» «Unde ego sciam?» inquit stationis magister, umeris sublatis. «Fortasse iam lata sunt, fortasse ferentur. Idem est. Quid aliud quaeris?» In horreo super stramento usque ad mediam noctem requieverunt; dein, omnibus oppidanis dormientibus, equos iterum conscenderunt. Inter tot mutationes rerum olim familiarium, quibus ille cursus incredibilis videbatur, non minima erat ea quod vix usquam homines dormire videbantur. Saepe enim, post longam per vias desertas et maestas equitationem, ad pauperum casulas veniebant, quas non obscuritas operiebat, sed lucernae undique collustrabant; ibi medio noctis silentio, quasi spectra quaedam, homines aut circa arborem arefactam, quam Libertatis arborem nominabant, manibus inter se iunctis in orbem ibant, aut uno agmine stantes carmen de Libertate canebant. Feliciter tamen Caesaromagi eo tempore somnus erat, cuius ope poterant illa nocte effugere. Rursus itaque in solitudinem exierunt, frigore et pluvia contra anni tempestatem percussis, per agros aridos ac depauperatos qui eo anno nullos fructus ediderant, inter reliquias aedium ignibus atratas, cum subinde ex insidiis subito equites rei publicae excubitores prosilirent et, frenis acrius tractis, iter ipsis obstruerent. Omnibus viis vigilias disponebant. Tandem illucescente die ad muros Lutetiae pervenerunt. Cum accessissent, porta clausa atque magna manu custodita erat. «Ubi sunt huius captivi diplomata?» interrogavit vir quidam auctoritate praeditus, vultu constanti, quem excubitores acciverant. Carolus Darnaeus, tam iniquo vocabulo offensus, rogavit ut animadverteret se viatorem liberum esse et civem Gallum, cui custodes tantummodo propter perturbatum civitatis statum impositi essent, quorum etiam mercedem ipse persolvisset. «Ubi», eadem omnino mente repetivit ille, nulla ratione dictorum eius habita, «ubi sunt huius captivi diplomata?» Ebrius ille rei publicae amicus in pilleo suo chartas habebat atque protulit. Vir auctoritate praeditus, postquam Gabellii epistulam percurrit, perturbatus aliquantulum et admiratus esse visus est; tum Carolum diligentius intuitus est. Neque tamen quidquam locutus, et custodes et custodiendum reliquit atque in excubitorium intravit. Illi interim extra portam equis insidentes exspectaverunt. Dum ita suspensus haeret, Carolus circumspiciens animadvertit portam mixtis custodibus, militibus atque civibus, teneri; quorum cives militibus longe numero praestabant. Plaustra rusticorum, qui commeatus in urbem importabant, itemque alii qui similia negotia gerebant, satis facile intro admittebantur; egredi autem, etiam hominibus humillimis, difficillimum erat. Magna et confusa turba virorum mulierumque, praeter iumenta vehiculaque omnis generis, exitum exspectabat, sed tanta diligentia singulorum persona cognoscebatur, ut pauci admodum singillatim ac lentissime per claustrum transmitterentur. Nonnulli, cum longe adhuc abesset tempus quo ipsi examinarentur, humi cubantes somnum capiebant aut tabaci fumum hauriebant; alii colloquebantur aut incerti vagabantur. Pilleus ruber et insigne tricolor apud viros aeque atque apud mulieres ubique cernebantur. Dimidiam fere horam in sella haec observaverat, cum idem vir rediit atque excubitoribus iussit ut portam aperirent. Deinde duobus custodibus, alteri ebrio, alteri sobrio, accepti captivi chirographum dedit; ipsum de equo descendere iussit. Quo facto duo cives, fessum equum eius ducentes, conversis equis abequitaverunt, urbem ne ingressi quidem. Carolus ducem suum in excubitorium secutus est, quod vili vino tabacoque foetebat. Ibi milites et cives, dormientes vigilantesque, ebrii sobriique atque inter somnum et vigiliam, inter ebrietatem et sobrietatem velut medio quodam loco constituti, passim iacebant aut stabant. Lux, partim ex lucernis oleo iam deficientibus, partim e die nubilo accepta, incerta quoque atque mixta erat. In mensa libri publici aperti iacebant, quibus praefectus quidam vultu truci et fusco praesidebat. «Civis Defargi», inquit ille ad ducem Caroli, chartulam sibi ad scribendum sumens, «hiccine profugus Evremondius est?» «Hic ipse.» «Quot annos natus es, Evremondi?» «Septem et triginta.» «Uxorem habes, Evremondi?» «Habeo.» «Ubi nuptias celebrasti?» «In Anglia.» «Scilicet. Ubi nunc est uxor tua, Evremondi?» «In Anglia.» «Scilicet. Tu, Evremondi, ad carcerem qui La Force vocatur tradendus es.» «O caelum iustum!» exclamavit Darnaeus. «Qua lege, quo crimine?» Minister e chartula quam scribebat paulisper oculos sustulit. «Novas leges habemus, Evremondi, nova quoque crimina, ex quo postremo hic fuisti.» Haec acerbo risu dixit, deinde scribere perrexit. «Obtestor ut hoc animadvertas: mea sponte huc veni, ut populari meo, cuius litteras auxilium implorantes ante oculos habes, succurrerem. Hoc unum posco, ut sine mora id facere liceat. Nonne hoc iure meo postulare possum?» «Profugis nulla iura sunt, Evremondi», frigide respondit ille. Scribere perrexit usque dum absolvit; scripta apud se legit, pulvere ad exsiccandum aspersit, tum Defargio tradidit his verbis: «Secreto custodiendus.» Defargius chartula ostensa captivo significavit ut se sequeretur. Ille paruit; duo praeterea rei publicae amici armati in custodiam comitatus dati sunt. «Tune es», submissa voce quaesivit Defargius, dum ex excubitorio gradibus descenderent et ad urbem verterentur, «qui filiam medici Manetti duxisti, eius qui olim in Bastilia, quae nunc nulla est, captivus fuit?» «Ego sum», respondit Darnaeus, illum miratus intuens. «Mihi nomen Defargio est. Tabernam vinariam in vico Sancti Antonii exerceo. Fortasse de me audisti.» «In domum tuam uxor mea venit, ut patrem suum recuperaret? Immo vero!» Vocabulum uxoris, quasi tristissimam aliquam memoriam Defargio excitans, effecit ut ille subito iratus exclamaret: «Per feminam illam nuper natam atque acutam, cui Guillotina nomen est, quid tibi fuit quod in Galliam venires?» «Modo coram te audisti quam ob causam venerim. An id verum esse non credis?» «Verum tibi perniciosum», respondit Defargius, superciliis contractis nec ab itinere oculos avertens. «Equidem hic plane quid agam nescio. Omnia tam inaudita, tam immutata, tam subita atque iniusta sunt, ut prorsus consilium perdiderim. Num aliquid auxilii mihi praestare potes?» «Nihil», inquit Defargius, eadem qua antea obtutuum recta intendens. «Uni saltem interrogationi respondebis?» «Fortasse, prout res postulabit. Dic quid quaeras.» «In isto carcere, quo tam iniuste ducor, licebitne mihi cum iis qui foris sunt libere communicare?» «Videbis.» «Nonne ibi tamquam in sepulcro abditus, ante causam cognitam condemnatus, omni facultate me defendendi carebo?» «Videbis. Quid tum? Alii olim in peioribus carceribus pari modo sepulti sunt.» «Sed numquam mea opera, civis Defargi.» Defargius obliquis atque infestis oculis eum aspexit, tum obstinato silentio iter perrexit. Quanto diutius conticescebat, tanto minus — ut quidem Carolo videbatur — spes erat fore ut ulla ratione molliretur. Itaque Carolus properavit dicere: «Summa mihi res est (tu, civis, etiam melius quam ego quanti sit intellegis) ut Lorrio, viro Anglo apud Tellsoniorum argentariam, qui nunc Lutetiae versatur, hoc unum sine ulla expositione nuntiare possim: me in carcerem La Force coniectum esse. Potesne id mihi curare?» «Nihil tibi curabo», obstinate respondit Defargius. «Patriae ac populo officium debeo. Utrique sacramento obstrictus servio; adversus te sum. Nihil tibi praestabo.» Darnaeus intellexit frustra se ulterius oraturum; simul etiam animus ei indignatione elatus est. Dum taciti procedunt, mirari non poterat quam assueti cives captivis per vias ductis spectandis essent. Ne pueri quidem eum magnopere observabant. Nonnulli praetereuntes capita verterunt, pauci tamquam nobili digito minati sunt; ceterum hominem veste nitida indutum ad carcerem ire non magis mirabantur quam operarium sordidioribus vestibus ad opus suum pergere. In vico quodam angusto, obscuro et sordido, per quem iter habebant, orator quidam ardens in subsellium ascendens turbam non minus ardentem de sceleribus regis et familiae regiae adversus populum admonebat. Ex paucis quae inde audire potuit Carolus primum didicit regem in carcere detineri legatosque exterarum gentium omnes Lutetia discessisse. In itinere enim nihil omnino, praeter ea quae Caesaromagi audierat, compererat; assiduus ille comitatus universaque vigilantia eum ab omnibus sermonibus ac nuntiis separaverant. Iam haud dubie intellegebat se in longe maiora pericula incidisse quam ea quae, cum ex Anglia discederet, exorta essent. Intellegebat mala celerrime circa se coacervata esse atque posse etiam celerius augeri. Neque ipse sibi negare poterat se fortasse non profecturum fuisse, si paucorum dierum eventus prospicere potuisset. Neque tamen curae eius tam atrae erant quam nunc, rerum postea gestarum notitia instructi, suspicari possumus. Quamvis obscurum ac minax futurum esset tempus, ignotum erat; in ipsa ignoratione spes quaedam inconsulta haerebat. Immanis illa caedes, quae per dies noctesque saevitura atque intra paucas horas laetum messis tempus immani sanguinis macula foedatura erat, non magis ad eius scientiam pervenerat quam si centum milia annorum abfuisset. Nomen illius feminae nuper natae acutaeque, quam Guillotinam vocitabant, ipsi sicut plerisque hominibus vix notum erat. Facinora quae mox perpetranda erant ne ab iis quidem qui ea perpetraturi erant iam tunc, ut credibile est, excogitata fuerant. Quomodo igitur in animo miti, qui futurum per umbras tantum cerneret, locus talibus imaginibus esse posset? Iniquam in custodia vexationem, labores, crudelem denique ab uxore filiolaque separationem sibi futuram esse aut verebatur aut pro certo habebat; praeter haec nihil definite timuit. Cum his cogitationibus, quae satis graves erant ei qui in tristissimum carceris atrium adduceretur, ad La Force pervenit. Vir quidam facie tumida atque inflata validum carceris ostiolum aperuit; huic Defargius «Profugum Evremondium» tradidit. «Quid, per inferos!» exclamavit ille facie inflata. «Quot adhuc supererunt istius generis?» Defargius, quasi nihil audisset, chirographum accepti captivi recepit; deinde cum duobus civibus quibuscum venerat recessit. «Quid, per inferos, iterum dico!» exclamavit carceris custos, solus cum uxore relictus. «Quot adhuc!» Uxor, cum nihil esset quod huic quaestioni responderet, hoc unum dixit: «Patientia opus est, mi vir!» Tres alii carceris ministri, quos tintinnabulo illa acciverat, eandem sententiam comprobaverunt; unus insuper addidit: «Libertatis amore!» Quae verba in illo loco perquam alieno tempore dicta videbantur. La Force carcer erat maestus, obscurus, immundus, foetore teterrimo somni inclusorum infectus. Mirum quam cito gravis ille foetor, ex hominibus in carcere dormientibus ortus, in locis neglegenter custoditis se prodat! «Atque hic quoque secreto custodiendus!» murmuravit custos, chartulam inspiciens. «Quasi non iam ego usque ad rupturam refertus essem!» Chartulam iratus in acumen ferreum, quo scripta perforata servantur, infixit; Carolus autem per dimidiam horam voluntatem eius exspectavit, nunc in amplo illo conclavi testudinato huc illuc ambulans, nunc in sedili lapideo residens; utroque modo tam diu conspiciendus relinquebatur, ut custos maior omnesque subditi eius vultum memoriae mandare possent. «Age!» tandem inquit praefectus, claves assumens. «Mecum veni, profuge.» Per maestam carceris obscuritatem Carolus eum secutus est; per transitus et scalas ibant, multis post terga ianuis clangore clausis atque obseratis, donec in amplum sed humile conclave testudinatum pervenerunt, viris feminisque captivis confertum. Mulieres longae mensae assidebant: aliae legebant, aliae scribebant, aliae fila nectebant aut consuebant aut acu picturas in vestes inducebant. Viri plerique post sellas earum stabant, alii per conclave lente deambulabant. Cum carceris conspectus turpium scelerum atque ignominiae cogitationem animo eius sponte ingereret, novus captivus ab hoc hominum coetu primo abhorruit. Sed nihil tam incredibile in illo iam pridem incredibili itinere visum est quam quod omnes subito surrexerunt ut eum exciperent, summa cum illa morum urbanitate omnibusque vitae gratiis atque officiis quibus homines eo tempore inter se utebantur. Quae urbanitas tam mirum in modum carceris tristitia obscurabatur atque per hanc indignam sordium miseriarumque speciem tamquam umbra aliqua cernebatur, ut Carolo mortuorum inter umbras stare videretur. Umbrae omnes! Umbra pulchritudinis, umbra dignitatis, umbra elegantiae, umbra superbiae, umbra levitatis, umbra ingenii, umbra iuventutis, umbra senectutis; omnes in deserto quasi litore exspectantes dum inde amoverentur, omnes in eum conversa habentes lumina ipsa morte iam mutata, quam in hunc locum venientes velut subierant. Hoc spectaculum eum stupentem immobilemque reddidit. Custos iuxta eum stans ceterique ministri, qui ultro citroque per conclave transibant, in consuetis officiis suis satis tolerabili habitu futuri, nunc tamen, cum matribus luctu confectis ac filiabus florentibus compararentur, cum umbris mulierum eleganter comptarum, virginum forma insignium, matronarum molliter educatarum, adeo rudes et agrestes apparebant, ut tota illa rerum, morum atque verisimilitudinis inversio summum incredibilitatis gradum attingeret. Profecto umbrae omnes! Profecto tam longum tamque incredibile iter morbi cuiusdam progressus fuerat, qui ad has opacas inferorum sedes eum deduxisset! «Nomine omnium qui eadem nobiscum fortuna laborant», inquit vir quidam forma et oratione aulica insignis, qui ad eum processerat, «honori mihi duco te in carcerem La Force excipere, atque de calamitate qua in nostrum consortium perductus es tecum dolere. Utinam illa brevi feliciter finiatur! Alibi fortasse nimiae curiositatis esset nomen tuum statumque quaerere; hic autem nihil eiusmodi est. Licetne nobis quaerere?» Carolus Darnaeus animum collegit atque, quam aptissimis potuit verbis, ea quae quaerebantur respondit. «Sed spero», inquit idem vir, oculis praefectum carceris prosequens, qui trans conclave movebatur, «te non secreto custodiendum esse?» «Quid haec verba significent nescio; ita tamen illos dixisse audivi.» «Heu, quantopere dolemus! Quantum nobis id displicet! Ne tamen animum despondeas: complures ex nostro coetu initio secreto inclusi erant; neque multo tempore ita manserunt.» Tum maiore voce addidit: «Dolens omnibus vobis nuntio: secreto custodiendus.» Cum Carolus Darnaeus per conclave ad ianuam cancellis firmatam, ubi custos exspectabat, transiret, omnes murmure miserationem testabantur, multique prospera ei optabant et animum addebant; inter quas voces praesertim mulierum blanda et misericordia plena verba audiebantur. Ad cancellos constitit atque conversus ex animo gratias agere conatus est; sed ianua custode impellente clausa est, atque umbrae illae in perpetuum e conspectu eius evanuerunt. Ianua illa clathrata ad scalas lapideas sursum tendentes aperiebatur. Cum quadraginta gradus ascendissent — captivus enim, quamquam vix dimidiam horam inclusus, gradus iam numerabat — custos humilem ianuam nigram reseravit, atque in cellam solitariam intraverunt. Frigus atque umor ibi sentiebantur, non tamen tenebrae. «Hic locus tuus est», inquit custos. «Cur solus includor?» «Unde ego sciam!» «Licetne mihi calamum, atramentum, chartam emere?» «Non est mihi id mandatum. Visent te quidam; tum interrogare poteris. Nunc cibum emere licet, nihil aliud.» In cella erant sella, mensa, culcita stramine conferta. Dum custos ante discessum singula illa instrumenta et quattuor parietes oculis perlustrabat, captivo contra parietem oppositum innixo vana quaedam cogitatio in mentem errans venit: illum custodem tam foede facie totoque corpore tumidum esse, ut hominem aqua demersum, cuius corpus humore impleretur, referret. Postquam custos excessit, eadem erranti animo cogitatione secum dixit: «Iam hic relictus sum, quasi mortuus essem.» Cum deinde subsistens in culcitam deorsum aspexisset, nauseans oculos avertit atque secum cogitavit: «Ecce in his animalculis repentibus prima corporis post mortem condicio.» «Quinque passus in longitudinem, quattuor passus cum dimidio in latitudinem. Quinque passus, quattuor passus cum dimidio. Quinque passus, quattuor passus cum dimidio.» Captivus per cellam ultro citroque ambulans mensuram eius numerabat; urbis autem fremitus, velut tympana procul obtuse pulsa, ad eum ascendebat, cui clamorum ingens atque ferox fluctus miscebatur. «Calceos faciebat; calceos faciebat; calceos faciebat.» Iterum dimensiones loci enumeravit atque velocius ambulavit, ut mentem suam a priore illa verborum repetitione abstraheret. «Umbrae illae, quae clausa ianua evanuerunt. Una inter eas erat imago feminae nigra veste indutae, quae in recessu fenestrae innixa stabat; lux in crines aureos eius incidebat, atque ipsa similis videbatur ... ... Pergamus iterum equis, per Deum obsecro, per vicos lucernis collustratos, ubi omnes vigilant! ... ... Calceos faciebat, calceos faciebat, calceos faciebat ... ... Quinque passus, quattuor passus cum dimidio.» Huiusmodi cogitationum fragmentis ex intimis animi recessibus fluctibus quasi sublatis atque in summa mente versatis, captivus magis magisque properabat, obstinate numerans ac renumerans. Urbis vero strepitus eo tantum mutatus est, ut adhuc instar tympanorum longe obtuse pulsatorum personaret, sed inter vocum fremitum, qui super illum crescebat, planctus quarundam vocum iam discerneretur, quas ipse agnoscebat. CAPUT II · COS VERSATILIS Argentaria Tellsoniorum, quae in regione Sancti Germani Lutetiae constituta erat, partem ingentium aedium occupabat; ad eas per atrium patebat aditus, eas autem a via publica murus altus firmaque porta separabant. Aedes olim ad potentissimum quendam nobilem pertinebant, qui ibi habitaverat, donec, tumultibus exortis, veste ipsius coqui sui indutus fuga salutem petivisset atque fines Galliae transisset. Quamquam nunc pro fera silvestri habebatur quam venatores persequerentur, in hac tamen velut animarum transmigratione idem erat ille dominus illustrissimus, cuius potio e socolata conficienda tribus olim viris robustis, praeter ipsum coquum, operam dederat. Domino igitur profugo, tres illi viri robusti, qui olim mercedem ab eo tam largam acceperant, huius quasi peccati veniam sibi comparare studebant: tam parati enim erant tamque cupiebant eius iugulum ad aram nascentis rei publicae unius atque individuae — cui Libertas, Aequalitas, Fraternitas aut Mors pro signo erant — secare, ut nihil supra. Aedes autem domini primum publice occupatae, deinde fisco adiudicatae erant. Nam tanta rerum mutatio, tanta decretorum alterum alteri praecipitanter succedentium vis erat, ut iam tertia Septembris nocte ministri patriotae, legum exsequendarum causa missi, domum possiderent, signis trium colorum notassent, atque in amplissimis eius conclavibus vinum adustum biberent. Si argentaria Londini talis fuisset qualis Tellsoniorum Lutetiae erat, brevi tempore ipsa domus argentaria non modo mentem sed etiam fidem suam amisisset, atque in tabulas publicas decoctorum relata esset. Quid enim gravitas illa Britannica, quae summa diligentia pecuniae alienae rationem reddebat atque honestatem colebat, de arboribus aurantiis in vasis positis atque in atrio argentariae cultis dixisset? Quid vero de Cupidine ipso supra mensam, qua pecunia numerabatur, depicto? Haec tamen omnia ibi erant. Tellsonii quidem Cupidinem dealbaverant; in lacunari tamen adhuc conspiciebatur, linteis levissimis indutus, qui a prima luce usque ad noctem — ut illi deo perquam familiare est — sagittas in pecuniam intendebat. Londini in vico Lombardico iste puerulus gentilis ipsam argentariam sine dubio ad decoctionem redegisset. Idem efficere debuisset recessus post immortalem illum puerum positus, aulaeis occultatus; idem speculum parieti insertum; idem scribae minime senes, qui, levissima data occasione, coram omnibus saltare solebant. Haec tamen argentaria Gallica Tellsoniorum ferre atque etiam florere poterat; neque, dum rerum publicarum status integer manebat, quisquam his rebus territus pecuniam inde suam retraxerat. Quanta autem pecunia posthac ex argentaria Tellsoniorum esset auferenda, quanta ibi neglecta atque oblita mansura; quantum argenti caelati, quot gemmae in occultis eius repositoriis obsolescerent, dum possessores in carceribus aerugine quasi corroderentur, donec violenta morte perirent; quot denique rationes apud Tellsonios numquam in hoc saeculo conficiendae in alterum saeculum transferrentur: haec nemo ea nocte dicere poterat, ne Iarvisius quidem Lorrius, qui tamen anxie de talibus rebus cogitabat. Sedebat ad focum nuper lignis accensum, nam annus ille sterilis atque afflictus praematurum iam frigus attulerat. In vultu eius probissimo simul ac fortissimo umbra quaedam apparebat, atrior quam umbra quam lucerna suspensa facere posset aut ulla conclavis res lumine deformata in eum remittere: horroris erat umbra. In ipsis argentariae aedibus habitabat, fide erga domum Tellsonianam ita adstrictus ut pars eius factus esse videretur, velut hedera robustis radicibus muro adhaerens. Forte ad aliquam securitatem eius pertinebat quod pars principalis aedium a civibus rei publicae deditis tenebatur; sed vir ille senex, fidei plenus, hoc numquam in rationem vocaverat. Nihil talium rerum curabat, modo officium suum faceret. Ex altera parte atrii sub porticu spatium amplum erat raedis stabulandis destinatum; ibi etiamtum nonnullae raedae illius quondam domini illustrissimi stabant. Duabus porticus columnis singulae ingentes faces alligatae erant, late atque ardenter flammantes. Earum luce in ipso atrio sub caelo aperto cos permagna orbicularis conspiciebatur, ruditer in machina collocata, qualem ex officina fabri ferrarii aut alterius opificis propinquae festinanter allatam esse putares. Lorrius surrexit et per fenestram has res per se innocentes aspexit; deinde toto corpore tremens ad focum atque sellam rediit. Vitream enim fenestram aperuerat, itemque valvas reticulatas extrinsecus positas; utrumque rursus clauserat, nec tamen impedire poterat quominus omnia membra ei tremerent. Ex vicis, qui ultra murum altum portamque firmam iacebant, solitus magnarum urbium nocturnus fremitus audiebatur; sed subinde sonus quidam inexprimibilis illi miscebatur, tam insolitus, tam terribilis tamque ab humana consuetudine alienus, ut clamores nescio quos horrendos ad ipsum caelum ascendere crederes. «Deo gratias ago», inquit Lorrius, manibus inter se iunctis, «quod nemo mihi carus atque proximus hac nocte in tam formidolosa urbe versatur. Deus omnium, qui periclitantur, misereatur!» Haud multo post campana ad portam ingentem sonuit. «Redierunt», secum cogitavit, atque intentus auscultabat. At non irruit in atrium, ut exspectaverat, magna cum strepitu hominum multitudo; audivit tantum portam iterum clangore claudi, deinde omnia siluerunt. Timor ille ac sollicitudo, quibus premebatur, incertam etiam de argentaria curam animo eius iniciebant, qualem tanta rerum commutatio inter iam excitatos affectus parere solet. Argentaria quidem diligenter custodiebatur; ille tamen surrexit, ut apud fidos custodes qui vigilias agebant versaretur. Tum subito ianua conclavis aperta est, duaeque figurae intro proruperunt, quarum conspectu obstupefactus retro cessit. Lucia erat et pater eius! Lucia bracchiis ad eum porrectis accurrit, vultu illo pristino summa animi contentione tam vehementer insigni, ut ipsa eius facies ad hanc unam vitae horam vim omnem atque potestatem suam servasse videretur. «Quid hoc est?» exclamavit Lorrius, vix spiritum ducens, mente perturbatus. «Quid accidit? Lucia! Manette! Quae res vos afflixit? Quid vos huc attulit? Quid est?» Lucia, pallida, oculis trepidis, anhelans et vultum in eum intentissime defigens, in complexu eius haec suppliciter verba edidit: «O amice mi carissime! Maritus meus!» «Maritus tuus, Lucia?» «Carolus.» «Quid de Carolo?» «Hic est.» «Hic? Lutetiae?» «Iam aliquot dies hic est; tres aut quattuor, nescio quot; cogitationes in unum colligere non possum. Beneficentiae causa, nobis insciis, huc venerat; ad portam retentus et in carcerem coniectus est.» Senex clamorem protulit quem nullo modo continere poterat. Eodem fere momento campana magnae portae iterum sonuit, magnusque pedum strepitus et vocum tumultus atrium subito impleverunt. «Quid est ille strepitus?» inquit medicus, ad fenestram conversus. «Noli aspicere!» exclamavit Lorrius. «Ne foras quidem oculos verte! Manette, per salutem tuam, valvas fenestrae ne attingas!» Medicus, manu iam in claustro fenestrae posita, se convertit atque placido sed audaci risu respondit: «Amice mi, in hac urbe vita mea quasi sacra atque inviolabilis est. Captivus Bastiliae fui. Nemo est inter patriotas Lutetiae — quid Lutetiae? in tota Gallia — qui me, si sciat me in Bastilia inclusum fuisse, tangere velit, nisi ut complexibus obruat aut triumphanti pompa circumferat. Dolores olim a me perpessi tantam mihi auctoritatem conciliarunt, ut per portas tuto transierimus, de Carolo ibi certiores facti simus, atque huc pervenerimus. Hoc ita futurum sciebam; sciebam me Carolum ab omni periculo servare posse; hoc Luciae promiseram. Sed quid ille strepitus sibi vult?» Rursus ad fenestram manum admovebat. «Ne aspicias!» exclamavit Lorrius, iam plane animo desperatus. «Tu quoque, Lucia mea, ne aspicias!» Bracchium circum eam porrexit atque ad se retinuit. «Noli ita terreri, carissima. Sollemniter tibi iuro me nihil scire quod Carolo mali acciderit, ne suspicatum quidem esse illum in hoc infelici loco versari. In quo carcere tenetur?» «In La Force!» «In La Force! Lucia, filia mea, si umquam in vita fortis atque utilis fuisti — et semper quidem utraque fuisti — nunc tibi animus ita componendus est, ut quidquid tibi praecepero diligenter facias. Maiora enim ex hac re pendent quam aut tu intellegere potes aut ego dicere. Nihil hac nocte agendo adiuvare potes; foras exire nequaquam licet. Haec ideo dico quod id quod te pro Caroli salute facere iubeam omnium difficillimum est: pare statim; quiesce; tace. Sine me te in cubiculum posticum inducere. Patrem tuum et me per duo minuta solos relinque; atque per ipsam vitam mortemque ne vel minimum quidem moreris.» «Tibi parebo. Ex ipso vultu tuo intellego nihil aliud a me faciendum esse. Novi te fidelem esse.» Senex eam osculatus in suum cubiculum festinanter duxit, ianuamque clave obfirmavit. Deinde ad medicum properanter rediit, fenestram aperuit, valvas autem reticulatas paulum tantum reseravit; tum manum bracchio medici imposuit et una cum eo in atrium prospexit. Ibi virorum mulierumque turbam conspexerunt, non adeo frequentem neque tam confertam ut totum atrium expleret: quadraginta vel quinquaginta homines, non plures, aderant. Qui aedes occupabant eos per portam admiserant; intraverant ut cote illa versatili uterentur. Manifestum erat eam ad hunc usum, in loco idoneo atque a vicorum conspectu remoto, constitutam esse. Sed quam horrendi operarii! Quam horrendum opus! Cos geminis manubriis instruebatur. Duo viri eam furiose circumagebant; quorum vultus, quotiens rota eosdem sursum rursus extollebat crinesque longos retrorsum iactabat, longe truculentiores erant quam immanissimarum gentium hominum vultus, quamvis barbarissimo habitu deformatorum. Supercilia adsciticia atque mystaces ficticii in eorum frontibus et supra labra adfixi haerebant. Vultus vero, sanguine et sudore perfusi, clamoribus distorti, vigilia, immani gaudio et ferina caedis cupiditate inflammati, huc illuc oculos ferociter torquebant. Dum isti nebulones rotam sine intermissione vertebant, horridi crines modo per frontes in oculos prosiliebant, modo in cervices relabebantur; mulieres autem vinum ad os eorum admovebant ut inter ipsum laborem biberent. Guttae sanguinis, guttae vini, imber scintillarum e cote excussarum omnia ita confundebant, ut aer ipse sceleris ac sanguinis atque ignis plenus videretur. Nemo in illa turba conspici poterat cui aliqua pars corporis sanguine non maculata esset. Alii se mutuo umeris trudebant ut propius ad cotem pervenirent ac ferrum suum exacuerent. Erant ibi viri ad lumbos usque nudi, quorum membra atque corpora cruore perfusa erant; erant pannis omnium generum involuti, quos idem cruor tinxerat; erant etiam qui scelerate feminarum spoliis, tenuibus texturis sericis atque taeniis, deformiter se exornaverant, quarum levissimas fibras sanguis penitus imbuerat. Secures, cultri, pugiones sclopetis aptandi, gladii, quaecumque eo afferebantur ut acuerentur, rubebant omnes. Nonnulli gladii caedibus iam mutilati manibus gestantium lineis fasciis aut laciniis e vestibus avulsis ad manus alligati erant: diversa erant vincula, sed uno omnia atro sanguinis rubore alte tincta. Cum autem furentes isti tela sua e scintillarum imbre abriperent atque in vicos praecipites proruerent, eodem rubore oculi eorum vesana luce ardebant. Quisquis animo nondum efferato illos oculos aspiceret, viginti vitae suae annos libenter dedisset, si eos glande certo ictu missa in lapidem convertere potuisset. Haec omnia uno tantum temporis momento conspexerant; ita enim interdum homo in fluctibus mergendus, aut extremo aliquo discrimine oppressus, totum velut mundum uno obtutu complectitur. A fenestra recesserunt. Medicus autem in vultu amici, iam cineris colorem referente, explicationem eius rei quaerebat. «Captivos trucidant», susurravit Lorrius, haec verba trepide proferens atque identidem ad cubiculum clave clausum respiciens. «Si certus es de ea auctoritate quam tibi tribuis; si revera tantum apud populum vales quantum te valere putas — et ego quoque credo — te isti immani hominum gregi agnoscendum praebe, curaque ut ab eis ad La Force deducaris. Fortasse iam nimis sero est; nescio. Sed nullum amplius temporis momentum pereat!» Manettus amici manum vehementer pressit, capite intecto e conclavi properavit, iamque in atrio erat cum Lorrius ad valvas reticulatas rediisset. Capilli medici nivei passim fluitantes, vultus singularis, fiducia ipsa qua, celerrime in turbam progressus, gladios atque alia tela velut aquam manibus dimovit, effecerunt ut statim in ipsum turbae medium, prope cotem, perveniret. Brevi tempore omnia quasi substitisse videbantur; subito fremitus, discursatio, incertae voces, ipsius medici clamor inter homines indistinctus audiebatur. Tum Lorrius vidit eum cunctis circumdatum, in agmine quasi viginti virorum, quorum umeri umeris, manus umeris coniunctae erant, celeriter extra portam ferri. Clamabant: «Vivat captivus Bastiliae! Opem feramus cognato captivi Bastiliae in La Force incluso! Date locum captivo Bastiliae, praeibit! Servate captivum Evremondium in La Force!» Mille aliae voces eosdem clamores reddebant. Lorrius, corde vehementer palpitante, valvas reticulatas rursus clausit; fenestram deinde atque aulaeum obseravit, ad Luciam properavit, nuntiavitque patrem eius a populo adiutum ad maritum quaerendum abiisse. In cubiculo eius etiam filiolam ac virginem Prossam invenit. Sed adeo animus eius aliis rebus occupatus erat, ut earum praesentiam non prius miratus sit quam multo post, cum, in ea quiete quam illa horrenda nox concedere poterat, apud eas vigil sederet. Iam Lucia ad pedes eius humi procubuerat, tamquam sensibus destituta, manum amici artissime tenens. Prossa parvulam in lecto ipsius Lorrii collocaverat; paulatim eius quoque caput in pulvinum iuxta formosam puellulam defluxerat. O nox longa, quam longa, miserandae coniugis gemitibus plena! O nox interminabilis, qua pater neque redibat neque nuntius de eo afferebatur! Bis iterum in tenebris campana magnae portae sonuit; bis hominum turba eodem impetu irruit, cos circumacta est, scintillae stridore crepituerunt. «Quid hoc est?» exclamabat Lucia, terrore percita. «Tace, carissima. Gladii militum illic exacuuntur», respondit Lorrius. «Aedes nunc ad rem publicam pertinent atque pro quodam armamentario habentur.» Bis omnino id iteratum est; sed postremo ferri acuendi opus languidius ac per intervalla tantum agebatur. Paulo post dies albescere coepit. Lorrius manum e strictissimo Luciae amplexu quam mollissime eripuit atque cautus ad fenestram rediit, ut foras iterum prospiceret. Homo quidam adeo sanguine ac sordibus oblitus erat, ut miles gravissime saucius, qui in campo cadaveribus strato ad sensus tandem rediret, videri posset. Hic iuxta cotem e pavimento assurgebat et circum se hebetibus oculis spectabat. Mox ille caedibus defessus in incerta aurora unam e raedis illustrissimi domini animadvertit; ad vehiculum tam splendidum titubanter progressus est, per ianuam conscendit, atque ea post se clausa in mollissimis sedium pulvinis requiem cepit. Magna interim cos, ipsa Tellus, dum Lorrius iterum foras aspiceret, circumacta erat, atque sol rubro lumine atrium perfundebat. Minor vero cos sola in aere matutino tranquillo stabat, eo rubore infecta quem sol numquam attulerat neque umquam delere posset. CAPUT III · UMBRA Prima fere cura, quae Iarvisio Lorrio, ubi horae negotiis agendae redierunt, in mentem venit, haec fuit: non sibi licere rem Tellsonianam in discrimen adducere, si uxorem hominis ex patria profugi atque in vinculis detenti sub argentariae tecto reciperet. Sua ipse bona, suam incolumitatem, ipsam vitam pro Lucia filiolaque eius sine ulla haesitatione in discrimen adduxisset; sed magna illa fides, cuius custos erat, non ad ipsum pertinebat, atque in rebus alienis administrandis vir summa severitate officium servabat. Primum ad Defargium animum rettulit: cogitavit num cauponam eius vinariam rursus inveniret atque de loco ubi in urbe tam perturbata tutissime habitarent cum domino eius consilium caperet. Sed eadem ratio, quae hominem commendaverat, protinus eum reiciebat. In ea enim urbis parte habitabat ubi tumultus violentissimi exardescebant; nec dubium quin multum inter suos valeret atque in consiliis periculosissimis penitus versaretur. Cum iam meridies appropinquaret, nec medicus rediisset, singulaque mora Tellsonios magis magisque periculo obiceret, Lorrius cum Lucia deliberavit. Illa patrem dixisse rettulit se in eadem regione prope argentariam aedes ad breve tempus conducturum. Quod cum negotiis nihil officeret, cumque Lorrius provideret, etiamsi Carolo omnia bene cederent isque e carcere emitteretur, eos tamen urbe discedere non posse, ipse aptam sedem quaesitum exiit. Invenit autem in superioribus aedium contignationibus, in angiporto remoto sitam, ubi altae maestaeque aedes in quadrum dispositae, valvis in ceteris fenestris clausis, desertas domos indicabant. Eo statim Luciam cum filiola ac virgine Prossa transtulit; quibus quantum potuit solacii praebuit, plus certe quam ipse capere poterat. Ieremiam apud eas reliquit, hominem qui limen corpore suo tueretur neque ictibus etiam gravissimis facile cederet; tum ad officia rediit. Sed animo sollicito atque maerenti ea obibat, et dies ei tarde atque aegre procedebat. Tandem dies, ipso quoque defatigato, ad finem pervenit et argentaria clausa est. Lorrius in eodem cubiculo ubi priore nocte sederat solus erat, secum reputans quid deinde faciendum esset, cum gradus in scalis audivit. Nec multo post vir quidam ante eum constitit; qui vultum eius diligenter perscrutatus ipsum nomine appellavit. «Tibi praesto sum», inquit Lorrius. «Novistine me?» Vir erat firmo corpore, capillis nigris crispisque, annos circiter quinque et quadraginta aut quinquaginta natus. Ille, nihil prorsus vocis sono mutato, pro responso eadem verba repetivit: «Novistine me?» «Alicubi te vidisse videor.» «Fortasse in caupona mea vinaria?» Tum Lorrius, magna spe simul et sollicitudine commotus, rogavit: «A medico Manetto venis?» «Ita; a medico Manetto venio.» «Quid ille ait? Quid ad me misit?» Defargius chartulae frustum explicatum in manum sollicite porrectam tradidit. Haec ipsius medici manu scripta erant: «Carolus salvus est; ego tamen hoc loco sine periculo discedere nondum possum. Impetravi ut qui haec fert breves a Carolo ad uxorem scriptas litteras secum habeat. Fac ut is uxorem eius videat.» Subscriptum erat carceris nomen La Force, cum hora notata esset quae vix una ante transierat. «Visne mecum venire», inquit Lorrius, qui his litteris clara voce lectis magno animi levamento perfusus erat, «ad domum ubi uxor eius habitat?» «Etiam», respondit Defargius. Necdum animadvertens quam frigide atque quasi nullo animi motu Defargius loqueretur, Lorrius petasum sumpsit atque ambo in atrium descenderunt. Ibi duas mulieres invenerunt, quarum altera lanam duabus acubus contexebat. «Ipsa profecto domina Defargia est!» inquit Lorrius, qui eam ante annos fere septendecim eodem prorsus habitu reliquerat. «Ipsa est», ait maritus. «Num domina nobiscum venit?» quaesivit Lorrius, animadvertens eam una cum illis procedere. «Venit, ut vultus eorum agnoscat et ipsos homines pernoscere possit. Hoc enim ad eorum salutem pertinet.» Lorrius mirum illud Defargii silentium atque animi frigus iam animadvertens dubius eum aspexit atque viam monstravit. Utraque mulier secuta est; altera autem erat quae Ultio vocabatur. Quantum fieri potuit celeriter per interiectas vias progressi ad novum domicilium pervenerunt; scalis ascensis ab Ieremia admissi Luciam solam flentem invenerunt. Illa, ubi Lorrius quae de marito comperisset narravit, subito laetitia simul et dolore effusa est, manumque eius qui litteras attulerat complexa est, minime cogitans quid manus illa priore nocte prope maritum suum egisset, aut quid, nisi casu prohibita, in ipsum facere potuisset. «Carissima, bono animo esto. Ego valeo, paterque tuus apud eos inter quos sum auctoritate valet. His litteris respondere tibi non licet. Filiolam nostram meo nomine osculare.» Haec sola scripta erant. Sed Luciae, quae ea legerat, tanti erant momenti ut a Defargio ad uxorem eius conversa unam ex illis manibus oscularetur quae lanam contexebant. Hoc osculum amoris ardentis, grati animi, muliebris affectus indicium erat; at manus nihil respondit, sed frigida gravisque relapsa ad opus suum rediit. Frigidus ille tactus Luciae animum subito repressit. Dum chartulam in sinum recondere conatur, manibus adhuc ad collum sublatis substitit atque ad dominam Defargiam paventibus oculis aspexit. Illa autem frontem sublatam et trepidum vultum Luciae immobili et gelido obtutu excepit. «Carissima», interposuit Lorrius, rem explicare conatus, «in viis crebri tumultus excitantur; et quamquam minime verisimile est eos ad vos usque perventuros, domina Defargia vult eas personas videre quas tali tempore servare poterit, ut earum vultus agnoscat atque ipsas dignoscat. Rectene rem exposui», addidit paulo haesitantius, cum trium illorum animos lapideos magis magisque sentiret, «civis Defargi?» Defargius tristi vultu uxorem respexit neque aliud respondit nisi sono quodam aspero se assentiri significavit. «Praestat, Lucia», inquit Lorrius, qui placidis verbis comitateque illos sibi conciliare studebat, «filiolam nostram carissimam huc vocare atque bonam Prossam. Prossa nostra, Defargi, femina Britannica est, quae linguam Gallicam omnino ignorat.» Quae femina, cuius invicta persuasio se quemlibet externum facile superaturam esse nulla calamitate aut formidine labefactari poterat, bracchiis in pectore complicatis apparuit, atque in Ultionem, quam primam conspexerat, Anglice dixit: «Quid agis tu, impudens? Spero te belle valere!» Tum etiam in dominam Defargiam more Britannico tussivit; sed neutra earum tanti eam fecit ut responsum daret. «Estne haec filia illius?» inquit domina Defargia, primum opus intermittens et acum qua lanam contexebat ad parvam Luciam intendens, quasi ipsius Fati digitum. «Ita, domina», respondit Lorrius; «haec est carissima filiola infelicis captivi nostri, unica eius proles.» Umbra quaedam, quae dominam Defargiam comitesque eius sequebatur, tam atra tamque minax super puellulam incumbere videbatur, ut mater instinctu quodam ad eam humi procumberet eamque pectori suo artissime applicaret. Iam eadem umbra, quam secum Defargia comitesque ferebant, in matrem quoque et filiam simul minax et atra descendere videbatur. «Satis est, marite», inquit domina Defargia. «Vidi eas. Ire possumus.» Sed modus ille loquendi, minas non aperte proferens sed occultas atque incertas retinens, adeo Luciam perterruit ut, veste dominae Defargiae supplici manu prehensa, diceret: «Miserere, quaeso, miseri mariti mei. Ne quid ei mali facias. Adiuva me, si potes, ut eum videam.» «Non propter maritum tuum huc veni», respondit domina Defargia, despectans Luciam tranquillissimo vultu. «Propter te veni, quae patris tui filia es.» «Mea igitur causa mariti miserere! Filiolae meae causa! Ipsa manus iunget atque te orabit ut misericors sis. Te magis quam hos ceteros timemus.» Domina Defargia haec tamquam laudem accepit, atque in maritum respexit. Defargius, qui anxie pollicis unguem mordens uxorem intuebatur, vultum sibi severiorem composuit. «Quid maritus tuus in brevi illa epistula scribit?» interrogavit domina Defargia, truci subrisu. «Auctoritatem, ni fallor, commemorat? De auctoritate aliquid dicit?» «Dicit patrem meum», respondit Lucia, chartulam raptim e sinu depromens, sed trepidis oculis non in litteras sed in interrogantem intentis, «apud eos inter quos maritus meus versatur plurimum valere.» «Sane ea auctoritas eum e vinculis liberabit!» inquit domina Defargia. «Liberet igitur.» «Per id quod uxor et mater sum te obtestor», exclamavit Lucia toto animo supplicans, «ut mihi miserearis, neque ullam potestatem quam habeas contra maritum meum innocentem exerceas, sed potius in eius salutem conferas. O mulier, soror mea, mei memor esto! Ut uxorem atque matrem me respice!» Domina Defargia eodem gelido vultu supplicem aspexit, tum ad amicam, quae Ultio vocabatur, conversa dixit: «Mulieres illae, uxores atque matres, quas videre consuevimus ex quo ipsae tam parvae quam haec puella eramus, immo multo minores, magna semper observantia affectae sunt, nonne? Earum maritos ac patres in carcerem abductos atque ab illis diu separatos nonne saepissime vidimus? Per totam vitam feminas nostri similes atque liberos earum egestate, nuditate, fame, siti, morbis, aerumnis, iniuriis omnique genere neglegentiae vexari conspeximus?» «Nihil aliud umquam vidimus», respondit Ultio. «Haec per longissimum tempus pertulimus», inquit domina Defargia, oculos in Luciam rursus convertens. «Tu nunc iudica: putasne unius uxoris atque matris miserias magni nobis nunc esse?» Illa ad opus texendi rediit atque exiit; secuta est Ultio. Defargius ultimus discessit, ianuamque post se clausit. «Forti animo esto, Lucia mea», inquit Lorrius, eam e solo sublevans. «Erige animum, erige! Hactenus nobis omnia prospere cedunt, multo sane melius quam multis miseris nuper accidit. Bono animo sis atque grata.» «Ingrata esse nolo, spero; sed ista mulier terribilis umbram quandam super me atque super spes omnes meas iacere videtur.» «Nugas istas mitte!» inquit Lorrius. «Quid est quod animum tam fortem repentino metu frangat? Umbra scilicet! Umbra tantum est, Lucia, nihil in ea solidi.» At tamen et in ipsum Lorrium umbra quaedam ex Defargiorum habitu atque silentio descendebat: tam atra erat ut eum, etsi aliud Luciae diceret, in intimis animi recessibus gravissime sollicitaret. CAPUT IV · TRANQUILLITAS IN TEMPESTATE Medicus Manettus non prius rediit quam quarto post discessum die illucescente. Quae per eos dies horrendos acciderant, quoad fieri poterat, Luciam ita diligenter celata sunt, ut non nisi multo post, cum ipsa longe a Gallia abesset, cognosceret mille centum captivos, inermes atque omni defensionis facultate destitutos, viros feminasque omnium aetatum, a multitudine trucidatos esse; quattuor dies totidemque noctes ea atrocitate caligasse, atque ipsum aera circumiectum caesorum corporibus pollutum fuisse. Hoc tantum sciebat, impetum in carceres factum esse, omnes rei publicae causa inclusos mortis periculum adisse, nonnullos e custodia a turba raptos atque interfectos esse. Lorrio autem medicus, cum eum ad silentium obstrinxisset — quamquam nihil opus erat multis monitis — quae sibi accidissent secreto exposuit. Se ab hominum multitudine per loca strage referta ad carcerem, cui La Force nomen erat, perductum esse; ibi se consilium iudicum sua sponte, nullius legitimi magistratus iussu constitutum invenisse. Captivos singulos in eius conspectum productos esse, ac summa festinatione alios foras trudendos ut interficerentur, alios in libertatem dimittendos, perpaucos in custodiam reducendos decrevisse. Se deinde ab iis qui eum ducebant illi consilio oblatum nomen suum artemque medicam professum esse, atque exposuisse se in Bastilia per duodeviginti annos occulte inclusum fuisse, nullo umquam crimine postulatum; tum unum ex iudicibus surrexisse, eumque agnovisse. Hunc fuisse Defargium. Postea se ex tabulis quae in mensa iudicum iacebant comperisse generum inter captivos adhuc superstites numerari; tum vehementer pro eius vita libertateque obsecravisse. Eorum autem qui iudicabant alios dormivisse, alios vigilasse, alios recens perpetratarum caedium sordibus foedatos fuisse, alios mundos; nonnullos sobrios, nonnullos vino madentes. Cum statim, velut virum insignem atque a pristina dominatione miserrime afflictum, summis clamoribus et gratulationibus accepissent, ipsius gratia concessum esse ut Carolus Darnaeus in conspectum illius iniusti consilii adduceretur atque interrogaretur. Iam paene visum esse posse eum ilico dimitti, cum studium illud in eius favorem inclinatum, causa medico prorsus ignota, repente repressum esset. Pauca deinde inter iudices secreto collata esse; tum eum qui consilio praeerat medico pronuntiasse captivum in vinculis manere oportere, sed medici ipsius gratia tam tuto custodiendum fore ut a nullo laederetur. E vestigio, signo dato, Carolum in interiora carceris abductum esse. Se tamen tanta contentione postulavisse ut ibi manere sibi liceret, donec sibi exploratum esset generum neque cuiusquam dolo neque casu in manus furentium traditum iri — quorum dirae extra portam voces ipsas saepe iudicum voces obruerent — ut ea venia impetrata in illa cruenta aula, donec omne periculum praeterisset, permaneret. Quae ibi viderat medicus, inter rara ac brevissima cibi somnique intervalla, silentio tegantur. Neque paulo minus eum obstupefecerat gaudium insanum quo servati captivi excipiebantur quam rabies illa qua alii membratim laniabantur. Unum captivum, ut referebat, liberum in publicum dimissum esse; sed cum e porta excederet, immanem quendam hominem, errore deceptum, hasta eum vulneravisse. Rogatus ut vulnerato succurreret et vulnus obligaret, medicus eadem porta egressus eum repererat inter homines, quasi Samaritanos misericordes, qui super cadavera eorum quos ipsi occiderant sedebant. Hi, mira quadam atque immani animi repugnantia, medico opem ferentes vulneratum summa lenitate atque diligentia curaverant, lecticam qua portaretur confecerant atque eum caute inde deduxerant. Tum vero armis rursus correptis in tantam caedem denuo se immiserant, ut medicus manibus oculos obtegens in medio illo furore animo deficeret. Haec cum Lorrius ab amico iam duos et sexaginta annos nato audiret eiusque vultum intueretur, tacita sollicitudo eum cepit, ne tam horrenda rerum experientia vetus illud animi malum rursus excitaret. Sed numquam antea medicum eo vultu, ea mentis firmitate viderat; immo ne talem quidem eum umquam novisse videbatur. Nunc enim medicus primum sensit ipsas quas perpessus erat miserias non iam infirmitatem sed vim atque auctoritatem sibi attulisse. Nunc demum intellexit se per acrem illum ignem, longo temporis spatio, quasi ferrum paulatim procudisse atque formavisse quo claustra carceris, in quo filiae maritus teneretur, tandem frangeret eumque liberaret. «Omnia igitur», inquit, «ad bonum aliquem exitum spectabant, amice; non in cassum tot annos miseriae consumpsi, nec omnia exitio cessere. Quemadmodum filia mea carissima me mihi reddidit adiuvando, ita ego nunc ei quod sui ipsius carissimum est reddam. Deo adiuvante id perficiam!» Haec dixit medicus Manettus. Cum autem Lorrius oculos eius ardentes, vultum constantem, ipsum habitum tranquillum simul et firmum conspiceret, videbatur sibi hominem videre cuius vita, velut horologium, per tot annos stetisset, tum vero rursus moveri coepisset, quasi vires, quae tota illa cessatione occultae iacuerant, nunc ad opera excitatae essent. Itaque amico credidit. Etiam maiora impedimenta quam quae tunc medico obstabant ante illius perseverantiam cessissent. Dum propriam medici personam retinebat, cuius officium ad omnes hominum ordines pertineret, servos liberosque, divites pauperesque, malos bonosque, auctoritate quam apud cives obtinuerat tanta prudentia utebatur, ut brevi medicus ad valetudinem captivorum curandam in tribus carceribus, inter quos La Force erat, praepositus esset. Iam igitur Luciae certo affirmare poterat maritum non amplius solum in cella clausum teneri, sed cum reliqua captivorum multitudine versari. Singulis hebdomadibus eum visebat atque nuntios dulcissimos, ipsius ore acceptos, ad uxorem perferebat. Interdum etiam Carolus litteras ad eam mittebat, quamquam numquam per ipsius medici manus. Luciae autem ad maritum rescribere non licebat: nam inter innumeras illas suspiciones de occultis captivorum consiliis, nulla insanior erat quam quae in eos vertebatur qui e patria profugi amicos aut perpetuas necessitudines apud externos contraxisse cogniti erant. Hanc novam medici vitam, quamquam sollicitudinis plenam, sagax Lorrius nova quadam et sustentante animi fiducia fulciri videbat. Nihil in ea superbiae indignum neque alienum apparebat; naturale atque honestum gaudium erat, quod tamen amicus mirabatur. Sciebat enim medicus pristinam suam captivitatem antehac filiae atque Lorrio indicium fuisse propriae aerumnae, rerum sibi ereptarum atque infirmitatis. Nunc autem, cum illa ipsa calamitas sibi auctoritatem conciliavisset qua utrique in Caroli salutem spem omnem ponerent, novo suo officio quasi elatus erat; itaque rerum gubernacula ipse suscepit atque ab iis, tamquam infirmioribus, postulabat ut sibi, tamquam fortiori, confiderent. Sic pristinae inter patrem filiamque partes commutatae sunt, sed eo tantum modo quo gratissimus amor eas commutare poterat: neque enim ullam aliam gloriam sibi appetebat nisi quod illi prodesse posset quae ipsi tanta praestitisset. «Quam mirum haec omnia spectare!» secum cogitabat Lorrius, sollerti quidem sed benevolo ingenio praeditus. «At omnia naturae consentanea rectaque sunt. Tu igitur, amice carissime, dux esto atque imperium tene; in meliores profecto manus venire non poterat.» Sed medicus, quamquam summis viribus nec ullo tempore intermissis contendebat ut Carolus Darnaeus in libertatem emitteretur, aut saltem ut causa eius in iudicium adduceretur, impetum rei publicae, cuius aestus cotidie violentior fiebat, superare non poterat. Iam novum illud aevum incessit. Rex in iudicium vocatus, damnatus, securi percussus est; res publica, Libertatem, Aequalitatem, Fraternitatem aut Mortem praedicans, adversus omnes orbis terrarum gentes armatas victoriam aut mortem sibi proposuit. A summis aedis sacrae Dominae Nostrae turribus vexillum atrum nocte dieque fluctuabat. Trecenta milia virorum ad arma contra terrarum tyrannos vocatorum ex omni Galliae solo emerserunt, tamquam draconis dentes longe lateque sparsi pari fertilitate in montibus atque campis, in rupibus, inter glaream et limum fluminum germinassent. Exortae sunt illae copiae sub sereno meridiani caeli lumine, sub aquilonaribus nubibus, in confragosis locis et silvis, in vineis atque olivetis, inter prata falce demessa et segetum stipulas, apud feraces magnorum fluminum ripas atque in harenis maritimis. Quis privatus dolor, quae unius familiae sollicitudo tali diluvio obvia ire poterat? Annus Libertatis Primus erat; diluvium autem non e caelo deorsum ruit, sed e terrae infimis partibus surgebat, fenestris caeli non apertis, sed clausis. Nulla mora, nulla misericordia, nulla pax, nullum intervallum quo furor paulisper remitteretur; ne ipsa quidem tempora metiri quisquam iam poterat. Dies quidem ac noctes eodem ordine quo ab ipsa mundi origine sese excipiebant, cum primum vespera et mane unum diem effecissent; sed praeter hunc caeli cursum alius temporis numerus iam nullus erat. Quemadmodum aeger febri flagranti dierum rationem amittit, ita gens universa immani aestu correpta temporis memoriam perdiderat. Modo totius urbis insolito silentio dirupto carnifex populo caput regis ostendebat; mox, quasi eodem spiritu, caput eius coniugis formosissimae ostendebatur, cui octo longi menses viduitatis, custodiae, aerumnarum capillos canos reddiderant. Et tamen, mira illa rerum pugna quae in talibus temporibus solet evenire, dum tam celeriter dies quasi ignis praetercurrunt, ipsum tempus intolerabiliter longum videbatur. In urbe principe tribunal rerum novarum constitutum erat; per omnem Galliam quadraginta vel quinquaginta milia collegiorum rebus novis administrandis praepositorum. Lex de suspectis lata erat, quae omnem vitae libertatisque securitatem sustulit, ita ut vir optimus atque innocens cuiuslibet improbi nocentisque arbitrio traderetur. Carceres hominibus nullo crimine admisso repleti erant, qui nec apud quemquam causas suas agere nec audientiam impetrare poterant. Haec omnia, quamquam paucis tantum hebdomadibus introducta, ordinaria atque quasi ab antiquis temporibus usitata videbantur. Prae ceteris una imago horrenda omnium oculis assueverat, quasi ab ipso orbis initio publice spectata: mulier illa acutissima quae Guillotina appellabatur. De ea passim iocabantur: optimum esse capitis dolori remedium, canos capillos certo prohibere, colorem vultus singulari venustate exornare; esse novaculam gentis, quae ad vivum raderet. Quicumque Guillotinam oscularetur, is per fenestellam prospiceret atque in saccum sternueret. Ipsa signum renascentis humani generis habebatur. Crucis locum occupaverat. Simulacra eius in pectoribus gerebantur unde crux sublata erat; ibi, ubi Crucem abnegabant, huic simulacro se prosternebant atque in eo fidem collocabant. Tot hominum capita ea secuerat, ut et ipsa et solum quod maxime polluebat putrido cruore ruberent. In partes distrahebatur velut puerilis quaedam compages ad lusum parvo diabolo comparata, atque ubi usus posceret rursus coagmentabatur. Eloquentibus silentium imponebat, potentes deiciebat, pulchrum omne atque bonum perimebat. Viginti duobus viris insignibus, inter se amicis, quorum unus iam mortuus, unus et viginti adhuc vivi erant, uno mane totidem temporis momentis capita praeciderat. Nomen viri fortissimi in veteribus sacris litteris celebrati ad praecipuum huius machinae administrum translatum erat: Samson vocabatur. At hic carnifex, eo instrumento armatus, et fortior antiquo illo Samsone erat et caecior; neque semel, sed cotidie ipsius Dei templi portas convellere videbatur. Inter hos terrores et reliquam eorum quasi sobolem medicus erecto capite incedebat, suae auctoritati confidens, prudenter nec umquam desinens propositum persequens, neque umquam dubitans quin tandem maritum Luciae servaturus esset. Verum tanta vis erat temporum atque tam altus rapidusque eorum cursus, ut Carolus iam annum integrum et tres menses in custodia exegisset, cum medicus etiam tum pari fiducia ac constantia niteretur. In eo Decembri mense adeo creverant scelerum rabies et totius rei publicae perturbatio, ut flumina Galliae meridiana cadaveribus hominum noctu per vim submersorum impedita essent; in eadem regione captivi in longos ordines et quadrata agmina instructi sub hiberno sole sclopetorum ictibus occidebantur. Nihilo minus medicus inter omnia illa horrenda constanti animo ambulabat. Nemo tum Lutetiae notior erat, nemo in magis insolita fortuna versabatur. Tacitus, misericors, in valetudinariis atque carceribus necessarius, eadem medendi arte et carnificibus et eorum victimis subveniebat; unus quodammodo a reliquis hominibus segregatus erat. Scientia medica, vultus insignis, narratio veteris captivitatis Bastiliensis ita eum supra alios extulerant, ut nemo eum suspectum haberet neque eius fidem in dubium vocaret: non magis quam si re vera ante annos ferme duodeviginti a mortuis ad vitam revocatus esset, aut umbra quaedam incorporea inter mortales versaretur. CAPUT V · LIGNORUM SECTOR Annus et tres menses praeterierant. Toto illo tempore Lucia ne una quidem hora de mariti salute secura esse poterat: verebatur enim ne Guillotina postridie eius caput praecideret. Cotidie per vias lapidibus stratas plaustra gravia, damnatorum plena, cum strepitu et concussione trahebantur. Virgines forma conspicua, feminae florentes, crinibus castaneis, nigris, canis; iuvenes, viri robusti, senes; nobili loco nati atque e plebe orti: omnes vinum rubrum Guillotinae erant, omnes ex foedis carcerum tenebris in lucem protrahebantur atque per vias ad eam vehebantur, ut sitim eius voracem restinguerent. Libertas, Aequalitas, Fraternitas aut Mors! Hoc ultimum, o Guillotina, quam facile largiebaris! Si filiam medici repentina calamitas et praecipites temporum conversiones ita obstupefecissent ut inerti desperatione exitum rerum exspectaret, id ei, sicut multis aliis, facile condonari potuisset. At ex illo die quo in angusto Sancti Antonii cenaculo canum patris caput tenero suo pectori applicuerat, numquam officio suo defuerat. Quo gravius temptabatur, eo constantius officia servabat, ut semper solent omnes qui sine iactantia pii bonique sunt. Simul atque in novas aedes commigraverant paterque cotidianas operas suas susceperat, Lucia parvam domum ita ordinate disposuit quasi maritus ipse adesset. Sua cuique rei sedes, suum cuique negotio tempus erat. Filiolam Luciam non minus diligenter docebat quam si omnes in domo Anglica simul habitarent. Levibus quibusdam artibus animum fallebat ut sibi persuaderet mox fore ut omnes rursus coniungerentur: parabat enim quae ad celerem mariti reditum pertinerent, sellam eius et libros intactos in usum eius reservabat. Hae curae et sollemnes preces vespertinae pro uno praecipue sibi carissimo captivo, inter tot miseros qui in carceribus sub mortis umbra degebant, fere sola erant quibus animo tam graviter oppresso palam levamen afferre posset. Vultu atque habitu haud multum mutata erat. Vestes obscurae ac simplices, lugubribus paene similes, quibus et ipsa et filiola utebantur, non minus nitidae ac diligenter curatae erant quam olim vestes laetioribus coloribus distinctae. Color quidem ex ore evanuerat; facies autem tristis et intenta, quae ante interdum tantum apparebat, iam perpetua erat. Cetera nihilo minus pulchra ac venusta manebat. Nonnumquam noctu, cum patrem oscularetur, dolorem quem totum diem continuerat repente effundebat, fatebaturque se sub caelo in solo patre spem omnem collocare. Ille semper constanter respondebat: «Nihil ei accidere potest quod me lateat; scio me eum, Lucia, servare posse.» Cum novam vitae rationem per aliquot hebdomadas tenuissent, pater vesperi domum reversus filiam ita allocutus est: «Filia carissima, est in carcere fenestra quaedam superior, ad quam Carolus nonnumquam hora tertia post meridiem accedere potest. Si quando illuc pervenerit — quod ex multis rebus incertis pendet — putat se posse te in via videre, dummodo certo loco steteris quem tibi monstrabo. At tu, misera filia, eum videre non poteris; ac, si etiam posses, periculosum esset vel minimo signo ostendere te eum agnovisse.» «O pater, locum mihi ostende! Illuc cotidie veniam.» Ex eo tempore, quocumque caelo, duas horas ibi exspectabat. Hora secunda pulsata iam aderat; quarta audita patienter se inde recipiebat. Si imbres vel asperitas caeli non prohibebant quominus parvula quoque Lucia deduceretur, simul veniebant; alias sola ibat; nec umquam vel uno die defuit. Angulus erat obscurus ac sordidus vici exigui multisque flexibus tortuosi. In extremo eius vici unum tantum tugurium stabat, lignorum sectoris qui ligna foco parata serra secabat; cetera omnia muri occupabant. Tertio die quo Lucia illuc venerat, lignorum sector eam animadvertit. «Salve, civis!» «Salve, civis!» Hanc appellationis consuetudinem tum lex iam praecipiebat. Olim a civibus rerum novarum studiosissimis sua sponte recepta erat; nunc omnibus lege imperabatur. «Etiam hodie hic ambulas, civis?» «Ut vides, civis.» Sector ille, homo brevis staturae, gestibus vero supra modum profusus — idem olim vias reficere solebat — oculos ad carcerem coniecit, tum digito eum ostendit; mox decem digitis ante faciem cancellos imitatus per eos velut per lusum prospicere coepit. «Sed nihil hoc ad me», inquit, atque ad ligna secanda rediit. Postridie eam iam observabat, statimque ubi apparuit compellavit. «Quid hoc? Iterum hoc loco ambulas, civis?» «Ita vero, civis.» «Ah! Etiam puella! Haec mater tua est, nonne, parvula civis?» «Dicamne ita esse, mamma?» submissa voce quaesivit parvula Lucia, ad matrem propius accedens. «Dic, carissima.» «Ita est, civis.» «Ah! Sed nihil hoc ad me! Ligna secare meum est negotium. Serram meam aspice! Hanc ego Guillotinam Parvulam voco. La, la, la! La, la, la! Ecce caput decidit!» Haec dicenti lignum sectum procidit; ille autem in corbem coniecit. «Ego sum Samson huius Guillotinae qua ligna caeduntur. Iterum aspice! Lu, lu, lu! Lu, lu, lu! Ecce huic feminae caput decidit! Nunc infans venit. Titi, titi! Piti, piti! Etiam huic caput decidit! Tota familia!» Lucia perhorruit, cum ille duo alia ligna in corbem iactaret. Sed eo loco consistere dum sector laborabat nullo modo poterat quin ab eo videretur. Itaque postea, ut eius benevolentiam sibi conciliaret, ipsa eum prima semper salutabat et saepe nummulos ei dabat quibus potum emeret. Ille libenter accipiebat. Homo erat rerum alienarum valde curiosus; atque interdum, cum Lucia eum penitus oblita carceris tectum cancellosque suspiceret et animo ad maritum tenderet, repente ad se reversa videbat illum genu scamno imposito, serra intermisso opere, ipsam intuentem. «Sed nihil hoc ad me!» tum plerumque aiebat, et alacriter ligna secare rursus incipiebat. Quocumque caelo, per nives atque pruinas hiemis, per saevos veris ventos, per aestivum solis ardorem, per autumnales pluvias, atque iterum per nives et pruinas hiemis, Lucia cotidie duas horas in eodem loco consumebat; singulisque diebus, inde discedens, murum carceris osculabatur. Maritus eam, ut ex patre didicit, inter quinque aut sex eius adventus fortasse semel videbat; interdum bis terve deinceps; interdum ne semel quidem per hebdomadam aut duas. Satis illi erat quod, cum occasio daretur, maritus videre eam posset atque re vera videret. Hac una spe fretam nihil prohibuisset quominus ibi per totum diem, septem hebdomadis diebus, exspectaret. His officiis occupata ad mensem Decembrem pervenit, quo pater inter terrores firmo animo versabatur. Quodam die, nivibus leviter decidentibus, ad solitum angulum venit. Dies ille festus erat, atque insolita quaedam populi laetitia ubique celebrabatur. Iter faciens domos viderat hastulis brevibus ornatas, pileolis rubris in hastulis impositis, vittis etiam trium colorum distinctas, eademque ubique inscriptione, plerumque tricoloribus litteris exarata: RES PUBLICA UNA ET INDIVIDUA. LIBERTAS, AEQUALITAS, FRATERNITAS AUT MORS! Misera lignorum sectoris officina adeo angusta erat ut in fronte eius vix tantis verbis locus inveniretur. Quendam tamen conduxerat qui omnia scriberet; is autem vocem MORS in angustissimum locum infelicissime compresserat. In tecto hastam et pileum ostentabat, ut civem bonum decebat; in fenestra serram collocaverat cui inscripserat: «SANCTA GUILLOTINA PARVULA»; nam illa femina acie terribilis iam tum vulgi suffragiis inter sanctas relata erat. Officina clausa erat, ipse autem aberat; quod Luciae ingenti levamento fuit, cum omnino sola relicta esset. Nec tamen longe aberat. Mox enim tumultum et clamorem magis magisque appropinquantem audivit, quo metu correpta est. Paulo post ingens hominum multitudo angulum iuxta carceris murum circumfusa est; in media turba lignorum sector cum ea quam Ultionem vocabant, manibus inter se iunctis, apparebat. Non pauciores quam quingenti erant; sed velut quinque milia daemonum saltare videbantur. Nulla alia musica audiebatur praeter ipsorum cantum. Carmen rerum novarum apud populum celeberrimum canebant, ad eius modos saeva quadam concentione, tamquam dentes omnes uno tempore striderent, salientes. Viri cum feminis, feminae cum feminis, viri cum viris saltabant, prout eos casus coniunxerat. Primo nihil nisi procella pileorum rubrorum crassorum et vestium laneorum scabrorum apparebat; sed ubi locum impleverunt et circa Luciam saltare restiterunt, foedissima quaedam saltantium imago ex illa perturbatione emersit, quasi saltationis ipsa figura in furorem acta esset. Modo procedebant, modo recedebant, manibus inter se feriebant, alii aliorum capita arripiebant, singuli in orbem circumagebantur, deinde alter alterum prehendens binos in gyrum vertebat, donec multi humi procumberent. Dum hi iacebant, reliqui manus iungebant omnesque una in ingentem orbem circumagebantur. Tum orbis rumpebatur; in circulos duorum vel quattuor distributi circum atque iterum circum ferebantur, donec simul omnes subito consisterent; rursus saltabant, feriebant, rapiebant, lacerabant, atque, cursu converso, in contrariam partem universi volvebantur. Subito iterum steterunt; paulisper cessarunt; deinde pedibus novum numerum pulsantes in ordines tantae latitudinis quanta via erat se composuerunt, capitibus inclinatis, manibus in altum sublatis, ac clamore edito tamquam turbine abripiebantur. Nulla pugna ne dimidio quidem tam terribilis fuisset quam haec saltatio. Erat enim lusus foede depravatus, olim innocens, nunc omnibus sceleris furiisque traditus: exercitatio corporis salubris in artem versa qua sanguis ad iram concitaretur, sensus perturbarentur, animus ad saevitiam obduresceret. Si quid venustatis in illa saltatione supererat, id ipsum eam turpiorem reddebat, cum appareret quam perverse omnia natura bona essent corrupta. Pectora virginum in hac rabie nudata, caput paene puellare ita effrenatum, pedes teneri in caeno sanguineque leviter tripudiantes imagines erant aetatis ordine suo penitus solutae. Haec erat Carmagnola. Ubi praeteriit, Lucia in limine officinae sectoris territa et stupens remansit; nix autem tenuissima, plumarum instar, tam quiete cadebat atque tam candida et mollis humum tegebat quasi nihil omnino evenisset. «O pater!» exclamavit, cum, manu qua paulisper oculos texerat demissa, patrem ante se stantem vidisset. «Quam saevum, quam scelestum spectaculum!» «Scio, filia carissima, scio. Saepe hoc ipsum vidi. Ne timeas: nemo ex illis tibi nocere volet.» «Non pro me metuo, pater. Sed cum mariti mei memini atque horum hominum clementiam cogito...» «Mox efficiemus ut eorum clementia omnino non indigeat. Eum ad fenestram ascendentem reliqui, atque ut hoc tibi nuntiarem veni. Nemo hic nos spectat. Potes manum osculo admovere, deinde ad supremum illud tecti fastigium tendere, quasi eum salutatura sis.» «Hoc facio, pater, et una cum osculo animam ipsam meam ad eum mitto!» «Sed eum videre, misera filia, non potes?» «Non possum, pater», inquit Lucia, lacrimans atque desiderio confecta, dum manum osculatur, «non possum.» In nive gradus cuiusdam auditi sunt. Advenit domina Defargia. «Te saluto, civis», dixit medicus. «Te quoque, civis», illa respondit. Haec praeteriens tantum dixit. Nihil amplius; atque domina Defargia velut umbra in nive candidissima evanuit. «Bracchium mihi praebe, filia amata. Hinc laeta ac forti animo discede, propter ipsum. Bene egisti», addidit cum iam inde recessissent; «neque frustra fecisti. Carolus in iudicium crastino die vocatur.» «Crastino die!» «Nulla mora nobis relinquitur. Bene omnia praeparavi; sed quaedam cautiones restabant quas capere non poteram priusquam ille re vera ad tribunal vocatus esset. Ipse quidem nondum nuntium accepit, sed certo scio eum brevi in crastinum diem citatum iri atque in carcerem, quem Conciergerie vocant, traductum iri. Tempestive certior factus sum. Num times?» Vix respondit: «Tibi confido.» «Prorsus mihi confide. Prope finis est huius diuturnae sollicitudinis, filia mea carissima; intra paucas horas maritus tibi reddetur. Omnibus praesidiis quae parari poterant eum munivi. Mihi cum Lorrio conveniendum est.» Subito constitit. Gravium rotarum strepitus haud procul audiebatur. Quid esset uterque nimis bene sciebat. Unum plaustrum, alterum, tertium: tria plaustra gravibus ac terribilibus oneribus plena, per nivem omnia silentio obtegentem procedebant. «Mihi cum Lorrio colloquendum est», iterum dixit medicus, atque filiam in aliam viam avertit. Senex ille integerrimus adhuc apud argentariam munus suum fideliter gerebat neque umquam discesserat. Cum eius opera et rationum libris saepe opus esset ad bona confiscata atque in publicum redacta cognoscenda, quidquid dominis veris servare poterat servabat. Nemo eo melior ad res Tellsoniorum fidei commissas tuto custodiendas neque ad tacendum erat. Caelum nubibus rubro flavoque colore infectis horam vespertinam nuntiabat, ac nebula e Sequana assurgens tenebras adducebat. Iam prope obscurum erat cum ad argentariam pervenerunt. Magnificae olim aedes viri quondam potentissimi funditus vastatae ac desertae iacebant. Supra acervum pulveris et cinerum in atrio haec verba inscripta erant: PRAEDIUM IN PUBLICUM REDACTUM. RES PUBLICA UNA ET INDIVIDUA. LIBERTAS, AEQUALITAS, FRATERNITAS AUT MORS! Quisnam cum Lorrio aderat? Cuius erat paenula equestris super sellam posita? Quis erat ille quem nemo videre debebat? A quo viro modo adveniente Lorrius commotus atque attonitus egressus est ut dilectissimam Luciam ulnis amplecteretur? Cui tandem verba Luciae inter lacrimas vix edita repetere visus est, cum vocem attollens et caput ad cubiculi ostium unde prodierat convertens interrogaret: «In Conciergeriam traductus? Et in crastinum diem citatus?» CAPUT VI · TRIUMPHUS Tribunal illud formidabile, quinque iudicibus, accusatore publico et iuratorum collegio ad saevitiam obstinato constitutum, cotidie sedebat. Vesperi cotidie indice edito nomina eorum qui in iudicium vocarentur nuntiabantur, quos custodes per varios carceres captivis recitabant. Iocari ita solebant custodes: «Foras accedite, qui intus estis, et Acta Vespertina audite!» «Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur!» Hoc igitur nomine aliquando coeperunt Acta Vespertina in carcere La Force recitari. Quotiens nomen pronuntiabatur, is cuius erat a ceteris secedebat atque in loco huic rei destinato consistebat, ubi stabant ii qui tam funesto indicio designati essent. Hanc consuetudinem Carolus Evremondius, qui Darnaeus vocabatur, nimis bene noverat; multos enim centenos homines ita abductos viderat. Custos eius, homo inflatis genis pinguique corpore, qui ad legendum perspicillis utebatur, super ea oculos sustulit, ut videret num Carolus suo loco constitisset; mox ceterorum nomina perlegit, ad singula parumper subsistens. Viginti tria nomina recitata sunt, sed viginti tantum homines adfuerunt: unus enim e vocatis in carcere iam mortuus atque oblivioni datus erat, duo Guillotina iam necati pariterque obliti erant. In conclavi testudinato index recitabatur, in quo Carolus nocte prima adventus sui captivos inter se consociatos conspexerat. Illi omnes in caede illa immani perierant; omnes autem quorum deinde amicitia usus erat, quosque abire viderat, in suggestu supplicii vitam finierant. Paucis verbis festinanter se invicem valere iusserunt atque benignitatem ostenderunt; statim tamen discesserunt. Haec enim cotidie contingebant, et qui in carcere La Force communem vitam agebant eo vespere ludos, quibus victi pignora dare cogerentur, et parvum musicorum concentum parabant. Ad cancellos concurrerunt, ibique lacrimas fuderunt. Sed viceni illi loci in ludis iam institutis aliis implendi erant, nec multum temporis ante horam claudendi restabat, qua cubicula communia et ambulacra magnis canibus nocturnis custodibus relinquerentur. Neque ideo captivi aut sensu carebant aut misericordia: calamitas ipsius temporis eos ita vivere docuerat. Simili quodam modo, etsi res paululum diversa erat, ardor quidam quasi ebrietas animos occupaverat, quo nonnulli, ut omnibus notum erat, nullo cogente ad Guillotinam subeundam atque ad mortem oppetendam impulsi erant. Nec tamen vana iactatio erat; sed furor quodam contagio per populum diffusus, cuius mentes universae vehementissime quatiebantur. Cum pestilentia grassatur, sunt ex nobis qui occulto quodam studio ad ipsum morbum trahantur, velut si brevi ac terribili cupiditate mori inde velint. Mirabilia eiusdem generis in omnium pectoribus latent; occasio tantummodo requiritur qua in apertum prodeant. Brevis obscurusque erat transitus ad carcerem quem Conciergerie vocant; nox autem in cellis eius vermibus refertis longa fuit atque frigida. Postridie quindecim rei in tribunal producti sunt, priusquam nomen Caroli Darnaei vocaretur. Omnes quindecim capite damnati sunt; omnes causae hora una et dimidia peractae erant. Tandem «Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur», in iudicium vocatus est. Iudices in subselliis pileos plumis ornatos gerebant; reliqua autem multitudo fere omnis vel rudi pileo rubro vel insigni trium colorum caput ornabat. Carolus, dum iuratos circumspicit atque turbam tumultuantem, credere potuisset rerum ordinem prorsus conversum esse, ita ut facinorosi homines viros honestos iudicarent. Homines ex infima atque immanissima urbis faece — qualium nulla umquam civitas prorsus vacat — ibi rerum potiebantur. Hi sine ullo impedimento vociferabantur, laudabant, vituperabant, sententias ante tempus praecipiebant atque iudicium ad exitum quem volebant impellebant. Virorum pars maxima variis armis instructa erat; feminarum aliae cultros, aliae pugiones gerebant; quaedam edebant bibebantque dum spectabant; permultae lanam acubus nectebant. Inter eas erat femina quae, dum opus manibus peragebat, alterum ex lana opus inchoatum sub ala gestabat. In primo ordine sedebat iuxta virum quem Carolus ex quo ad urbis stationem pervenerat non viderat, sed statim Defargium esse agnovit. Bis terve femina illa aliquid viro in aurem insusurravit; uxor eius esse videbatur. Hoc vero imprimis Carolum miratum est: quamquam uterque quam proxime ad eum consederat, neuter tamen ne semel quidem in eum respexit. Iuratos tantummodo intuebantur, ac tam obstinata constantia videbantur aliquid exspectare, ut nihil aliud aspicerent. Sub ipso iudicii praeside sedebat medicus Manettus, solitis simplicibus vestibus indutus. Quantum Carolus discernere poterat, nemo praeter medicum et Lorrium eorum qui ad tribunal non pertinerent vestitu consueto utebatur; omnes alii veste illa rudi, quam Carmagnolam appellabant, induti erant. Publicus accusator Carolum Evremondium, qui Darnaeus appellabatur, eo nomine accusabat quod e patria profugus esset, qui ex decreto rei publicae capite damnandus esset: decreto enim omnes qui e patria migrassent in exsilium acti erant, capitis poena proposita iis qui in Gallia reperirentur. Nihil intererat quod decretum post eius in Galliam reditum latum fuerat. Ibi reus aderat, ibi decretum; in Gallia comprehensus erat; caput eius postulabatur. «Caput abscidite!» clamavit populus. «Hostis rei publicae est!» Praeses tintinnabulum pulsavit ut clamores compesceret, deinde reum interrogavit num verum esset eum multos annos in Anglia habitavisse. Id quidem verissimum esse respondit. «Ergone profugus es? Quid te ipsum appellas?» «Non, ut spero, eo sensu profugus sum quo haec lex vocabulum usurpat.» «Cur ita putas?» quaesivit praeses. «Quia», inquit Carolus, «nomen honorificum mihi invisum et dignitatem mihi aeque invisam mea sponte deposui, patriamque reliqui, antequam vox profugi eo sensu usurpari coepisset quo nunc hoc tribunal utitur. In Anglia enim meis laboribus vivere malui quam ex laboribus Gallicae plebis, iam oneribus oppressae, victum haurire.» «Quibus rebus id probas?» Duo testium nomina tradidit: Theophili Gabellii et Alexandri Manetti. «Sed in Anglia uxorem duxisti», admonuit praeses. «Verum est; Anglam tamen non duxi.» «Civem Gallam igitur?» «Ita; genere Galla est.» «Quo nomine appellatur, cuiusque familiae est?» «Lucia Manetta, unica medici Manetti filia, viri optimi, qui ibi sedet.» Haec verba mirifice in multitudinem valuerunt. Summis clamoribus medicum omnibus notissimum laudabant, adeo ut totum conclave fremitu personaret. Tam repentina erat populi animorum conversio, ut per vultus quosdam paulo ante ferocissimos lacrimae statim decurrerent; iidem enim modo captivo truculentis oculis intenti erant, quasi aegre ferrent quod nondum in vias extraheretur, ubi ab ipsis trucidari posset. Per hos primos gradus itineris tam periculosi Carolus ita incesserat quemadmodum medicus Manettus saepius diligenterque monuerat. Eiusdem prudentissima consilia omnem reliquam defensionem regebant; ne passum quidem relinquebat quem antea non munivisset. Quaerenti praesidi cur eo tempore in Galliam redisset nec antea, respondit se prius redire non potuisse, quod in patria nihil sibi ad victum comparandum relictum esset praeter bona quae abdicaverat. In Anglia autem ex docenda lingua litterisque Gallicis vitam sustentaverat. Tum demum redisse se dixit cum civis quidam Gallus litteris vehementer rogavisset ut adveniret, affirmans suam ipsius vitam ob absentiam Caroli in periculum adduci. Redisse igitur ut civis vitam servaret, atque ut, quodlibet ipse periculum subiturus, veritati testimonium perhiberet. «Num hoc crimen est apud rem publicam?» interrogavit. «Non est! Non est!» summa alacritate conclamavit populus. Praeses tintinnabulum pulsavit ut silentium fieret, sed nihil profecit: «Non est!» identidem conclamabant donec sua ipsorum sponte tacuerunt. Praeses nomen civis illius quaesivit. Carolus respondit eum esse primum testem quem nominavisset. Confidenter etiam ad eius epistulam provocavit: ea quidem sibi ad urbis claustra adempta erat, sed inter documenta quae ante praesidem iacerent procul dubio inveniri posse credebat. Medicus curaverat ut epistula adesset, atque Carolo confirmaverat eam adfuturam. Hoc itaque iudicii momento prolata est et recitata. Civis Gabellius vocatus est, ut litterarum fidem testimonio confirmaret; confirmavit. Tum Gabellius, summa urbanitate ac verecundia, significavit se, cum tribunal propter innumeros rei publicae hostes negotiis undique urgeretur, in carcere Abbatiae quodammodo neglectum esse: immo e memoria patriotica iudicum nonnihil excidisse, donec ante triduum ad tribunal vocatus et liber dimissus esset. Iurati enim existimaverant crimina quibus ipse premebatur satis diluta esse, quoniam civis Evremondius, qui Darnaeus appellaretur, ad iudicium se tradidisset. Deinde medicus Manettus ad testimonium dicendum vocatus est. Magnus erat eius apud populum favor, magna in responsis perspicuitas: utraque res animos valde commovit. Explicavit enim reum primum amicum sibi obtigisse, ubi post longissimam captivitatem in libertatem restitutus esset; eundem in Anglia semper sibi filiaeque, dum peregrini atque patria pulsi viverent, fidelem et addictum permansisse. Addidit tantum abfuisse ut Carolus apud optimates qui in Anglia rem publicam regerent gratiosus esset, ut ibi ipso capitis periculo iudicio subiectus esset, tamquam Angliae inimicus et civitatum Americae foederatarum amicus. Quas res summa cautione, sed aperto veritatis studio atque animi gravitate exposuit: ita factum est ut iurati cum universa multitudine uno quasi animo consentirent. Postremo Lorrium ipsum nomine appellavit, virum Anglum ibi praesentem, qui una secum priori illi iudicio in Anglia interfuisset eademque omnia confirmare posset. Tum iurati affirmaverunt satis se audivisse, iamque de singulis sententiis pronuntiandis paratos esse, si praeses permitteret. Singulis iuratorum suffragiis — singuli enim aperte et sua voce sententiam ferebant — multitudo clamore approbavit. Omnes reum absolverunt; praeses liberum esse pronuntiavit. Tum exortum est unum ex illis spectaculis mirabilibus quibus vulgus interdum vel animi levitatem, vel impetum quendam benignitatis ac misericordiae ostentat, vel saevitiam immodicam quam antea exercuerat quasi compensare studet. Nemo nunc certo diiudicare possit cui causae talia tribuenda sint. Verisimile est omnes tres simul operatas esse, misericordia tamen ceteris praepollente. Vix absolutus erat Carolus, cum lacrimae tam largiter quam alias sanguis funderentur. Viri feminaeque, quicumque propius accurrere poterant, eum tam ardenter tamque fraterne complectebantur, ut is post diuturnam carceris custodiam atque aerem insalubrem prae lassitudine paene animo linqueretur. Nec minus eum haec res commovebat, quod probe sciebat hos ipsos homines, si in contrariam partem impetu multitudinis abrepti essent, pari impetu in eum incursuros fuisse, ut corpus eius laniatum per vias dispergerent. Abductus est tamen paulisper ab osculis atque amplexibus, ut aliis reis locus daretur. Quinque simul deinceps in iudicium vocabantur, hostes rei publicae, quoniam eam neque verbis neque factis iuvisse dicebantur. Tanta festinatione tribunal unum sibi supplicium ereptum aliis quam primum compensare properabat, ut antequam Carolus locum excederet, quinque illi iam ante eius oculos capite damnati essent, intra quattuor et viginti horas necandi. Prior ex eis digito sublato signum mortis, quo in carceribus uti solebant, Carolo dedit; omnes autem una voce addiderunt: «Vivat res publica!» Nec sane isti quinque ad iudicium populum habuerant, qui morae causam praebere posset. Nam ubi Carolus et medicus Manettus foras per portam prodierunt, ingens ibi multitudo constiterat, in qua omnes fere facies quas intus Carolus viderat agnoscere sibi visus est, duabus tantum exceptis quas frustra quaerebat. Statim in liberatum impetum fecerunt, alii flentes, alii amplectentes, alii acclamantes, modo singuli modo cuncti simul; adeo ut ipse fluminis cursus, cuius in ripa haec insania gerebatur, una cum hominibus in litore furentibus insanire videretur. Magnam quandam sellam invenerant, sive ex ipso iudicii conclavi sive ex alio earundem aedium cubiculo vel ambulacro abreptam. Huic vexillum rubrum superiecerant; post tergum autem hasta alligata erat, in cuius summo pileus ruber haerebat. In hoc curru triumphali Carolum humeris suis extulerunt; neque medicus, quamquam vehementissime orabat, impedire potuit quominus ad domum sic gestaretur. Mare confusum pileorum rubrorum circum eum aestuabat, ac velut ex profundo turbido facies naufragorum identidem apparebant; unde saepe ipse dubitabat num mens sibi perturbata esset, num in plaustro funesto ad Guillotinam potius quam domum veheretur. Velut per somnium insanum per vias ferebatur. Quoscumque obvios habebant amplexabantur atque ad Carolum demonstrabant. Niveas vias, quas per ambages pedumque strepitum transibant, rubro rei publicae colore infecerant, sicut iam sub nive multo profundiori rubore eas tinxerant. Sic denique eum in atrium aedium ubi habitabat invexerunt. Pater Luciae antecesserat ut filiam de adventu moneret; ubi vero Carolus pedibus in terra constitit, Lucia sensibus destituta in mariti ulnas concidit. Illam pectori adstrictam tenens pulcherrimum eius caput ita vertit, ut inter ipsius vultum et turbam clamosam esset, neve quis cerneret lacrimas suas uxoris labiis attingere. Tum pauci e populo saltare inceperunt. Statim ceteri omnes eodem furore abrepti sunt, totumque atrium Carmagnola inundavit. Deinde in vacua sella puellam e turba sublatam collocaverunt, ut quasi Libertatis deam humeris ferrent; atque ita exundantes in vias proximas, deinde per ripam fluminis atque per pontem, omnes Carmagnola rapuit, in sua vertigine circumagens. Carolus autem primum medicum, qui ante se victor exsultansque stabat, dextra apprehensa salutavit; tum Lorrium, qui ex ipsa Carmagnolae procella vix respirans eluctatus venerat, manu prehendit; filiolam Luciam, quam Prossa sustulerat ut circa patris collum bracchia poneret, osculatus est; denique Prossam ipsam, constantissimam atque fidelissimam, complexus est. Tum uxorem in ulnas recepit et ad sua superiora cubicula portavit. «Lucia, mea unice amata! Salvus sum.» «O Carole carissime, sine me genibus nixam Deo pro hac salute gratias agere, sicut eum genibus nixa oravi!» Omnes religiose et capita et animos demiserunt. Ubi Lucia rursus in mariti amplexu erat, ille ita eam allocutus est: «Nunc etiam patrem tuum alloquere, carissima. Nemo alius in tota hac Gallia id efficere potuisset quod ille pro me effecit.» Caput illa in patris pectus deposuit, sicut olim tam multo ante miserum eius caput suo pectori admoverat. Ille autem laetabatur quod filiae vicem gratiae reddidisset; omnium quae passus erat mercedem tandem receperat, atque ex animi sui firmitate gloriam capiebat. «Animum ne demittas, filia mea», eam benigne admonuit. «Noli ita tremere. Ego eum servavi.» CAPUT VII · PULSATIO OSTII «Ego eum servavi.» Non alterum erat ex illis somniis quibus maritus saepius domum redisse visus erat: re vera aderat. At uxor nihilominus tremebat, incertusque quidam gravisque timor eius animum premebat. Tantae erant undique tenebrae, tantus animorum ardor ulciscendi atque inconstantia, tam saepe insontes homines levissimis suspicionibus atque occulta malitia ad mortem trahebantur, ut Lucia oblivisci nullo modo posset complures, qui non minus quam maritus suus innocentes essent nec minus suis cari, cotidie eandem sortem subire ex qua ille vix ereptus erat. Quare pectus eius, quamvis magno onere levatum, non ea qua oportebat laetitia recreabatur. Iam umbrae vespertinae diei hiemalis descendebant; iam plaustra illa terribilia per vias volvebantur. Animo ea sequebatur Lucia, quasi maritum inter damnatos quaereret. Tum praesentem ipsum artius complectebatur, atque etiam vehementius tremebat. Pater, dum filiam confirmat, mirum in modum illa muliebri infirmitate superiorem se praebebat, plenus tamen tenerae misericordiae. Nihil iam cenaculi, nihil sutoris operis, nihil illius numeri «Centum quinque, Turris Septentrionalis»! Quod sibi faciendum proposuerat perfecerat; promissum exsolverat; Carolum servaverat. In eo igitur omnes subsidium ac praesidium ponerent. Parcissime vivebant domestici, non modo quod ita tutissime vitam agebant, minime plebis invidiam irritantes, sed etiam quod opibus non abundabant. Carolus enim toto captivitatis tempore pro victu suo, quamquam miserrimo, pro custodibus suis, atque ad pauperiorum captivorum alimenta gravia stipendia pendere coactus erat. Partim ob hanc inopiam, partim ne exploratorem aliquem sub specie ministri domum admitterent, famulum nullum alebant. Civis ille et civis femina qui portae atrii praeerant interdum ministeria quaedam praestabant; Ieremias autem, quem Lorrius paene totum ad eos transtulerat, cotidianus eorum adiutor factus erat, et singulis noctibus ibi dormiebat. Decreto rei publicae, quae se Unam et Individuam profitebatur atque Libertatem, Aequalitatem, Fraternitatem aut Mortem praedicabat, sancitum erat ut in ianua vel poste cuiusque domus omnium ibi habitantium nomina litteris certa magnitudine, certa etiam a solo altitudine, perspicue describerentur. Itaque nomen Ieremiae in inferiore poste rite inscriptum conspiciebatur. Cum autem umbrae diei longiores fierent, is cuius nomen ibi legebatur ipse apparuit, postquam pictori operam inspexerat quem medicus Manettus conduxerat, ut ceteris nominibus adderet nomen «Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur». Communis metus ac diffidentia, quae totam illam aetatem obscurabant, omnes consuetudines vitae quamvis innoxias immutaverant. In angusta medici familia, sicut in innumeris aliis, ea quae ad cotidianum usum opus erant singulis fere vesperis emebantur, exiguis portionibus atque ex variis tabernulis. Omnium hoc erat studium, ne oculos ad se converterent neve occasionem sermoni aut invidiae darent. Iam per aliquot menses virgo Prossa et Ieremias munere rerum comparandarum fungebantur: illa pecuniam, hic corbem ferebat. Singulis diebus, sub tempus quo lucernae publicae accendebantur, foras exibant ut necessaria mercarentur ac domum referrent. Virgo Prossa, quamvis in familia Gallica per multos annos versata linguam eius populi, si voluisset, aeque ac suam cognoscere potuisset, id minime curaverat. Quare nihilo plus ex istis «ineptiis», ut ipsa sermonem Gallicum appellabat, noverat quam Ieremias. Emendi autem ratio ei haec erat: substantivum quoddam nomen, nullo articulo neque alia praefatione adhibita, tamquam telum in caput tabernarii iaciebat. Si forte id non erat rei quam petebat nomen, oculis quaerebat rem, inventam arripiebat neque dimittebat antequam pretium convenisset. In pretio constituendo unum semper digitum minus quam venditor ostendebat extollebat, quotcumque ille digitos proposuisset; id iustum pretium esse affirmabat. «Age, domine Ieremia», dixit Prossa, cui oculi nimia laetitia rubebant; «si paratus es, ego quoque parata sum.» Ieremias rauca voce se virgini Prossae praesto esse professus est. Quidquid quondam rubiginis habuerat, pridem usu detritum erat; at capilli eius aculeati nulla lima umquam deponi poterant. «Multa nobis comparanda sunt», inquit Prossa, «et iucundum sane nobis erit negotium. Vinum inter cetera desideratur. Scilicet praeclaras sane salutes isti pileis rubris insignes inter pocula nuncupabunt, ubicumque id emerimus!» «Quod ad tuam scientiam attinet, virgo», respondit Ieremias, «idem fere erit sive pro tua salute sive pro salute Senis illius bibent.» «Quis est ille?» interrogavit Prossa. Ieremias, nonnihil verecundans, exposuit se Diabolum veterem intellexisse. «Heus!» inquit Prossa. «Quid sibi velint isti homines, nullo interprete opus est. Unum est eorum consilium: caedes nocturnae, scelera, maleficia!» «Tace, carissima! Obsecro, cave quid dicas!» Lucia exclamavit. «Cavebo, cavebo, cavebo», respondit Prossa. «Sed hoc saltem inter nos dicere licet: utinam in viis careamus istis amplexibus, quibus homines odore cepae tabacique paene suffocant! Age vero, Avicula mea, ab isto foco ne vestigium quidem moveas dum redeo. Maritum carissimum recuperatum cura, neque pulchrum caput ab eius umero, cui nunc innititur, removeas donec me rursus videris! Licetne mihi, medice Manette, priusquam abeam aliquid interrogare?» «Hanc tibi libertatem sumere licere existimo», respondit medicus subridens. «Obsecro te, de Libertate noli loqui! Satis superque eius iam habemus», ait Prossa. «Tace, carissima! Iterumne?» monuit Lucia. «Age, mea dulcissima», inquit Prossa, capite graviter annuens, «breviter rem totam expediam. Ego enim clementissimi domini mei Georgii Tertii, Britanniae regis, subdita sum.» Quo nomine dicto genua modice flexit. «Itaque haec mihi sententia semper est: Eorum consilia confundantur; fraudes improbae frustrentur; in rege nostro spes nostrae nitantur; Deus regem servet!» Ieremias, subito regiae maiestatis studio incensus, eadem verba voce humili atque rauca post Prossam repetivit, non secus ac si quis in templo responsum redderet. «Gaudeo», inquit Prossa approbans, «te animo tam vere Britannico esse, quamquam mallem vocem tuam numquam ista gravedine infectam fuisse. Sed redeamus, medice, ad interrogationem. Num» — erat enim mos bonae feminae res quae omnes gravissime sollicitabant per ludibrium quasi neglegenter tangere — «num tandem aliqua spes est fore ut hinc proficisci liceat?» «Vereor ne nondum. Carolo etiamnunc periculosum esset.» «Heu, heu!» inquit Prossa, suspirium sub hilaritatis specie reprimens dum flavos Luciae crines ad ignis lucem contemplatur. «Patientia igitur opus est atque exspectatione, neque aliud restat. Capita erecta teneamus, humiliter autem pugnemus, ut frater meus Solomon dicere solebat. Age, domine Ieremia! Tu vero, Avicula, ne moveas te!» Sic egressi sunt, relinquentes Luciam cum marito, patre atque filiola ad focum claro igne ardentem. Lorrius paulo post ex argentaria reversurus exspectabatur. Prossa lucernam accenderat, sed in angulo abditam posuerat, ne splendorem ignis quietum eis eriperet. Lucia parvula prope avum sedebat, manibus bracchium eius complexa; ille autem voce paene susurranti fabulam narrare coepit de Fata quadam magna ac potentissima, quae parietem carceris aperuisset captivumque, qui sibi olim beneficium praestitisset, in libertatem emisisset. Omnia tacita atque composita erant; mater quoque Lucia paulo quietior facta erat. «Quid hoc est?» subito exclamavit. «Filia mea», inquit pater, narratione intermissa manumque super eius manum imponens, «te compone. Quam perturbato animo es! Minima quaeque res, immo nihil omnino, te perterret. Tune mea filia es?» «Visum est mihi, pater», Lucia pallida voceque tremente se excusavit, «insolitos quosdam pedum sonitus in gradibus audivisse.» «Mea carissima, scalae tam quietae sunt quam ipsa mors.» Vix hoc verbum pronuntiaverat, cum ianua pulsata est. «O pater, pater! Quid tandem accidit? Absconde Carolum! Serva eum!» «Filia», inquit medicus surgens manumque umero eius imponens, «ego eum servavi. Quae est ista animi infirmitas, carissima? Sine me ad ostium ire.» Lucernam manu sustulit, duo conclavia exteriora transiit, ianuamque aperuit. Mox graves pedum sonitus per pavimenta personuerunt, et quattuor viri horridi, pileis rubris induti, gladiis sclopetisque armati, in cubiculum ingressi sunt. «Civis Evremondius, qui Darnaeus appellatur», dixit primus. «Quis eum quaerit?» respondit Darnaeus. «Ego quaero. Nos quaerimus. Te agnosco, Evremondi; te hodie ante tribunal conspexi. Iterum captivus rei publicae es.» Quattuor viri circumsteterunt eum, quo loco stabat, uxore et filiola corpori eius adhaerentibus. «Dicite mihi qua ratione et quam ob causam rursus captivus sim.» «Te recta in Conciergeriam reduci satis est; cras causam cognosces. In crastinum diem citatus es.» Medicus Manettus tam subito tamque atroci adventu eorum quasi in lapidem conversus erat. Immotus cum lucerna stabat, velut statua ad lucernam sustinendam ficta. His autem verbis auditis se tandem movit, lucernam deposuit, et ei qui locutus erat obviam progressus, anteriorem vestis laneae rubrae partem laxe pendentem manu tenuit, haud tamen aspere, atque ita allocutus est: «Dixisti te hunc hominem cognoscere. Num me quoque cognoscis?» «Cognosco te, civis medice.» «Omnes te cognoscimus, civis medice», tres reliqui dixerunt. Ille, quasi cogitationibus alio abreptus, singulos contemplatus est; tum post paulum silentii submissiore voce quaesivit: «Ergone mihi ad eius interrogationem respondebitis? Qua ratione hoc accidit?» «Civis medice», primus aegre respondit, «ad sectionem vici Sancti Antonii delatus est. Hic civis» — alterum ingressorum demonstravit — «ex Sancto Antonio venit.» Civis ille capite annuit atque addidit: «A Sancto Antonio accusatus est.» «Cuius criminis?» interrogavit medicus. «Civis medice», primus, ut antea, cunctanter respondit, «nihil amplius quaere. Si res publica a te sacrificia postulat, sine dubio, ut bonum patriae amatorem decet, ea libenter praestabis. Res publica omnibus rebus anteponenda est. Populus summum imperium obtinet. Evremondi, festinandum nobis est.» «Unum verbum», obsecravit medicus. «Dicesne mihi quis eum accusaverit?» «Contra institutum est», respondit primus; «sed ipsum hunc civem Sancti Antonii interrogare potes.» Medicus in illum oculos convertit. Ille pedibus nunc in hanc nunc in illam partem inquietus insistebat, barbam paulisper fricuit, ac tandem locutus est: «Age vero! Contra institutum profecto est. Sed delatus est, idque gravissime, a cive Defargio et cive Defargia. Atque ab alio quodam.» «Quo alio?» «Idne tu quaeris, civis medice?» «Quaero.» «Ergo», inquit civis Sancti Antonii, miro quodam vultu medicum intuens, «cras responsum accipies. Nunc ego taceo!» CAPUT VIII · CHARTARUM LUSORIARUM MANUS Prossa virgo, nihil prorsus sciens de nova calamitate quae domi acciderat, per angustas vias sibi iter aperiebat, pontemque Novum transgressa flumen superavit, dum mente computat quot res omnino necessarias emere oporteret. Ieremias Cruncerus corbem ferens iuxta eam ambulabat. Uterque tabernas quas praeteribant dextra laevaque diligenter perlustrabat; conventus hominum sollicite observabant atque, si qui vehementius inter se disputarent, via paulum declinata eos vitabant. Vesper erat asper et frigidus. Fluvius nebula obtectus, cuius adspectum fulgentia lumina confundebant et cuius murmur strepitus asper obscurabat, locos ostendebat ubi in navibus ad ripam religatis fabri sclopeta exercitui rei publicae fabricabant. Vae illi qui cum exercitu isto fraudem moliretur aut honores bellicos indignus obtineret! Melius ei fuisset si barba numquam crevisset: novacula enim publica ipsum tam prope radebat ut ne caput quidem relinqueret. Paucis rebus ad victum pertinentibus emptis atque olei mensura lucernae destinata, Prossa recordata est vini quoque sibi opus esse. Compluribus vinariis tabernis per fenestras inspectis, tandem ad insigne Boni Republicani Bruti Antiqui constitit, haud procul a Palatio Nationali, quod olim, atque etiam bis, Tuileriae vocabatur. Facies loci ei magis placuit: quietior videbatur quam aliae eius generis tabernae quas praeterierant; etsi pileis civium rubris abundabat, minus tamen rubebat quam ceterae. Ieremiam rogavit quid sentiret. Cum ille assentiretur, virgo Prossa, comite suo stipata, sub illo Boni Republicani Bruti Antiqui signo tabernam intravit. Vix attendebant ad lucernarum fumosa lumina, ad homines qui fistulis ori admotis chartis lusoriis mollibus ac tessellis flavis luderent, ad fabrum unum pectore bracchiisque nudis ac fuligine obsitum qui acta diurna clara voce legebat, ceteris auscultantibus; nec arma diligentius spectabant quae aut gerebantur aut deposita ad usum parata iacebant, nec duos tresve hospites super mensas obdormiscentes, qui, brevibus tunicis nigris villosis umeris altis induti, ursis canibusve dormientibus similes erant, attentius contemplabantur. Ita duo isti peregrini ad mensam venditoris processerunt et quid vellent signis ostenderunt. Dum vinum eis metitur, vir qui cum altero in angulo colloquebatur ab eo discessit atque ad exitum surrexit. Eunti necesse erat Prossae obviam venire; simul atque eam conspexit, virgo clamorem edidit manusque inter se percussit. Extemplo omnes qui aderant surrexerunt. Verisimillimum erat aliquem propter sententiarum discordiam ab alio trucidari. Itaque universi suspiciebant num quis humi concideret; nihil tamen viderunt nisi virum feminamque attonitos inter se intuentes: ille specie Gallus atque rei publicae studiosissimus, haec apertissime Angla. Quid in ista tam inopinata tamque frustrata exspectatione fautores Boni Republicani Bruti Antiqui clamosis et rapidis vocibus dixerint, Prossae et comiti eius, etiamsi auribus totis intenderent, non magis intellegendum fuisset quam sermo Hebraeus aut Chaldaeus. Sed uterque prae stupore nihil audiebat. Neque enim Prossa sola admiratione et perturbatione capta erat: ipse quoque Cruncerus, alia, ut videbatur, sua propria de causa, incredibili stupore tenebatur. «Quidnam est?» quaesivit ille cuius conspectu Prossa exclamaverat, voce iracunda ac praecisa, etsi submissa, lingua Anglica usus. «O Solomon, mi Solomon carissime!» illa iterum manibus plausit. «Postquam tam diu nec te vidi nec ullam de te famam audivi, hic tandem te invenio!» «Ne me Solomonem appelles!» respondit vir furtim circumspectans et territus. «Num me perdere cupis?» «Frater, frater!» Prossa in lacrimas prorupit. «Quando tibi tam dura fui ut tam crudelem mihi interrogationem proponas?» «Ergo linguam istam tuam importunam contine,» inquit Solomon, «et, si me alloqui vis, foras egredere. Vinum solve ac sequere. Quisnam est hic vir?» Prossa fratrem, qui ne minimum quidem sorori amorem ostendebat, benigne simul ac maeste capite motitato intuens, inter lacrimas respondit: «Dominus Cruncerus.» «Exeant ambo,» inquit Solomon. «Num iste me pro umbra mortui habet?» Ieremias, si vultus eius indicium verum praebebat, plane ita sentiebat. Nihil tamen locutus est; Prossa autem in sacculi sui recessibus, vix prae lacrimis cernens, pecuniam scrutata vinum solvit. Interea Solomon ad discipulos illius Boni Republicani Bruti Antiqui conversus pauca Gallice exposuit; quibus auditis omnes ad pristinas sedes pristinaque negotia redierunt. «Age,» inquit Solomon, in obscuro quodam viarum angulo subsistens, «quid a me vis?» «Quam atrociter inhumanus es, frater,» Prossa exclamavit, «erga sororem tuam, quam nulla res umquam ab amore tui abducere potuit! Siccine mihi occurris, sine ullo benevolentiae signo?» «En tibi! Malum te perdant! En tibi!» inquit Solomon, labris suis labra sororis quasi subito ictu contingens. «Num iam contenta es?» At Prossa tantum caput movit, tacite lacrimans. «Si speras me adventu tuo obstupescere,» perrexit frater, «fallitur opinio. Sciebam te hic esse; omnes fere qui hic versantur mihi cogniti sunt. Si vero vitam meam periclitari non vis, quamquam paene contrarium suspicor, quam celerrime abito, ut ego quoque abeam. Negotia me premunt. Munere publico fungor.» «Solomon frater meus Britannicus,» gemuit Prossa, lacrimosos oculos sustollens, «qui in patria inter viros optimos summosque excellere potueras, nunc apud alienigenas munere publico fungeris, et apud tales alienigenas! Paene mallem carissimum puerum meum in suo...» «En! Id ipsum dico!» frater eam interpellavit. «Praevideram. Mortem meam appetis. Ipsa soror me suspicionibus obnoxium faciet, eo ipso tempore quo fortuna mihi succedit!» «Caelum clemens et misericors id avertat!» exclamavit Prossa. «Mallem te, Solomon dulcissime, numquam iterum videre, quamquam semper vere dilexi et semper diligam. Unum mihi verbum amoris dic; confirma nullam inter nos iram aut alienationem esse, et nulla mora te amplius detinebo.» O bona Prossa! Quasi vero culpa ipsius aliqua illud inter eos dissidium ortum esset! Quasi non Lorrius iam ante multos annos, in quieto illius suburbii Soho angulo, certo comperisset hunc pretiosum fratrem sororis opes consumpsisse eamque deseruisse! Solomon tamen verbum quoddam amoris exprimebat, multo asperius atque superbius quam, si eorum merita et condiciones inter se commutatae essent, facere umquam ausus esset; quod quidem toto terrarum orbe fieri solet. Dum sic loquitur, Ieremias eum umero tetigit atque rauca voce subito interrogationem sane singularem intulit. «Age, si licet, unum a te quaeram: Ioannes Solomon vocaris an Solomon Ioannes?» Minister, qui antea Ieremiae ne unum quidem verbum dixerat, ad eum repente suspiciosus conversus est. «Eia! Aperte loquere,» inquit Ieremias, quamquam ipse id facere haud facile poterat. «Ioannes Solomon an Solomon Ioannes? Soror te Solomonem vocat, atque eam, quippe sororem, scire oportet. Ego vero scio te Ioannem esse. Utrum nomen primum ponitur? Atque etiam nomen Prossae quaero: non idem fuit tibi nomen trans mare.» «Quid istis verbis significas?» «Ne ipse quidem satis novi quid significem; non enim mihi in mentem venit quo nomine trans mare vocatus sis.» «Non venit?» «Non venit; sed per caput meum iurare possum id nomen duas syllabas habuisse.» «Vero?» «Ita est. Alter ille una tantum syllaba constabat. Te novi. Explorator eras, testis in Vetere Bailia. Dic mihi, per ipsum mendaciorum patrem, cuius filius germanus es, quo nomine tum vocatus es?» «Barsadius,» vox alia subito interposuit. «Istud nomen mille libris aestimo!» Ieremias exclamavit. Is qui respondisset Sidneius Cartonius erat, manibus post tergum sub oris paenulae equestris coniectis. Iuxta cubitum Ieremiae tam neglegenter stabat ac si in ipsa Vetere Bailia adesset. «Noli metuere, mi Prossa carissima,» inquit Cartonius. «Heri vesperi apud Lorrium, cui adventus meus magno stupori fuit, perveni; convenit inter nos ut nusquam alibi apparerem donec res feliciter cecidissent aut occasio auxilii ferendi exstitisset. Nunc autem hic adsum ut cum fratre tuo pauca colloquar. Utinam frater tuus honestiore officio fungeretur quam est id quod Barsadius exercet! Utinam, tua causa, non inter oves carcerum numeraretur!» Ovis enim carcerum eo tempore vulgari quodam sermone dicebatur explorator qui sub carcerum custodibus operam dabat. Explorator, qui iam pallidus erat, magis etiam expalluit atque Cartonium interrogare coepit qua audacia... «Dicam tibi,» Sidneius eius verba praecidit. «Ante unam horam aut paulo amplius, dum carceris Conciergeriae muros contemplor, te ex eo exeuntem forte conspexi. Eiusmodi tibi vultus est qui facile memoria teneatur; ego autem vultuum memoriam bonam habeo. Quoniam eo loco te vidisse me curiosum fecit, cum praeterea causa mihi esset, quam tu non ignoras, te cum miseriis amici cuiusdam nunc miserrimi coniungendi, eandem quam tu viam ingressus sum. Te prope vestigiis secutus in hanc tabernam vinariam intravi atque iuxta te consedi.» «Ex libero sermone quo cum socio usus es atque ex rumoribus quos admiratores tui palam iactabant, haud difficulter cognovi cuius generis munere fungereris. Paulatim autem res quam forte coeperam certam consilii formam, domine Barsadi, induere visa est.» «Quod consilium?» explorator quaesivit. «In via id explicare molestum et fortasse periculosum esset. Num mihi gratificari velis, si pauca minuta secreto mecum contereres, velut in aedibus argentariae Tellsonianae?» «Itane minaris mihi?» «Ego vero? Num minatus sum?» «Cur igitur eo veniam?» «Equidem, Barsadi, nescio quid respondeam, si tu ipse nescis.» «Id est, nempe, dicere non vis?» explorator incerta voce quaesivit. «Rectissime intellexisti. Nolo.» Ista quasi otiosa temeritas, qua Cartonius in vultu atque habitu utebatur, summae ei utilitati erat in eo negotio quod in occulto animo agitabat, praesertim adversus hominem huius modi. Exercitatissimis oculis eius formidinem perspexit, occasionemque omnem arripuit. «En vides,» inquit explorator, sororem accusatoriis oculis intuens; «praedixi. Si quid mali inde exorietur, tua culpa erit.» «Age, age, mi Barsadi,» exclamavit Sidneius, «noli tam ingratus esse. Nisi sororem tuam plurimi facerem, fortasse non tam comiter ad propositum pervenissem quod ad utilitatem utriusque nostrum conferre cupio. Mecumne ad argentariam ibis?» «Audiam quid dicere velis. Etiam, tecum ibo.» «Primum censeo sororem tuam ad angulum viae suae tuto deducendam esse. Mi Prossa, bracchium mihi praebe. Non est hodie Lutetia urbs in qua tibi sine custode ambulandum sit. Quoniam comes tuus Barsadium novit, eum quoque ad Lorrium nobiscum invitabo. Paratine sumus? Age igitur!» Postea virgo Prossa recordabatur, atque usque ad supremum vitae diem meminisse solebat, se, dum bracchium Sidneii ambabus manibus premeret oculosque in eius vultum attolleret, obsecrans ne quid mali Solomoni inferret, in illo bracchio firmam quandam animi intentionem, in illis oculis splendorem quendam divinum animadvertisse. Quae res non modo levitatem vultus ac sermonis eius refellebat, sed ipsum virum transformare atque ad maiorem quandam dignitatem evehere videbatur. Verum tum nimis sollicitabatur de fratre qui tam parum eius amorem meritus erat, atque nimis Sidneii benignis confirmationibus occupabatur, ut rebus sic animadversis tantum ponderis tribueret quantum earum natura postulabat. Ad viae suae angulum eam reliquerunt. Cartonius deinde viam ad Lorrii hospitium, paucis minutis iter abesse, duxit; Ioannes Barsadius, sive Solomon Prossus, iuxta eum ambulabat. Lorrius cena modo finita ante duos parvos truncos ligni laete ardentes sedebat; fortasse in flammis imaginem quaerebat illius quondam paulo iunioris senis Tellsoniani qui ante tot annos in deversorio Regio Georgio apud Dubrim carbones rubentes contemplatus erat. Ingredientes ubi audivit caput convertit, vultuque declaravit quantum adventu viri ignoti miraretur. «Frater virginis Prossae, domine,» inquit Sidneius. «Barsadius.» «Barsadius?» senex repetivit. «Barsadius? Nomen hoc et vultus mihi aliquid revocant.» «Dixi tibi, Barsadi, vultum tuum memoria dignum esse,» Cartonius frigide observavit. «Quaeso, sede.» Ipse quoque sedens nexum quem Lorrius quaerebat frontem contrahens his verbis obtulit: «Testis illo in iudicio.» Confestim Lorrius recordatus est hospitemque novo iam aperto odio aspexit. «Virgo Prossa agnovit in Barsadio illum amantissimum fratrem de quo saepe audivisti,» inquit Sidneius; «et ipse consanguinitatem confessus est. Nunc ad nuntium multo peiorem venio: Darnaeus denuo comprehensus est.» Senex stupore percussus exclamavit: «Quid ais? Nondum duae horae intercesserunt ex quo eum sanum liberumque reliqui, atque ad eum iam rediturus eram!» «Nihilominus comprehensus. Quando res acta est, Barsadi?» «Modo, si omnino acta est.» «Barsadius de re, domine, optimus auctor est. Ex iis quae hic inter pocula socio suo, alteri ex ovibus carcerum, narravit, comperi comprehensionem factam esse. Nuntios apud portam reliquit atque eos a ianitore intromissos vidit. Nulla prorsus dubitatio superest quin denuo captivus teneatur.» Lorrius, negotiorum usu perspicax, in Cartonii vultu legere potuit tempus frustra teri si de rei veritate amplius quaereret. Etsi perturbatus erat, sciens tamen in praesentia sibi constantiam magno usui esse posse, animum cohibuit atque tacitus attente auscultavit. «Nunc spero,» Sidneius eum allocutus est, «nomen et auctoritatem medici Manetti cras ei non minus profutura esse quam hodie. Dixistine, Barsadi, eum cras iterum iudicibus sistendum?» «Ita, opinor.» «Utinam ergo medici auctoritas cras valeat sicut hodie valuit! Sed fortasse non valebit. Fateor tibi, Lorri, animum mihi vehementer commotum esse quod medicus Manettus hanc comprehensionem prohibere non potuerit.» «Fortasse antea nihil de ea resciverat,» respondit Lorrius. «At id ipsum, si reputemus quam arcte cum genero eius salus eius coniuncta sit, magis nos terrere debet.» «Verum dicis,» senex confessus est, manu anxia mentum premens oculisque anxiis in Cartonium defixis. «Ut breviter dicam,» Sidneius perrexit, «haec sunt tempora desperata, quibus homines pro perditis rebus perdita certamina ad extremos fortunae casus suscipiunt. Medico licet victoriam petere; ego etiam in certamine quod perditurus videar me committam. Hic nullius hominis vita pecunia comparari potest. Quem populus hodie domum triumphantem tulit, cras damnare poterit. Ego vero, si res pessime cedent, hoc praemium petere decrevi: amicum intra carcerem Conciergeriae mihi comparare. Is autem amicus quem lucrari constituo Barsadius est.» «Bonas sane chartas habere te oportet,» respondit explorator. «Videamus quas habeam; singulas recognoscam. Lorri, nosti me hominem esse in potationibus intemperantem. Velim mihi paulum vini adusti afferri iubeas.» Vinum adustum appositum est. Primum poculum uno haustu exhausit, deinde alterum, vasque paulisper cogitabundus a se removit. «Domine Barsadi,» ita rursus Cartonius locutus est, quasi chartas in manu sua ordine spectaret, «inter oves carcerum numeraris; es nuntius consiliorum rei publicae, nunc ostiarius carceris, nunc ipse captivus, semper speculator et occultus delator. Praesertim quod Anglus es, hoc in loco maioris pretii haberi potes: minus enim de Anglo quam de Gallo suspicio oritur eum ad huiusmodi munus mercede corruptum esse. Interim tamen falsum nomen iis qui te conducunt praebes. Optima haec charta est.» «Barsadius, qui nunc rei publicae Gallicae servit, olim magistratibus Anglicis optimatibusque, libertatis Gallicae hostibus, operam dabat. Egregia haec altera charta! In hac terra suspicionibus referta facile quilibet concludat Barsadium etiamnunc Anglicis optimatibus stipendium accipere, speculatorem esse Pittii, hostis perfidi qui in sinu rei publicae insidias ponat; hunc esse illum Anglum proditorem, omnium facinorum administrum, quem totiens nominaverunt neque umquam invenire potuerunt.» «Huic chartae nulla adversaria par esse potest. Intellexistine quas chartas in manu teneam, Barsadi?» «Ut ludum tuum intellegam, non quidem,» explorator paulum perturbatus respondit. «Assem igitur meum iacio: Barsadii ad proximum consilium sectionis publicum delationem. Tu vero, Barsadi, tuas chartas diligenter considera ac vide quid habeas. Non est festinandum.» Vas ad se rettulit, alterum poculum vini adusti infudit et uno haustu exhausit. Videbat exploratorem timere ne ipse ebrietate incitatus eo audaciae perveniret ut eum statim accusaret. Quo comperto, poculum iterum implevit atque exhausit. «Tuam manum, Barsadi, accuratissime inspice. Tempus tibi sumas.» Peiores chartas in manu habebat quam Cartonius suspicatus erat; complures etiam quae ipsi Cartonio ignotae erant et exitium minabantur, Barsadius animo circumvolvebat. Ex honesto illo, ut ipse putabat, munere in Britannia expulsus erat, quod ibi nimium saepe atque parum feliciter periuraverat; non sane quod huiusmodi operarii Britannis necessarii non essent, nam causae quibus Angli gloriantur se ab arcanis rerum publicarum exploratoribus alienos esse recens demum natae sunt. Mare igitur traiecerat et in Gallia simile ministerium acceperat: primum suos ibi populares ad insidias sollicitans et colloquia eorum clam excipiens, postea ipsos etiam Gallos eodem modo captans. Meminerat sub priore regimine se in vico Sancti Antonii tabernamque vinariam Defargii exploravisse; a vigilibus publicis aliqua de medici Manetti captivitate, liberatione, vita denique atque rebus gestis didicisse, quibus rebus quasi aditum ad familiare cum Defargiis colloquium aperire speraret. Eas vero apud dominam Defargiam tentaverat, sed infelicissime ei res cesserat. Numquam sine timore ac tremore recordabatur feminam illam formidolosam, dum ipse loqueretur, opus laneum acubus contexuisse, atque dum digiti eius moverentur, oculos in se ominose defixos tenuisse. Postea saepius in sectione Sancti Antonii viderat eam tabulas suas filis et acubus contextas proferre, hominesque per eas accusare, quorum vitas securis publica sine mora vorabat. Sciebat, ut omnes qui talibus rebus operam dabant, se numquam tutum esse, effugere non posse, sub securis umbra velut vinculis ligatum teneri; quamvis omni perfidia atque omni mutatione partium grassanti terrori inserviret, unum tamen verbum posse ferrum in eius cervicem demittere. Si quis igitur, praesertim de gravissimis causis quas Cartonius modo nominaverat, nomen eius deferret, certum sibi esse praevidebat mulierem illam inexorabilem, cuius crudelitatem totiens expertus erat, fatalem ex opere suo indicem producere, ultimamque vitae servandae spem prorsus delere. Cum praeterea omnis homo qui clam speculatur ad metum cito pronus sit, haud mirum erat eum, tot chartas eiusdem atri coloris considerantem, magis etiam exalbescere. «Non admodum tibi placere videtur manus tua,» Sidneius placidissime animadvertit. «Ludisne?» «Equidem, domine,» respondit explorator quam supplicissime, ad Lorrium conversus, «te, virum annis atque humanitate venerabilem, obsecrare velim ut hunc iuvenem te multo minorem admoneas num talia proferre, qualia minatus est, cum eius dignitate ullo modo conveniat. Fateor me speculatorem esse, atque eiusmodi munus infamiae plenum haberi; at tamen necesse est aliquem eo fungi. Hic autem vir minime speculator est. Cur igitur se ita dedecoret ut ipse quoque explorator fiat?» «Assem meum, Barsadi,» Cartonius, horologium inspiciens, ipse respondit, «brevi tempore et sine ulla conscientiae offensione iaciam.» «Speraveram vero, domini,» explorator, qui Lorrium in sermonem inducere numquam desinebat, «vos propter amorem erga sororem meam...» «Amorem meum erga sororem tuam nullo modo melius declararem quam si eam hoc fratre suo in perpetuum liberarem,» Sidneius interposuit. «Itane putas, domine?» «Sic animo mihi plane ac firmissime constitutum est.» Exploratoris blanda illa ac lenis loquendi ratio, vestitui eius rudi studiose ostentato et fortasse ceteris eius moribus prorsus dissimilis, ob Cartonii mentem inscrutabilem, quae etiam viris Barsadio sapientioribus honestioribusque aenigma erat, adeo turbata est ut iam omnino deficeret. Dum explorator quid responderet nescit, Cartonius, tamquam chartas denuo inspiceret, addidit: «Immo vero, nunc iterum reputanti mihi videtur me alteram quoque optimam chartam habere quam adhuc non numeravi. Quisnam erat ille amicus tuus et eiusdem generis ovis, qui dicebat se in carceribus provincialibus pasci?» «Gallus est. Tu eum non nosti,» explorator festinanter respondit. «Gallusne?» Cartonius quasi secum cogitans repetivit, nulla ratione eius verba attendere visus. «Fortasse Gallus est.» «Ita sane est, hoc affirmo; nec quicquam ad rem pertinet,» Barsadius perrexit. «Nec quicquam ad rem pertinet,» Cartonius eadem quasi mechanica voce iteravit. «Non pertinet... minime pertinet. Verum tamen eius vultus mihi notus est.» «Haud credo. Certus sum te falli. Fieri non potest,» respondit speculator. «Fieri non potest,» Cartonius submissa voce secum repetivit, dum poculum, quod feliciter parvum erat, iterum otiose versabat. «Non potest... Gallice quidem bene loquebatur, sed alienigenae mihi similis videbatur.» «Ex provincia venit,» Barsadius respondit. «Non ex provincia: alienigena est!» Cartonius exclamavit, manum apertam in mensam impingens, cum subita rerum recordatio menti eius illuxisset. «Clius est! Vestitu mutato, sed idem prorsus homo. Hunc in Vetere Bailia ante oculos habuimus.» «Iam vero nimis properas, domine,» Barsadius, arrisu quo nasus eius aduncus etiam magis in latus deprimebatur, respondit. «Hic demum occasionem mihi das te vincendi. Clius, quem socium meum olim fuisse, tanto temporis intervallo post, minime negabo, iam complures annos mortuus est. In ultimo eius morbo iuxta lectum adfui. Londinii apud ecclesiam Sancti Pancratii in Agris sepultus est. Quod tunc a multitudine flagitiosorum tam odio habebatur, funus eius sequi non potui; sed ipse adiutor fui cum corpus eius in loculo poneretur.» Hic Lorrius, e loco quo sedebat, miram quandam monstri speciem in pariete adumbratam animadvertit. Unde ea orta esset cum quaereret, tandem sensit capillos Ieremiae, qui iam satis rigidi erant, omnes repente tam alte erectos tamque immobiles stetisse ut umbram illam efficerent. «Rationem sequamur,» explorator perrexit, «et aequi simus. Ut intellegas quantum fallaris, documentum funeris Clii ostendam, quod in schedarum mearum theca fortuito ab illo tempore mecum fero.» Manu trepida chartam protulit atque expandit. «Ecce! Vide, quaeso, vide! In manus etiam tuas accipe: neque fictum neque falsum documentum est.» Tum Lorrius umbram in pariete protractiorem fieri vidit: Ieremias enim surrexerat atque propius accesserat. Capilli eius, si ab illa vacca cornibus incurvis, quae in fabula de domo ab Iacobo aedificata memoratur, modo exornati fuissent, non magis in altum erigi potuissent. Exploratore id non animadvertente, Ieremias iuxta eum constitit et umerum eius, quasi apparitor quidam ex inferis rediens, tetigit. «Iste Rogerius Clius, domine,» inquit Cruncerus vultu taciturno atque ferreo. «Eumne tu in loculum imposuisti?» «Ego imposui.» «Quis igitur eum ex loculo sustulit?» Barsadius in sellam se recepit atque haesitans rogavit: «Quid tibi vis?» «Hoc volo dicere: illum numquam omnino in eo iacuisse. Minime vero! Caput meum amputetur, si umquam in loculo ille fuit!» Explorator ad duos dominos se convertit. Ambo autem stupore maiore quam verbis exprimi posset Ieremiam intuebantur. «Ego tibi dico,» Cruncerus instabat, «lapides ad vias sternendas adhibitos atque terram in loculo condidisse vos, non Clium. Ne mihi dicas vos illum sepelivisse. Fraus erat, fallacia erat; ego et duo alii rem novimus.» «Unde rem nosti?» Barsadius exclamavit. «Quid ad te pertinet?» Ieremias fremuit. «Per Deum! Ego adversus te veterem habeo querellam propter iniurias quas hominibus honestum quaestum exercentibus intulisti. Pro dimidia guinea libenter gulam tuam manibus comprimerem, donec spiritum emitteres.» Cartonius et Lorrius, qui tam inopinato negotii exitu attoniti erant, rogaverunt Cruncerum ut iram cohiberet et rem aperiret. «Alio tempore, domine,» ille ambigue respondit; «tempus praesens ad haec exponenda parum commodum est. Hoc unum certo scio: iste optime novit Clium numquam in loculo iacuisse. Modo uno verbo asserat ibi eum fuisse: aut gulam eius pro dimidia guinea comprimam donec exanimetur» -- quam condicionem Ieremias tamquam liberalissimam extulit -- «aut continuo foras prosiliam eiusque nomen publice deferam.» «Hem!» Cartonius inquit. «Unum saltem video: aliam chartam habeo, Barsadi. In hac Lutetia ira flagranti, ubi suspicio ipsum aerem implet, fieri non potest ut delatus vivus evadas, cum exploratore altero optimatibus faventi societatem habeas, cui eadem atque tibi pristina officia sint; qui praeterea mortuum se simulavit atque ex mortuis ad vitam quasi revixit! Coniuratio alienigenarum in carceribus adversus rem publicam! Valida charta est, et sine dubio ad supplicium securis ducens. Ludisne?» «Minime!» explorator respondit. «Manum meam abicio. Fateor nos apud turbulentas illas plebis turbas tam invisos fuisse ut ego Anglia vix effugerim quin aquis summersus interirem, Clium vero ubique ita investigatum esse ut nullo pacto effugere posset nisi morte simulata. Sed unde iste homo simulatum illud funus noverit, mihi inter maxima miracula numerandum est.» «Noli caput tuum circa istum hominem fatigare,» Cruncerus contentiosus retulit. «Satis tibi erit cum hoc domino negotium habere. Et audi me iterum!» -- Neque Ieremias ab ostentanda illa sua liberalitate abstinere poterat. -- «Pro dimidia guinea gulam tuam libenter comprimerem.» Ovis carcerum ab eo ad Cartonium conversa firmiore voce dixit: «Ad summam iam rem pervenimus. Mox ad officium meum redeundum est; diutius morari non possum. Dixisti te aliquid mihi propositurum esse; quid tandem? Sed hoc tibi scito: ne nimium a me postules. Si quid in munere meo me iusseris efficere quod caput meum in maius periculum adducat, tutius mihi erit recusando vitae aleam subire quam consentiendo; atque hanc potius viam eligam. Desperationem nominas: omnes hic desperati sumus.» «Memento etiam me, si ita visum erit, te posse accusare. Per ipsa saxa iuramentis iter mihi patefacere possum; idem et alii possunt. Dic nunc quid a me petas.» «Non multum. Ianitorne carceris Conciergeriae es?» «Semel tibi pro semper dico: effugium inde nullum omnino fieri potest,» explorator constanter respondit. «Cur mihi dicis quod ego ne rogavi quidem? Ianitorne carceris Conciergeriae es?» «Interdum sum.» «Potesne, cum libuerit, munus illud suscipere?» «Intrare atque exire possum quando volo.» Cartonius alterum poculum vino adusto implevit, deinde lente in focum effudit oculisque guttas cadentis liquoris prosecutus est. Cum nihil iam reliquum esset, surrexit atque dixit: «Hactenus coram his duobus locuti sumus, quod expediebat vim chartarum quas quisque haberet non nobis solis cognitam esse. Nunc in cubiculum illud obscurum mecum veni; ibi ultimam rem sine arbitris paucis verbis agemus.» CAPUT IX · LUDUS COMPOSITUS Dum Sidneius Cartonius cum Ove carcerum in proximo obscuro cubiculo tam summissa voce colloquitur ut ne vox quidem exaudiretur, Lorrius Ieremiam Cruncerum cum magna dubitatione ac suspicione intuebatur. Neque honestus ille negotiator ita aspectum eius excepit ut fiduciam concitaret: modo huic modo illi cruri innitebatur, tam saepe ea mutans ac si quinquaginta crura habuisset atque singula experiretur; ungues digitorum mira et sane suspecta diligentia contemplabatur; quoties vero oculi Lorrii cum eius oculis concurrebant, tussi quadam brevi corripiebatur, ob quam manum ante os curvatam tenere necesse esset—morbo, quantum scimus, raro vel numquam cum animi perfecta sinceritate coniuncto. «Ieremia,» inquit Lorrius, «huc accede.» Cruncerus obliquo itinere processit, altero umero ante alterum proiecto. «Quo alio quaestu, praeter nuntii officium, usus es?» Ille paulisper cogitavit, in patroni vultum attente suspiciens; tum ei praeclara quaedam responsio in mentem venit: «Rebus rusticis operam dabam.» «Valde vereor,» inquit Lorrius, indice ei irate intentato, «ne honestissimam et amplissimam argentariam Tellsonianam pro tegumento adhibueris, dum turpem quandam et legibus vetitam artem exercebas. Quod si fecisti, noli sperare me, ubi in Angliam redieris, tibi auxilio futurum. Neque putes me rem taciturum. Tellsoniani se decipi non patientur.» «Spero, domine,» respondit supplex atque pudore confusus Cruncerus, «virum tantae dignitatis, cui iam inde a iuventa variis in negotiis operam praebui, bis secum deliberaturum antequam mihi noceret, etiamsi ita esset. Non dico ita esse; sed si esset, res non uno tantum ex latere spectanda foret. Duo enim latera haberet. Medici fortasse sunt qui hoc ipso tempore aureos suos colligant, ubi negotiator honestus ne quadrantem quidem colligit—quadrantem? immo ne dimidium quidem quadrantem, ne dimidium quidem eius dimidii!—pecuniamque suam apud Tellsonianos tamquam fumum condant; iidem vero furtim oculos medicos in illum negotiatorem coniciunt, curribus suis ascendunt descenduntque, et quidem tam celeriter ac fumus, nisi etiam celerius.» «Id quoque Tellsonianos fallere esset. Non licet alteri legem imponere, alteri impunitatem dare. Uxor autem mea, domina Cruncera, cum in Anglia versabamur, atque etiam cras, si occasio daretur, istum quaestum adeo improbat, adeo supplicando ac prosternendo obsistit, ut penitus eum perdat. Medici autem illorum uxores non sic obsistunt—id vero numquam videbis! Aut si quando supplicant, eo fit ut plures aegroti maritis obveniant. Quomodo igitur unus sine altero recte aestimari potest? Deinde sunt libitinarii, ministri parochiarum, sepulcrorum custodes, vigiles privati—omnes avaritia flagrantes, omnes eiusdem negotii participes: inter hos omnes non multum illi homini lucri relinquitur, etiamsi res sic se haberet. Quod autem minimum lucratus esset, id numquam ei bene cederet, domine Lorri. Nihil ex illo quaestu fructus laetos perciperet; semper ex eo exire cuperet, si viam invenire posset, postquam semel ingressus esset—si tamen ita esset.» «Hem!» inquit Lorrius, quamquam paulo iam mitior, «te videre me pudet.» «Iam vero, domine,» Cruncerus orationem prosecutus est, «quod humillime tibi proponere velim, si ita esset—non affirmo ita esse—» «Noli ambiguis verbis rem tergiversari,» inquit Lorrius. «Minime vero, domine, minime tergiversabor,» respondit Cruncerus, quasi id vitium ab omni eius cogitatione atque usu remotissimum esset. «Neque affirmo ita esse. Quod autem supplex propono hoc est: in illo scamno, ante argentariae fores, sedet filius meus, quem educavi et iam paene virum feci; is tibi mandata, nuntios, operas leves omnes obibit, donec, si ita fata ferant, pedes tui ibi sint ubi nunc caput est, modo tu id velis. Si res ita esset—quod etiamnunc non affirmo, quippe qui nolo te fallere—sine filium meum in patris locum succedere et matrem tueri; nec infamiam aliquam de patre eius divulgaveris, obsecro te. Patrem autem sine ad honestam fossoris operam redire; quae antea effodisset, ea deinceps tam diligenter recondet ac terra operiet ut semper ibi maneant. Ita culpa, si qua esset, labore emendabitur.» «Haec sunt, domine Lorri,» inquit Cruncerus, bracchio frontem abstergens, quo signo declarabat se ad extremum orationis pervenisse, «quae reverenter proponam. Qui haec circum se cernit, tantos homines capitibus truncatos, tam multos ut pretium eorum vix ipsam vecturae mercedem aequaret, non potest quin de rebus humanis serio cogitet. Quae si ita essent, hae essent cogitationes meae. Illud autem memineris velim: quae modo dixi, bona de causa sponte protuli, cum potuerim tacere.» «Hoc saltem verum est,» respondit Lorrius. «Nunc satis locutus es. Fieri potest ut etiamnunc tibi amicus sim, si factis, non verbis, probaveris te dignum esse atque vere paenitere. Verbis amplius non egeo.» Cruncerus articulis digitorum frontem reverenter tetigit, eodem tempore quo Sidneius Cartonius cum exploratore ex obscuro cubiculo rediit. «Vale, domine Barsadi,» inquit Cartonius. «Quoniam ita inter nos convenit, nihil iam est cur me metuas.» Cartonius sellam ad focum, e regione Lorrii, occupavit. Ubi soli relicti sunt, Lorrius rogavit quid egisset. «Non multum,» respondit Sidneius. «Si captivo res in deterius cesserit, mihi effeci ut semel ad eum admittar.» Vultus Lorrii maestitia decidit. «Hoc unum efficere potui,» Cartonius perrexit. «Si quid amplius poposcissem, illius hominis caput securi subiecissem. Ipse quoque dixit nihil ei gravius accidere posse quam si accusaretur. Ea erat huius negotii infirmitas, aperta omnibus. Non est quod aliter rem componamus.» «Sed si apud iudices causa ceciderit,» inquit Lorrius, «quod ad eum admitti potes non eum liberabit.» «Neque ego umquam id liberaturum esse dixi.» Oculi Lorrii paulatim ad ignem deflexi sunt. Misericordia qua Luciam sibi carissimam prosequebatur, gravisque dolor quod gener eius denuo comprehensus esset, animum senis iam longo timore ac sollicitudine fatigatum fregit; lacrimae tandem ceciderunt. «Vir bonus es, et amicus fidelis,» Cartonius alia iam voce dixit. «Ignosce mihi quod dolorem tuum animadverto. Patrem meum flere non possem intueri et ipse neglegenter assidere. Neque si pater meus esses, luctum tuum pluris facere possem. Tu quidem tali calamitate liberatus es.» Quamquam in ultimis verbis consuetum sermonis sui leviter irridentis modum recepit, tamen tam vera benevolentia ac reverentia in voce atque in tactu eius apparuerunt ut Lorrius, qui meliorem Sidneii partem numquam antea viderat, plane obstupesceret. Manum ei porrexit; eam Cartonius leniter compressit. «Sed ad miserum Darnaeum revertamur,» inquit Sidneius. «Ne Luciae de hoc colloquio neve de nostro pacto quicquam dicas. Neque enim per hoc facilius ei licebit maritum invisere. Suspicari fortasse poterit nos consilium iniisse quo, si damnatus sit, ipse ante supplicium mortem sibi consciscere possit.» Hoc Lorrius antea non cogitaverat; statimque ad Cartonium respexit, exploraturus num eiusmodi consilium animo versaret. Ille aspectum reddidit, et satis liquebat utrumque alterius sensum intellexisse. «Mille alia suspicari posset,» Cartonius ait, «quae omnia sollicitudinem eius augerent. Ne de me quidem apud eam loquaris. Ut dixi cum primum huc adveni, praestat me illi non occurrere. Quicquid manus mea in eius auxilium efficere poterit, id sine eius conspectu efficere possum. Ad eam nunc proficisceris, ut spero? Valde sola hac nocte esse debet.» «Nunc statim ad eam ibo.» «Gaudeo. Te tam vehementer amat tibique tam fiducialiter nititur! Quo vultu est?» «Sollicito et misero; sed formosissima est.» «Ah!» Longus ille sonus, gravis et dolens, suspirio similis erat, paene singultui. Lorrius ad Cartonii faciem, in ignem conversam, respexit. Senex discernere non poterat utrum lumen an umbra per eam transiisset; tam celeriter transiit quam species collis die sereno atque ventoso sub repentinis nubium mutationibus mutari solet. Tum Cartonius pede titionem ardentem, qui de suo loco procumbebat, retro propulit. Indutus erat pallio equestri albo et ocreis altis, tunc in usu positis; lumen flammarum candida vestimenta attingens vultum eius pallidiorem reddebat; comae fuscae, longae et incuriose promissae, circum caput pendebant. Quod calorem ignis nihil curabat adeo insolitum videbatur ut Lorrius eum admoneret; ocrea enim eius adhuc in prunis candentibus insistebat, cum titio sub pondere pedis fractus esset. «Oblitus eram,» respondit. Rursus Lorrius faciem eius intuitus est. Animadvertens speciem macram et exhaustam, quae naturalem oris venustatem obumbrabat, simulque meminisse incipiens quos vultus captivorum recens vidisset, mirum quam similem illis Cartonii faciem esse sensit. «Atque officia tua, domine, hoc in loco ad finem pervenerunt?» Cartonius ad Lorrium conversus interrogavit. «Ita. Ut heri vesperi tibi dicebam, cum Lucia tam subito ad nos intravit, omnia denique quae hic praestare poteram peregi. Sperabam me eos omnes in summa securitate relicturum esse ac tum Lutetia excessurum. Litteras habeo quibus mihi transeundi potestas concessa est. Ad iter suscipiendum iam paratus eram.» Uterque aliquamdiu tacuit. «Longam vitam, domine, respicere potes?» Sidneius maeste et quasi aliquid desiderans quaesivit. «Septuagesimum octavum annum ago.» «Tota vita hominibus utilis fuisti, negotia constanter sine intermissione gessisti; fiduciam, observantiam, honorem apud omnes meruisti?» «Ex quo vir factus sum, negotiis intentus vixi. Immo me etiam puerum negotiorum hominem fuisse dicere possum.» «Vide quam magnum locum inter homines teneas, quamquam iam annum octogesimum prope attigisti! Quam multi te desiderabunt cum ab eo discesseris!» «Senex caelebs solusque sum,» respondit Lorrius, caput movens. «Nemo erit qui me defleat.» «Qui potes hoc dicere? Nonne illa te deflebit? Nonne filiola eius?» «Immo vero, immo; Deo gratias ago. Non plane id quod dixi sentiebam.» «Cui quidem rei Deo gratias agere dignum est, nonne?» «Certe, profecto.» «Quod si hac nocte animo tuo vere dicere posses: 'Nullius hominis amorem, nullam benevolentiam, nullam gratiam aut reverentiam mihi peperi; nullum in cuiusquam animo locum tenerum obtinui; nihil boni, nihil utile feci cuius memoria post me permaneat,' tot illi septuaginta octo anni totidem graves maledictiones essent, nonne?» «Verissime dicis, domine Cartoni; ita profecto puto.» Sidneius rursus in ignem oculos defixit; post breve silentium ait: «Te etiam interrogare velim: num infantia tua longissime a te abesse videtur? Num dies quibus in matris tuae genibus sedebas iam ad vetustissimam quasi aetatem pertinent?» Cuius mansuetiori vocis sono Lorrius simili lenitate respondit: «Ante viginti annos ita mihi viderentur; hac autem aetate minime. Quo propius enim ad vitae finem accedo, eo magis velut circumacto itinere ad initium revertor. Una haec mihi videtur ex blandis illis naturae auxiliis quibus iter lenius ac paratius fit. Nunc cor meum multis recordationibus olim sopitis commovetur: tenerae matris meae, pulchrae atque iuvenis—cum ego tam senex sim!—memoriam repeto; simulque dies illos recordor quibus id quod mundum vocamus nondum mihi tam grave verumque erat, nec vitia mea perpetuo usu confirmata erant.» «Intellego quem animum habeas!» exclamavit Cartonius, subito vultu rubescens. «Num ex his cogitationibus melior fias?» «Spero me fieri.» Cartonius, surgens ut ei paenulam exterioram induere adiuvaret, sermoni finem imposuit; sed Lorrius, ad eandem rem reversus, dixit: «Tu vero adulescens adhuc es.» «Ita,» Sidneius respondit. «Senex nondum sum; sed talis erat via qua iuvenis incessi ut numquam ad senectutem perduceret. Sed de me satis.» «Et de me quoque, ut arbitror,» Lorrius respondit. «Forasne egredieris?» «Usque ad eius portam te comitabor. Nostin quam vagus atque inquietus esse soleam. Si diu per vias nocturnas oberravero, noli commoveri: prima luce redibo. Cras ad iudicium ibis?» «Ibo, pro dolor.» «Et ego adero, sed inter turbam tantum. Explorator meus mihi locum reperiet. Bracchium mihi, quaeso, praebe.» Lorrius bracchium ei dedit, ac simul per scalas descenderunt et in vias progressi sunt. Paucis minutis ad ianuam quam Lorrius petebat pervenerunt. Cartonius ibi eum dimisit; ipse autem paulum remotus aliquamdiu substitit, et, porta iam clausa, iterum accessit eamque manu tetigit. Audiverat Luciam cotidie ad carcerem proficisci. «Hinc exire solebat,» secum dixit circumspiciens; «huc se vertere, his lapidibus saepius pedes ponere debuit. Vestigia eius sequar.» Hora decima vespertina ante carcerem qui La Force dicebatur stabat, ubi Lucia centies steterat. Sector quidam lignorum, exigua corporis statura, taberna iam clausa, ad ostium eius stabat fumum e fistula trahens. «Bene vale hac nocte, civis,» Sidneius praeteriens dixit, ac gradum repressit, quoniam homunculus eum curiose contemplabatur. «Et tu bene vale, civis.» «Quo loco est res publica?» «Securim illam publicam, opinor, rogas. Non male se habet. Hodie tres et sexaginta. Mox ad centum ascendemus. Samson et ministri eius nonnumquam queruntur se labore defatigari. Ha, ha, ha! Quam festivus ille Samson est! Qualis tonsor!» «Saepe eum spectatum proficisceris—» «Cum radit, inquis? Semper! Cotidie! O egregium tonsorem! Vidistine eum operantem?» «Numquam.» «I et specta quando magna multitudo ei tractanda erit. Hoc animo tibi finge, civis: hodie tres et sexaginta rasit, antequam duas fistulas exhaurissem! Nondum duas fistulas! Mea fide!» Dum homunculus arridens fistulam quam fumabat protendit, ut monstraret quo temporis spatio carnificis opus metiri soleret, tantus in Cartonio impetus irae exortus est ut paene eum statim interficere cuperet. Itaque se avertit. «Sed tu Anglus non es,» sector lignorum perrexit, «etsi Anglorum veste uteris?» «Immo sum,» respondit Cartonius, denuo paulisper subsistens atque supra umerum loquens. «Tamquam Gallus loqueris.» «Olim hic studiis vacavi.» «Aha, Gallus plane perfectus! Bene vale, Angle.» «Bene vale, civis.» «Sed hominem illum festivissimum spectare ne omittas!» homunculus post eum clamabat. «Fistulam quoque tecum fer!» Sidneius vix ex eius conspectu excesserat, cum in media via sub lucerna languide micante constitit et graphio in frustulo chartae pauca scripsit. Inde certo gradu, velut qui viam optime nosset, per complures vias obscuras sordidasque transivit; multo sordidiores tum erant quam solitae, nam per hos terribiles dies ne celeberrimae quidem urbis viae purgabantur. Denique ante tabernam medicamentorum substitit, quam dominus ipse suis manibus claudebat: tabernam exiguam, male illuminatam, tortuosam, in via aeque tortuosa atque ardua positam; nec minus exiguus, obscurus et incurvus erat ipse tabernarius. Etiam huic civi bonae noctis precationem dixit, cum ad mensam venditoris accederet, et frustulum chartae ante eum posuit. «Phuu!» pharmacopola sibilo tenui lectis litteris sonuit. «Hi! hi! hi!» Cartonius nihil respondit. Pharmacopola quaesivit: «Tibine ista paranda sunt, civis?» «Mihi.» «Separatim ea servabis, civis? Scis quid eveniat si ea inter se misceantur?» «Optime scio.» Parva quaedam involucra parata sunt atque tradita. Ille singula intra tunicae interioris sinum deposuit, pecuniam numeravit, et consulto gradu ex taberna exiit. «Nihil restat,» inquit ad lunam suspiciens, «quod ante crastinum diem agendum sit. Dormire non possum.» Non erat temeraria aut periculorum neglegens illa vox qua sub nubibus caelo velociter labentibus verba protulit; neque incuriam magis quam contumaciam prae se ferebat. Sic loquitur homo labore defessus, qui diu erravit, diu pugnavit, viam perdidit, tandem autem iter suum repperit atque terminum eius iam prospicit. Multis ante annis, cum inter primos aequales egregiae indolis ac magnae spei iuvenis haberetur, patrem suum ad sepulcrum prosecutus erat. Mater aliquot annis ante decesserat. Nunc, dum nocturnis per vias in densis umbris ambulabat, luna nubibusque super caput eius altissime currentibus, in memoriam redierunt gravissima illa verba quae ad patris funus lecta fuerant: «Ego sum resurrectio et vita, ait Dominus; qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me non morietur in aeternum.» Solus per urbem securi publicae subiectam noctu ambulans, misertus tres et sexaginta hominum qui eo ipso die caesi erant, eorum etiam qui in carceribus sequentis diei exitum exspectabant, tum aliorum in singulos dies perpetuo damnandorum, facile fortasse investigare potuisset quo rerum nexu illa verba e profundo memoriae quasi ancora vetus e maris fundo extracta ad animum redissent. Sed neque quaesivit neque investigavit: eadem verba repetens iter suum tenuit. Attente atque gravi quodam studio aspiciebat fenestras illuminatas, post quas homines cubitum ibant, atrocitatum circum se patentium paucis saltem quietis horis immemores; turres templorum, in quibus iam nullae preces fiebant, quia furor popularis, ex diuturna sacerdotum dolosorum, rapacium, libidinosorum dominatione ortus, usque eo sui ipsius exitii processerat; longinqua sepulcreta, quorum portis scriptum erat quieti aeternae esse destinata; carceres innumeros; vias denique per quas turmae sexagenorum captivorum ad mortem vehebantur, quae mors ita usitata et quasi res cotidiana facta erat ut ex tanta securis publicae saevitia ne fabula quidem tristis de manibus post mortem errantibus umquam apud populum nasceretur. Totius denique urbis, in qua vita ac mors paululum a nocturna rabie quiescebant, spectaculum animo religiose percipiens, Sidneius Cartonius iterum Sequanam transgressus est, ad vias clarioribus luminibus illustratas. Rari erant currus in viis; qui enim curru vehebantur facile in suspicionem veniebant. Homines genere nobiles pileis rubris nocturnis caput occultabant, calceamenta gravia sumebant atque pedibus ambulabant. Theatra tamen plena erant; inde turbae laetae prodibant, quas Cartonius praeteriens vidit sermocinantes domum redire. Ante unius theatri fores matrem cum puella parva conspexit, quae quo pacto per lutum viam transirent quaerebant. Puellam ipse in ulnas sustulit ac trans viam portavit; priusquam illa timidum bracchium de collo eius solvisset, osculum ab ea petivit. «Ego sum resurrectio et vita, ait Dominus; qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me non morietur in aeternum.» Iam silentibus viis atque nocte progrediente, illa verba quasi pedum sono repercusso audiebantur atque in ipso aere resonabant. Ipse animo placidissimo et constantissimo interdum ambulans ea submissa voce repetiit; semper tamen sibi ea audire videbatur. Nocte ad finem vergente, super pontem stetit, aquae strepitum auscultans qua flumen in muros insulae Lutetiensis incidebat. Domorum et cathedralis templi pulchra confusaque species sub lumine lunae fulgebat, cum dies frigido quodam lumine quasi mortui vultus e caelo emersit. Tum nox ipsa, luna atque sideribus una, palluit atque exstincta est; et paulisper universa rerum natura mortis dicionem accepisse videbatur. Sol autem magnificus oriebatur; eius radii longi clarissimique illa verba, quae per noctem animum Sidneii occupaverant, velut recta via ad cor eius calida vi perferre videbantur. Oculis religiose manu obumbratis per radios ad solem respexit: et pons quidam lucis per aerem ab eo ad solem ductus videbatur, infra quem fluvius micabat. Aquae cursus validus, tam celer, tam profundus, tam certus, in illo matutino silentio velut amicus ingenio suo congruens videbatur. Sidneius ripam secutus est, longe ab aedificiis; et ibi sole lucem caloremque fundente in ripa obdormivit. Ubi experrectus surrexit, paulisper in eodem loco mansit, contemplans aquae gyrum qui sine causa se volvebat atque revolvabat, donec flumen eum absorbuit et ad mare avexit. «Sicut me,» secum dixit. Tum navigium mercatorium, velo colore emortui folii, paulo tamen leniore, tincto, in conspectum eius delapsum est, praeteriit, in longinquum evanuit. Dum vestigium quo aqua tranquilla post illud sulcata erat sensim interibat, oratio quae ex pectore eius eruperat, misericordiam divinam pro omni caecitate et errore suo implorans, his verbis terminata est: «Ego sum resurrectio et vita.» Cum ad hospitium rediit, Lorrius iam exierat, nec difficile erat conicere quo bonus senex profectus esset. Sidneius nihil praeter paulum coffeae bibit, panem comedit; deinde corpore abluto et vestibus mutatis, ut recrearetur, ad locum iudicii profectus est. Magno murmure et tumultu curia fervebat, cum illa Ovis nigra carcerum, cuius conspectum multi metu fugiebant, Cartonium in obscurum locum inter circumstantes introduxit. Lorrius aderat, medicus Manettus aderat; Lucia ipsa aderat, iuxta patrem sedens. Ubi maritus in conspectum adductus est, tam firmo, tam spei pleno, tam admiranti amore miserationeque tenera referto aspectu eum intuita est, tam forti etiam in illius gratiam, ut sanus rubor ad os eius rediret, oculi clarius fulgerent, animus revivisceret. Si quis tum oculos ad Sidneium Cartonium convertisset, eundem plane illius aspectus effectum in eo quoque animadvertisset. In illo tribunali iniusto vix ullus causarum cognoscendarum ordo servabatur, quo cuique reo aequa saltem facultas audiendi atque respondendi praestaretur. Neque potuisset eius generis rerum conversio accidere, nisi leges, instituta et caerimoniae antea tam immaniter corruptae atque perverse adhibitae essent ut ultionis suae exitio imminens furor omnes eas in ventos dissiparet. Omnium primo oculi in iudices populares conversi sunt. Iidem ibi stabant ardentissimi patriae amatores atque probi rei publicae fautores qui heri ac nudiustertius, qui cras et postridie futuri erant. Inter eos maxime se offerebat vir facie avidissima, cui digiti circa labra perpetuo vagabantur; eius aspectu spectatores laetabantur. Hic sanguinem vitamque sitiebat; vultus ei quasi hominis carnibus vescentis, animus autem caedibus avidus erat: Iacobus Tertius e vico Sancti Antonii. Totum illud iudicum collegium simile erat canum turbae quae ad cervum iudicandum electa esset. Tum omnium aspectus ad quinque iudices et accusatorem publicum ferebantur. Nulla ibi hoc die benignioris animi significatio apparebat: saeva ibi erat intentio, implacabilis, sanguinem paritura. Postremo quisque circumstantium alterius oculos inquisivit et approbatione quadam mutua ei arrisit; capita inter se annuerunt, tum universi anteriora corporis protulerunt, aurem atque animum intentissime admoventes. Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur. Heri liberatus. Heri rursus accusatus ac comprehensus. Libellus accusationis superiore nocte ei traditus. Suspectus et accusatus rei publicae hostis, vir nobilis, e familia tyrannorum natus, generis lege proscripta, quippe cuius maiores privilegia iam abolita ad nefariam populi oppressionem adhibuissent. Carolus Evremondius, Darnaeus dictus, huius proscriptionis vi iure civili pro mortuo habendus. Haec fere, iisdem aut etiam paucioribus verbis, publicus accusator exposuit. Praeses rogavit utrum reus palam an clam delatus esset. «Palam, praeses.» «A quibus?» «Tribus testibus. Ernestus Defargius, vini venditor vici Sancti Antonii.» «Bene.» «Theresia Defargia, uxor eius.» «Bene.» «Alexander Manettus, medicus.» Magnus per totam curiam clamor exortus est. Inter hunc medicus Manettus pallidus tremebundusque de loco ubi sedebat subito surrexisse videbatur. «Praeses,» inquit, «summa indignatione profiteor hoc commentum esse et fraudem! Scis hunc reum filiae meae maritum esse. Filia mea et omnes illi qui ei cari sunt mihi ipsa vita cariores sunt. Quis est, ubi est mendax ille insidiator qui me maritum filiae meae accusare dicat?» «Civis Manetta, animum cohibe. Si tribunalis potestati parere recusaveris, ipse extra legum praesidium te posueris. Quod vero dicis tibi vita carius esse, scito bono civi nihil re publica carius esse posse.» Magna multitudinis adclamatio hanc obiurgationem excepit. Praeses tintinnabulum pulsavit, deinde acrius perrexit: «Si ipsa res publica filiam tuam a te immolari postulaverit, nullum aliud officium tibi erit nisi eam immolare. Quae sequuntur audi; interim tace!» Rursus insanientium hominum clamores exorti sunt. Medicus Manettus consedit, oculis circum errantibus et labris trementibus; filia propius ad eum se admovit. Ille iudicum popularium avidissimus manus inter se fricuit atque alteram, ut solebat, rursus ori admovit. Postquam populus tantum sedatus est ut vox hominis audiri posset, Defargius in medium adductus est. Is celeriter exposuit quomodo medicus in carcere inclusus fuisset, quomodo ipse adhuc puer in eius ministerio fuisset, tum quomodo liberatus esset et quali habitu atque mente captivus, ubi liberatus ad eum deductus esset, apparuisset. Continuo brevis interrogatio secuta est; tribunal enim celeriter negotia expediebat. «In expugnanda Bastilia, civis, egregiam rei publicae operam navavisti?» «Ita, ut mihi quidem videtur.» Tum ex turba femina quaedam vehementer excitata stridula voce clamavit: «Tu inter optimos patriotas eras! Cur id non profiteris? Eo die tormentis bellicis praeeras, inter primosque maledictam illam arcem intravisti cum capta esset. Patriotae, verum dico!» Ultio erat quae, populo undique laudante, ita iudicio auxilium praebebat. Praeses tintinnabulum agitavit; Ultio vero adclamationibus magis magisque inflammata conclamavit: «Tintinnabulum istud contemno!» Id quoque omnibus valde placuit. «Dic tribunali, civis, quid illo die intra Bastiliam feceris.» «Sciebam,» inquit Defargius, de loco superiore ad uxorem despiciens, quae ad imos gradus eius suggestus stabat et constanter oculos in maritum erexerat, «sciebam illum captivum de quo locutus sum in cella quadam inclusum fuisse, cui nomen erat Centum et Quinque, Turris Septentrionalis. Ab ipso hoc didiceram. Quippe qui, dum apud me calceos faciebat, nullo alio nomine se novisse videbatur nisi Centum et Quinque, Turris Septentrionalis. Dum eo die tormentum bellicum exerceo, animo statuo, ubi arx capta erit, cellam illam diligenter explorare. Arx capitur. Ascendo ad cellam, comitante cive altero, qui nunc unus est ex his iudicibus popularibus, et custode carceris nobis viam monstrante. Cellam diligentissime inspicio. In camino invenio cavum quendam, e quo lapis extractus iterum suo loco repositus erat; ibi chartam scriptam reperio. Haec est illa charta.» «Curavi ut nonnulla specimina scripturae manu medici Manetti exaratae inspicerem. Hae litterae ab ipso medico Manetto scriptae sunt. Chartam igitur, ipsius medici manu scriptam, tibi, praeses, trado.» «Legatur.» Silentium tum fuit adeo grave ut omnia quasi consisterent: captivus, dum de eo iudicabatur, uxorem amanter intuebatur; illa ex marito oculos tantum ad patrem sollicitudine plena convertebat; medicus Manettus in lectorem defixos oculos tenebat; domina Defargia numquam a captivo oculos avertebat; Defargius a coniuge sua, quasi epulis crudelitatis laetante, oculos non removebat; omnium denique praesentium vultus in medicum versi erant, qui neminem eorum videbat. In hoc silentio charta sic recitata est. CAPUT X · UMBRAE CORPUS Ego Alexander Manettus, medicus infelix, Bellovacensis natione, postea Lutetiae habitans, hanc maestissimam narrationem in misera mea Bastiliae cella, ultimo anni MDCCLXVII mense, conscribo. Per furtiva temporis intervalla, inter innumeras difficultates, scribo. In pariete camini eam occultare statui, ubi locum ad reponendas litteras lento ac laborioso opere mihi paravi. Fortasse aliquando manus misericors eam reperiet, cum et ego et dolores mei iam in pulverem redacti erimus. Haec verba mucrone ferreo rubigine obsito aegre exaro, atramento ex fuligine et carbonis ramentis e camino collectis sanguineque admixto confecto, ultimo mense decimi captivitatis meae anni. Omnis spes pectore meo excessit. Monitis atrocibus, quae in me ipso deprehendi, intellego mentem mihi non diu integram mansuram esse; sollemniter tamen testor me hoc tempore sana mente uti, memoriam mihi certam atque rerum singularum tenacem manere, neque aliud quam veritatem me scribere: de his enim ultimis meis litteris coram aeterno iudicis tribunali rationem redditurus sum, sive eas homines aliquando legerint sive numquam. Nocte quadam nubila, luna tamen lucente, tertia mensis Decembris hebdomade (die, ut puto, altero et vicesimo) anni MDCCLVII, in remotiore quadam crepidine Sequanae ambulabam, ut aere gelido me recrearem. Ab habitatione mea, in vico qui a Schola Medicinae nomen habet, unius horae itinere aberam, cum repente carpentum cursu citatissimo a tergo meo advenit. Ut vehiculo viam darem, ne forte contererer, in latus concessi. Tum caput e fenestra prolatum vidi, vocemque aurigae imperantem ut consisteret audivi. Carpentum ubi primum equos auriga retinere potuit substitit; eadem vox me nomine appellavit. Respondi. Iam ita longe ante me processerat vehiculum, ut duo viri ianuam aperire atque descendere potuissent priusquam ad eos pervenirem. Animadverti utrumque pallio involutum esse atque vultum quasi occultare. Cum iuxta ianuam carpenti consisterent, intellexi eosdem aetate mihi pares aut paulo iuniores videri, magnopere inter se similes et statura et gestu et voce atque, quantum cernere poteram, etiam vultu. «Tu es medicus Manettus?» alter inquit. «Ego sum.» «Medicus ille Manetta, olim Bellovacensis,» inquit alter, «iuvenis ille medicus, arte chirurgica iam pridem egregius, qui superiore anno vel biennio Lutetiae in dies clarior factus est?» «Viri,» respondi, «idem sum medicus Manettus quem tam benigne laudatis.» «Domum tuam adivimus,» prior ait, «teque non ibi invento, cum certiores facti essemus te hac fortasse via ambulare, secuti sumus, te assequi sperantes. Velisne, quaeso, carpentum conscendere?» Uterque imperiose se gerebat; simul ac haec dicta sunt, ambo ita progressi sunt ut ego inter eos et vehiculi ostium ponerer. Illi armati erant; ego inermis. «Ignoscite, viri,» inquam; «soleo tamen quaerere quis auxilium meum expetat, et cuius generis morbo mederi arcessar.» Qui secundus locutus erat respondit: «Medice, qui te vocant nobili genere sunt. Quod ad morbi naturam pertinet, adeo arti tuae confidimus ut te ipsum, cum veneris, certius eam intellecturum esse sciamus quam nos verbis exponere possimus. Haec satis. Velisne carpentum conscendere?» Nihil restabat nisi parere; tacitus conscendi. Uterque post me intravit; alter postremus, gradibus sublatis, insiluit. Converso vehiculo eadem qua ante velocitate rapti sumus. Hunc sermonem ita refero ut omnino habitus est. Non dubito quin verba ipsa, ne uno quidem verbo mutato, referam. Omnia sic describo ut acciderunt, mentemque meam summa vi cohibeo ne a proposito aberret. Ubi infra notas abruptas posuero, ibi interim scribere desino, chartamque in latebram suam refero. * * * * * Carpentum, relictis urbis vicis, per septentrionalem portam exiit in viam rusticam. Cum duas circiter tertias leucae partes a porta processisset (quod spatium non tunc sed postea ipse viam emensus cognovi) e via maiore devertit, mox ante domum quandam solitariam constitit. Tres descendimus, ac per semitam mollem humidamque horti, cuius fons incuria neglectus aquam effundebat, ad ipsam domum pervenimus. Pulsata ianua non statim aperiebatur; tum alter e ductoribus meis eum qui demum aperuerat gravi chirotheca equestri in faciem percussit. Neque id factum magnam mihi admirationem movit, quippe qui plebeios saepius quam canes verberari vidissem. Sed alter frater, eadem ira incensus, hominem simili ictu bracchii in faciem percussit; tum demum ita pares in habitu ac gestu mihi apparuerunt, ut eos geminos fratres esse primo animadverterem. Iam inde a porta exteriore, quam clausam invenimus atque alter frater ut nos admitteret reseravit et rursus obstruxit, clamores e superiore conclavi editos audiveram. Illuc recta ductus sum, vocibus, dum scalas ascendebamus, magis magisque ingravescentibus. Aegram ibi in lecto iacentem vidi, cui gravissima cerebri febris erat. Puella erat pulcherrima, aetate florens, haud multo, ut certum videbatur, ultra annum vicesimum progressa. Crines eius discerpti atque incompti erant; bracchia fasciis sudariisque ad latera adstricta. Animadverti haec omnia vincula e viri nobilioris vestimentis desumpta esse. In uno, quod erat velum fimbriatum sollemnis ornatus, insignia gentilicia et litteram E acu depictam conspexi. Hoc intra primum fere momentum, quo eam inspicere coepi, conspexi; nam dum immoderate se iactaret, in extremo lecti margine in os pronam se converterat, extremumque veli inter dentes traxerat, unde prope erat ut suffocaretur. Prius igitur manum admovi, ut spiritui viam patefacerem; dum velum amoveo, acu picta illa figura in eius angulo oculis meis obversata est. Leniter eam resupinavi, manusque pectori imposui, ut motus cohiberem ac tranquillarem; tum vultum contemplatus sum. Oculi in immensum dilatati, truculenti, vagabantur. Continenter clamoribus acutissimis exclamabat: «Maritus meus, pater meus, frater meus!» Tum usque ad duodecim numerabat, ac dicebat: «Sile!» Unum tantum momentum, non amplius, quiescebat quasi auscultatura; deinde eosdem eiulatus iterabat, rursus «Maritus meus, pater meus, frater meus!» clamans, usque ad duodecim numerans atque «Sile!» dicens. Numquam series mutabatur neque vox aut modus; nec cessabant soni, nisi illo uno, certo intervallo quo inter eos tacere solebat. «Quamdiu,» quaesivi, «hoc ei accidit?» Fratres ut inter se distinguam, maiorem minoremque appellabo; maiorem intellego eum cui maior potestas esse videbatur. Hic respondit: «Ab eadem fere hora noctis superioris.» «Habet igitur maritum, patrem, fratrem?» «Fratrem.» «Num te fratrem eius appello?» «Non,» ille contemptu maximo respondit. «Num aliquid ei nuper ad numerum duodecim pertinens accidit?» Iunior festinanter interiecit: «Ad horam duodecimam, inquis?» «Videtis, viri,» inquam, manibus in pectore aegrae adhuc impositis, «quam nihil hoc modo vobis prodesse possim. Si praescivissem quid visurus essem, remedia mecum attulissem; nunc tempus perdendum est. In hac domo solitaria medicamenta nusquam comparari possunt.» Maior minorem aspexit; hic superbe respondit: «Capsa medicamentorum hic est,» eamque ex armario protulit et supra mensam posuit. * * * * * Nonnullas ampullas aperui, odorem exploravi, obturamenta labiis admovi. Nisi medicamentis ad somnum conciliandum, quae ipsa venena essent, uti voluissem, nihil ex illis aegrae dedissem. «An ea suspecta habes?» minor quaesivit. «Vides, domine, me iis usurum esse,» respondi, neque plura addidi. Magno cum labore et multis conatibus potionem quam decreveram aegram deglutire coegi. Quoniam post aliquod intervallum iterandam esse putabam, atque effectum diligenter observare necesse erat, iuxta lectum consedi. Aderat mulier quaedam timida et oppressa, uxor eius qui in inferioribus aedibus erat; illa in angulum sese receperat. Domus humida, vetustate corrupta, supellectile mediocri instructa, nuper demum et ad tempus habitari videbatur. Crassa quaedam aulaea vetera fenestris clavis affixa erant, ne eiulatus e domo foras pervenirent. Clamores interim eodem tenore succedebant, «Maritus meus, pater meus, frater meus!», numeratio usque ad duodecim et illud «Sile!» Tanta erat insaniae vis ut vincula, quibus bracchia cohibebantur, solvere non auderem; inspexi tamen ne dolorem afferrent. Hoc unum spem quandam mihi praebebat, quod manu mea super pectus eius posita corpus per aliquot minuta paulum conquiescebat. Voces autem ne minima quidem ex parte mutabantur; nullum horologii pendulum certiore ratione moveri potuisset. Quod manus mea tantum valebat, ut existimo, dimidiam fere horam iuxta lectum sederam, duobus fratribus spectantibus, cum maior tandem ait: «Est et alius aeger.» Commotus sum atque interrogavi: «Graviterne laborat?» «Melius erit ipsum inspicere,» ille neglegenter respondit, lucernamque sustulit. * * * * * Alter aeger in posteriore conclavi iacebat, quod altera scala superata attingebatur atque quasi solarium super stabulum erat. Parte eius humili laquear e gypso erat; reliqua pars usque ad fastigium tegularum patebat, trabibus transversis instructa. Ibi faenum paleaeque condita erant, fasciculi lignorum ad ignem faciendum, et pomorum acervus harena obrutus. Per hanc partem transire debui ut ad alteram pervenirem. Memoria mea singula etiamnunc certo tenet. His minutis rebus eam experior; omnia in hac ipsa Bastiliae cella, decimo captivitatis anno ad finem vergente, ita ante oculos habeo, quasi illa nocte ea spectem. Super faenum humi stratum, pulvino sub capite posito, adulescens quidam rusticus egregia forma iacebat, annos natus haud plus septemdecim. Supinus iacebat, dentibus constrictis, dextra super pectus in pugnum coacta, oculis ardentibus recta sursum intentis. Cum uno genu iuxta eum procubuissem, vulnus quo loco esset videre non poteram; manifestum tamen erat eum vulnere acuta quadam cuspide inflicto mori. «Medicus sum, infelix puer,» inquam; «sine me vulnus inspicere.» «Nolo inspicias,» respondit; «relinque.» Vulnus manu sua tegebat; lenibus dictis impetravi ut manum removere sineret. Gladio confossus erat, horis viginti aut quattuor et viginti ante; sed nulla ars eum servare potuisset, etiamsi statim curatus esset. Iam celeriter moriebatur. Cum oculos ad maiorem fratrem convertissem, vidi eum ad formosum adulescentem, cui vita sensim effluebat, despicientem, quasi avem vulneratam aut leporem aut cuniculum spectaret, non hominem sibi naturae societate coniunctum. «Quomodo,» inquam, «hoc factum est, domine?» «Canis communis, rabiosus adulescens! Servus glebae! Fratrem meum adegit ut gladium stringeret, atque gladio fratris mei occubuit, more viri nobilis.» Nihil misericordiae, nihil maeroris, nihil communis humanitatis ea responsio continebat. Qui loquebatur id tantum incommodum agnoscere videbatur, quod animal alterius generis illic moreretur, cum satius fuisset in obscuritate suae vilissimae condicionis interire, sicut eius generis vermes mori solent. Prorsus ab omni misericordia alienus erat, neque adolescentis neque sortis eius commiserescebat. Oculi pueri, dum nobilis loquebatur, sensim ad eum conversi erant; nunc lente ad me redierunt. «Medice, superbissimi sunt isti nobiles; sed et nos canes vulgares interdum superbi sumus. Nos spoliant, violant, verberant, occidunt; tamen nonnihil superbiae interdum nobis superest. Illamne, medice, vidisti?» Clamores eius, quamquam intervallo locorum debilitati, huc tamen perveniebant. Tamquam illa iuxta nos iaceret, ita de ea loquebatur. «Vidi,» respondi. «Soror mea est, medice. Per multos annos isti nobiles iura foedissima sibi sumpserunt in pudicitiam atque honestatem sororum nostrarum; attamen et nobis bonae puellae fuerunt. Scio hoc; patrem meum ita loquentem audivi. Illa bona erat. Desponsata etiam erat bono iuveni, colono illius. Nos omnes illius coloni eramus, eius hominis qui ibi stat. Alter eius frater est, omnium pessimus pessimae stirpis.» Aegerrime puer corporis vires colligebat ut loqui posset; animus autem vehementia quadam terribili loquebatur. «Ille qui illic stat nos ita spoliavit, sicut isti qui sese praestantiores putant nos canes vulgares semper spoliant: sine misericordia tributa nobis imposuit; laborare pro eo sine mercede coegit; frumentum nostrum in molendino suo molere iussit; plurimas aves quas alebat fructibus nostris egentissimis pascere iussit, vetuitque sub capitis poena ne unam quidem avem domesticam ipsi aleremus. Adeo diripiebamur atque spoliabamur, ut, si quando frustulum carnis nobis obtigisset, ianua obserata ac fenestrarum valvis occlusis trepidi vesceremur, ne ministri eius eam conspicerent atque auferrent. Ita, inquam, spoliarunt, insectati sunt, in summam egestatem redegerunt nos, ut pater nobis diceret dirum esse scelus filium in hunc mundum procreare; hoc maxime a deo precandum esse, ut mulieres nostrae steriles fierent atque infelicissima gens nostra interiret!» Numquam antea videram dolorem oppressionis velut ignem subito erumpere. Sensus eius alicubi in pectoribus plebis latere debere suspicatus eram; sed numquam erumpentem vidi, donec in illo puero moriente conspexi. «Nihilominus, medice, soror mea nupsit. Sponsus eo tempore aegrotabat, pauper ille; atque amanti suo nupsit ut eum in nostro tugurio curare et solari posset, in canili nostro, ut iste appellaret. Vix paucas hebdomades nupta fuerat, cum frater illius hominis eam vidit et concupivit, rogavitque illum ut sibi eam commodaret: quid enim apud nos mariti valent? Ille libentissime adsensus est; soror autem mea proba erat atque pudica, fratremque eius haud secus ac ego ipse odio implacabili prosequebatur. Quibus igitur artibus illi duo marito persuadere conati sunt ut auctoritate sua uxorem ad assentiendum impelleret?» Oculi pueri, antea in me defixi, paulatim ad spectatorem conversi sunt; ex vultibus utriusque intellexi vera eum omnia dixisse. Duo illic superbiae genera inter se opposita etiam in hac Bastilia videor videre: in viro nobili incuriam contemptumque securissimum, in rustico animum perpetuo conculcatum et ultionis ardorem inexstinguibilem. «Scis, medice, inter iura nobilibus istis concessa esse ut nos canes communes iumentorum more plaustris iungant atque agant? Ita illum vinxerunt atque pepulerunt. Scis eosdem iure sibi sumere ut nos in praediis suis noctes integras teneant, ranas silentio coercere iubeant, ne somnus nobilis interrumpatur? Ita eum tota nocte in vaporibus noxiis detinuerunt, et interdiu ad iugum reverti iusserunt. At non persuasus est; minime vero! Cum quodam die meridie iugo solutus est ut cibum, si quem inveniret, sumeret, duodecies singultum edidit, singulis horologii ictibus singulos, atque in sororis meae pectore exspiravit.» Sola iniurias suas omnes enarrandi voluntas vitam in puero retinebat, cum nulla iam humana vis id praestare posset. Instantem mortis caliginem vi quadam reppulit, quemadmodum dextram contractam super vulnus positam pertinaciter retinebat. «Tum, illo homine permittente atque etiam adiuvante, frater eius illam abstulit; quidquid illa fratri eius dixerit, quod, medice, si nondum scis, mox intelleges, tamen abstulit, ad voluptatem et ludibrium suum, paucis tantum diebus. Ego in via eam praetereuntem vidi. Nuntio domum perlato, cor patris nostri ruptum est; ex omnibus verbis quibus plenum erat ne unum quidem protulit. Sororem meam minorem (nam et aliam habeo) in locum extra huius hominis potestatem deduxi, ubi saltem numquam illius serva futura sit. Tum fratris eius vestigia huc persecutus sum, et nocte superiore intro ascendi: canis quidem vulgaris, sed gladio armatus. Ubi est fenestra huius solarii? Hic alicubi erat, nonne?» Conclave iam in eius oculis obscurabatur; mundus ei undique angustior fiebat. Circumspiciens faenum paleasque in pavimento conculcata vidi, quasi ibi pugna commissa esset. «Illa me audivit et accurrit. Iussi ne ad nos accederet donec ille mortuus esset. Hic autem ingressus primum paucos nummos ad me proiecit; deinde flagello me cecidit. Ego vero, etsi canis communis, ita eum petii ut gladium stringere cogeretur. Frangat ille in quot voluerit frusta gladium quem vulgari meo sanguine cruentavit! Ad se defendendum gladium strinxit, atque pro vita sua summa arte me transfixit.» Paulo ante gladii fracti fragmenta inter faenum iacentia conspexeram. Illud nobilis hominis telum fuerat. Alio loco vetus quidam gladius iacebat, qualem milites gestare solent. «Nunc, medice, me erige! Erige! Ubi ille est?» «Hic non est,» inquam, pueri corpus sustinens, existimans de minore fratre eum loqui. «Ille! Quantumvis isti nobiles superbi sint, tamen me videre timet. Ubi est ille qui hic stabat? Fac ut eum aspicere possim.» Caput pueri in genu meum reclinans ita verti; ille autem momento illo vi quadam incredibili repente praeditus totum corpus erexit, me quoque surgere coegit, alioquin eum sustinere non potuissem. «Marchio,» inquit puer, ad eum conversus, oculis late apertis et dextra sublata, «cum dies venerit quo omnium harum rerum ratio exigetur, te tuosque omnes, usque ad ultimum impiae stirpis vestrae, ad iudicium voco ut de iis respondeatis. Hac cruce sanguinea te noto, quo signo me te in iudicium vocasse constet. Cum dies venerit quo omnium harum rerum ratio exigetur, fratrem tuum, pessimum impiae stirpis vestrae, separatim ad iudicium voco. Hac cruce sanguinea eum noto, quo signo me eum in iudicium vocasse constet.» Bis dextram ad vulnus pectoris retulit, et indice crucem in aere duxit. Per unum momentum erectus stetit digito adhuc sublato; deinde, cum digitus descendit, ipse simul concidit. Mortuum in solo deposui. * * * * * Cum ad aegrotae lectum redii, eodem plane tenore atque ordine insanientem inveni. Intellexi hoc per multas adhuc horas durare posse, ac probabiliter non nisi sepulcri silentio terminatum iri. Medicamentum, quod ei iam dederam, iteravi; usque ad noctem provectam iuxta lectum sedi. Clamores numquam minus acuti facti sunt; verba numquam minus distincte aut alio ordine prolata sunt. Semper eadem: «Maritus meus, pater meus, frater meus! Unus, duo, tres, quattuor, quinque, sex, septem, octo, novem, decem, undecim, duodecim. Sile!» Ita viginti sex horas postquam eam primum vidi continuatum est. Bis interea abii rediique; tertio iuxta lectum sedebam, cum vox tandem languescere coepit. Quidquid ad id momentum adiuvandum, quamvis exiguum, facere poteram, feci; mox vero in soporem gravissimum delapsa est, mortuae simillima. Non aliter videbatur quam si ventus et imber tandem conquievissent, saeva longaque tempestate confecta. Bracchia eius vinculis liberavi, mulieremque vocavi ut mecum corpus atque vestes laceratas componeret. Tum primum intellexi illam gravidam esse; tum etiam paulum illud spei, quod de salute eius retinueram, amisisse me sensi. «Num mortua est?» quaesivit Marchio, quem maiorem fratrem appellare pergam, paulo ante equo advectus et adhuc ocreatus cubiculum ingressus. «Nondum mortua,» respondi, «sed proxima morti.» «Quanta vis in istis corporibus plebeiis est!» inquit, ad eam haud sine curiositate despiciens. «Mira vis,» respondi, «in dolore atque desperatione latet.» Primum verba mea derisit, deinde frontem contraxit. Sellam pede iuxta meam admovit; muliere excedere iussa, summissa voce dixit: «Medice, cum fratrem meum cum istis agrestibus hominibus difficultate implicatum invenissem, suasi ut tua opera peteretur. Magna iam est tua existimatio; cum autem iuvenis sis cui fortuna paranda est, tuis rebus consulere haud dubie cupis. Quae hic cernis, cernenda tantum sunt, non divulganda.» Respirationem aegrae auscultabam; respondere vitavi. «Num mihi, medice, aures praebere dignaris?» «Domine,» respondi, «in arte nostra ea quae aegri nobis committunt fide ac silentio custodiuntur.» Caute respondi, quod res quas audiveram atque videram animum meum gravissime perturbaverant. Ita aegre spiritum trahebat ut pulsum et cordis motum diligentissime explorarem. Vita supererat, vix aliud. Cum, ad sedem meam reversus, circumspicerem, ambos fratres intentissime me observantes vidi. * * * * * Tanta difficultate scribo, adeo saevit frigus, tam vehementer timeo ne deprehensus in subterraneam cellam et perpetuas tenebras coniciar, ut hanc narrationem contrahere necesse sit. Non tamen memoria perturbata est neque labefactata; omnia verba quae inter me et fratres illos dicta sunt etiamnum revocare possum, atque, si liceret, ordine persequi. Puella per septem dies adhuc vitam traxit. Sub finem eius temporis, aure ad labra eius admota, paucas quasdam syllabas intellegere poteram. Quaesivit ubi esset; respondi. Quis essem; dixi. Nomen autem gentile eius frustra quaesivi. Caput leviter super pulvinar movit, secretumque suum, sicut puer antea fecerat, retinuit. Neque ullum tempus quaerendi datum est, antequam fratribus dixi aegram celerrime languescere nec alium diem victuram esse. Nam usque ad illud tempus, quamquam nemo praeter mulierem et me ipsum ei se praesentem ostendere solebat, alter ex fratribus semper aegre atque suspiciose post aulaeum ad caput lecti sessitabat, quotiens aderam. At ubi eam morituram esse pronuntiavi, nihil curare visi sunt quid cum ea colloquerer, quasi etiam me, hoc mihi subito in mentem venit, moriturum putarent. Semper animadverti superbiam eorum gravissime offensam esse quod minor frater cum rustico, eoque puero, gladiis decertavisset. Nihil alterutrum commovere videbatur nisi quod res illa familiae suae dignitatem dehonestaret atque etiam ridicula videretur. Quotiens minorem fratrem me intuentem deprehendi, oculi eius declarabant me ei vehementer invisum esse, quoniam quae de puero audiveram scirem. Blandius ille quam maior mecum agebat, magisque civiliter; tamen ea odia videbam. Me etiam maiori fratri molestum esse perspiciebam. Aegra mea duabus horis ante mediam noctem mortua est, eodem fere momento (ut horologio meo computavi) quo eam primum conspexeram. Solus ei aderam, cum miserrimum iuvenile caput molliter in latus inclinatum est, simulque omnes huius vitae iniuriae ac dolores finem ceperunt. Fratres in inferiore conclavi exspectabant, equos conscendere cupientes. Dum solus iuxta lectum sedebam, audiveram eos equestribus flagellis calceos ferientes atque ultro citroque obambulantes. «Tandem mortua est?» maior, ubi intravi, quaesivit. «Mortua est,» respondi. «Gratulor tibi, frater,» inquit ille ad alterum se convertens. Ante hoc mihi pecuniam obtulerat, cuius acceptionem distuleram; nunc fasciculum aureorum nummorum mihi tradidit. Manu eius acceptum supra mensam posui. Rem mecum reputaveram, atque statueram nihil accipere. «Quaeso ignoscite,» inquam. «His rebus ita se habentibus, non possum.» Alter alterum aspexit; capita deinde mihi inclinaverunt, sicut ego illis. Ita sine ullo alio verbo discessimus. * * * * * Defessus sum, defessus, defessus, miseriis omnibus contritus. Quae hac manu macilenta scripsi ipse legere non possum. Mane primo fasciculus aureorum, capsula inclusus nomine meo extrinsecus scripto, ante fores meas depositus est. Iam ab initio anxie cogitaveram quid officii mei esset. Eo die decrevi ad ministrum regium clam scribere, exponens utriusque aegri condicionem, locum quo ductus eram, atque denique omnem rei ordinem. Sciebam quantum apud aulam regiam nobiles valerent, quantum legibus eximerentur, ac fore existimabam ut nulla rei mentio umquam fieret; animum tamen meum hoc facto levare cupiebam. Rem etiam ab uxore mea tamquam arcanum celaveram; id quoque in litteris commemorare constitui. De vero meo periculo nihil omnino suspicabar; sciebam tamen aliis imminere posse periculum si eadem quae ego cognovissent, atque ita causae implicarentur. Eo die negotiis multis occupatus eram, neque epistulam ea nocte perficere potui. Postridie multo maturius quam solebam surrexi, ut opus absolverem. Ultimus anni dies erat. Litterae iam confectae ante me iacebant, cum nuntiatum est mulierem quandam venisse quae mecum colloqui cuperet. * * * * * Quo diutius scribo, eo magis mihi vires ad hoc opus perficiendum deficiunt. Tam frigidum est, tam obscurum; sensus torpent, animus intolerabili horrore premitur. Mulier illa iuvenis erat, amabilis, formosa, sed non talis quae ad longam senectutem perventura videretur. Vehementer perturbata erat. Uxorem se Marchionis Sancti Evremondii esse mihi dixit. Cum titulum quo adulescens maiori fratri locutus erat cum littera E in velo acupicta coniunxissem, facile intellexi illam de nobili quem nuper conspexeram loqui. Memoria adhuc certissima est, verba tamen colloquii nostri perscribere nequeo. Vereor enim ne diligentiori custodia quam antea teneor, neque umquam certo scio quo tempore observari possim. Illa iam partim suspicata erat, partim compererat praecipuas istius immanis sceleris res, mariti sui in eo culpam, meque ad aegram arcessitum esse. Puellam mortuam esse nesciebat. Speraverat, ut summo dolore narrabat, se clam feminam illam miseram muliebri misericordia solari posse. Speraverat se iram caeli a domo nobili avertere posse, quae iam diu multis oppressis exosa fuerat. Rationes habebat quibus crederet minorem quandam sororem superstitem esse, eamque potissimum adiuvare cupiebat. Nihil ei dicere potui, nisi talem sororem esse; praeterea nihil sciebam. Venerat ad me, mea fide confisa, spe ducta fore ut nomen atque domicilium eius ei indicare possem. At haec ambo ad hanc ipsam miseram horam mihi ignota sunt. * * * * * Iam frustula chartae mihi deficiunt. Unum heri mihi ereptum est, simul admonitus sum. Hodie igitur narrationem absolvere oportet. Bona illa erat atque misericors femina, coniugio tamen infelix. Quomodo enim felix esse poterat? Frater mariti ei non confidebat, eam oderat, omnemque auctoritatem suam contra eam exercebat; utrumque metuebat, et illum et maritum. Cum eam ad fores deduxissem, in carpento eius puer parvus, forma venustissima, annos circiter duos aut tres natus, erat. «Huius causa, medice,» inquit lacrimans atque puerum monstrans, «quidquid possum facere volo ut iniuriae illatae quamvis exiguam satisfactionem praebeam. Alioquin hereditas ei bene non cedet. Praesagio fore ut, nisi innocens aliquis pro his sceleribus satisfecerit, aliquando ab ipso poena repetatur. Quod mihi proprie reliquum est, nec multo plus quam paucae gemmae valent, id filio meo relinquam, hoc primum vitae eius officium esse statuens: ut, si minor soror reperiri possit, laesae illi familiae, matris mortuae misericordia atque luctu ductus, omnia praestet.» Puerum osculata blandisque verbis permulcens adiecit: «Tua ipsius causa haec facio, carissime. Fidemne mihi servabis, Carole parve?» Puer constanter: «Servabo!» respondit. Ego manum matris osculatus sum; illa filium complexa vehiculo ascendit atque abiit, eum amplexu suo fovens. Numquam postea eam vidi. Quoniam mariti nomen ipsa commemoraverat quasi mihi iam cognitum esset, epistulae meae id non addidi. Epistulam obsignavi, neque ulli tradere ausus ipse manu mea eo die ministro tradidi. Illo vesperi, ultima anni nocte, nona fere hora, vir veste atra indutus ad ianuam meam tintinnabulum pulsavit et me videre postulavit; famulum meum, Ernestum Defargium, adulescentulum tum temporis, tacitus scalas secutus est. Cum famulus cubiculum intravit ubi cum uxore sedebam, o coniunx mea, animi mei carissima! O pulcherrima iuvenis uxor mea Anglica! vidimus eum qui ante portam exspectare putabatur, tacitum post famulum stantem. Aegrum in vico Sancti Honorati urgente morbo laborare dixit; se brevi me reducturum esse, carpentum paratum exspectare. Illud carpentum me huc advexit, ad sepulcrum meum. Simul ac domo satis longe excessi, fascia atra a tergo super os meum vehementer ducta est, bracchiaque constricta. Duo fratres e tenebroso quodam angulo viam transierunt, uno signo me agnoscentes. Marchio litteras quas scripseram e sinu protulit, mihi ostendit, ad lucernam quam alius tenebat incendit, cineresque pede restinxit. Nemo quicquam locutus est. Huc abductus sum, in hoc sepulcrum, in quo vivus iaceo. Si Deo placuisset, per omnes hos annos horrendos, vel in durissimo alterutrius fratris corde aliquid misericordiae excitare, ut mihi ullam de uxore mea carissima famam afferrent, saltem unico verbo nuntiarent viveretne an mortua esset, putare potuissem eos non prorsus a Deo desertos esse. Nunc autem certo credo notam crucis rubrae utrique fatali esse, neque eis ullam in Dei clementia partem esse. Itaque eos eorumque posteros, usque ad ultimum gentis suae, ego Alexander Manettus, captivus miserrimus, hac ultima anni MDCCLXVII nocte, intolerabili dolore confectus, in eos dies quibus omnium scelerum rationes exigentur sollemniter defero. Coram caelo et terra eos accuso. Ubi huius scripti recitatio finita est, vox terribilis exorta est: fremitus cupiditatis avidissimae, cui nihil articulatum nisi sanguinem poscentium vociferatio inerat. Historia illa immanissimas eius temporis ultionis cupiditates suscitaverat; neque ullum erat in tota natione caput quod talibus criminibus expositum sub securi non caderet. Nec opus erat, coram eo tribunali iisque spectatoribus, explicare cur coniuges Defargii chartam cum reliquis monumentis Bastilia capta extractis non in publicum protulissent, quae triumphali pompa per vias lata essent, sed eam occultam tamdiu servassent, occasionem exspectantes. Nec necesse erat ostendere gentis illius nomen multis iam annis in vico Sancti Antonii exsecrationi datum atque in funesto indice acu inscriptum fuisse. Nemo umquam in terris vixerat cuius virtus vel beneficia eo loco eo die contra eiusmodi accusationem salutem praestare potuissent. Tanto gravior erat sors hominis damnandi, quod qui eum accusabat civis omnibus notus erat, amicus ipsius fidelissimus, uxoris eius pater. Inter insanas plebis cupiditates vigebat aemulatio dubiarum quarundam priscae aetatis virtutum publicarum, studiumque sacrificandi atque sese ipsos in ara populi immolandi. Quare, cum praeses diceret (quod nisi dixisset, ipsius caput in umeris trepidavisset) egregium illum rei publicae medicum etiam maius rei publicae beneficium daturum, si infestam aristocratarum familiam stirpitus exstirparet, atque haud dubie sacro ardore laetitiaque commotum iri, si filiam suam viduam, neptem vero orbam faceret, immensae adclamationes et patrius quidam furor exorti sunt, nulla humanitatis misericordia admixta. «Quantam, putas, apud istos homines auctoritatem medicus ille possidet?» domina Defargia ad Ultionem subridens susurravit. «Serva eum nunc, mi medice, serva!» Singulis iudicum popularium suffragiis clamor exoriebatur. Hic clamabat, ille item; fremitus fremitum insequebatur. Omnes una voce condemnaverunt. Nobilis animo et sanguine; rei publicae hostis; populi oppressor notissimus. In carcerem qui Conciergeria appellatur referatur; intra quattuor et viginti horas moriatur! CAPUT XI · CREPUSCULUM Infelix uxor innocentis viri, qui sic ad mortem damnatus erat, sententia illa quasi letali vulnere percussa concidit. Nullum tamen edidit sonum; tanta enim vi vox quaedam interiore animo suo loquebatur, se potissimum ex omnibus hominibus debere maritum in tanto dolore sustentare, non eius miseriam augere, ut ea vox etiam ex illo ictu eam celeriter erigeret. Cum iudices pompae publicae in viis interesse deberent, iudicium intermissum est. Nondum strepitus properantium et per varios aditus exeuntium omnino consederat, cum Lucia iam bracchia ad maritum tendebat; in vultu eius nihil nisi amor atque consolandi studium apparebat. «Utinam eum attingere mihi liceret! Utinam semel tantum eum amplecti possem! O cives boni, si tantulum misericordiae nobis praestare velletis!» Unus tantum carceris custos remanserat, cum duobus ex quattuor viris qui superiore nocte captivum abstulerant, atque Barsadio. Populus omnis ad spectaculum in vias effusus erat. Barsadius ceteris proposuit: «Sinite igitur eam amplecti; unum tantum momentum erit.» Tacito consensu concessum est; eam trans subsellia aulae ad locum paulo altiorem transtulerunt, ubi maritus e saepto reorum se inclinans bracchiis eam complecti potuit. «Vale, animae meae deliciae. Benedictionem tibi extremam, amor meus, relinquo. Rursus conveniemus, ubi fessi requiescunt!» Haec maritus, eam ad pectus tenens, locutus est. «Ferre hoc possum, mi Carole. Auxilium mihi caelitus datur; noli mei causa cruciari. Filiolae quoque nostrae extremam benedictionem mitte.» «Per te ad eam mitto; per te eam osculor; per te ei vale dico.» «Mi coniunx! Non! Unum adhuc momentum!» Ille enim ab ea se divellere incipiebat. «Non diu separati erimus. Sentio aliquando huius doloris vi cor mihi fractum iri; sed, quamdiu potero, officium meum praestabo; cum autem eam reliquero, Deus ei amicos suscitabit, quemadmodum mihi suscitavit.» Pater eius filiam secutus erat et ante utrumque in genua procubuisset, nisi Darnaeus manum porrexisset eumque apprehendisset, exclamans: «Minime, minime! Quid fecisti, quid tandem fecisti, ut coram nobis genua flectere debeas? Nunc scimus quanta olim animi contentione certaveris. Nunc scimus quantum pertuleris, cum de origine mea suspicari primum coepisti et cum eam certo cognovisti. Nunc scimus quam naturalem illam aversionem propter filiam dilectissimam oppugnaveris atque viceris. Tibi ex toto pectore gratias agimus, et toto amore pietateque. Caelum te tueatur!» Pater nihil respondit, nisi quod ambas manus per canos capillos ducens eas vehementer torsit, simulque acutissimum doloris clamorem edidit. «Aliter evenire non potuit,» captivus inquit. «Res omnes ita, ut casus tulit, cohaeserunt. Vana illa mea conatio, qua mandatum infelicis matris implere volebam, initio me ad te fataliter adduxit. Ex tanto malo bonum oriri non poterat; principio tam infelici finis felicior natura rerum non consentiebat. Solacium accipe, mihi ignosce. Deus tibi benedicat!» Cum eum abducerent, uxor amplexum solvit et oculis abeuntem secuta est, manibus in precantis modum iunctis, vultuque mirum in modum lucido, in quo etiam consolans quidam risus emicabat. Cum per captivorum ostium ille discessisset, Lucia conversa caput amanter in pectore patris reposuit, aliquid ei dicere conata est, deinde ad pedes eius corruit. Tum ex obscuro illo angulo, unde ne momento quidem se moverat, Sidneius Cartonius processit et eam sublevavit. Nemo praeter patrem eius et dominum Lorrium aderat. Bracchium Cartonii, dum eam tollebat caputque sustinebat, tremebat; tamen vultui atque habitu eius aliquid inerat quod non mera misericordia erat: nobilis etiam cuiusdam fiduciae quasi splendor apparebat. «Ad carpentumne eam feram? Numquam pondus eius sentiam.» Levi velut onere ad ostium eam portavit, et in carpento summa cum cura deposuit. Pater eius et vetus amicus simul conscenderunt; ipse iuxta aurigam sedem cepit. Ubi ad portam pervenerunt, ante quam paucis horis in tenebris steterat, secum animo reputans quos ex asperis illius viae lapidibus pedes Luciae calcavissent, rursus Luciam sustulit, per scalas ad conclavia portavit, atque ibi in lecto diurno deposuit. Filiola eius et virgo Prossa lacrimantes circa eam erant. «Noli eam ad sensus revocare,» summissa voce virgini Prossae dixit. «Melius nunc ei sic est. Dum tantum animo deficit, ne sensus ei reddere coneris.» «O Cartoni, Cartoni, mi carissime Cartoni!» parva Lucia exclamavit. Repente exsiliens eum bracchiis summa cum vi complexa est, lacrimis oppressa. «Nunc, quoniam venisti, credo te aliquid acturum esse quod matrem adiuvet, quod patrem servet. Aspice eam, mi Cartoni! Tune, ex omnibus qui eam diligunt, talem eius miseriam spectare poteris?» Ille ad puellam se inclinavit, genam eius florentem ad suam admovit. Mox leniter eam a se removit et matrem eius sensibus carentem contemplatus est. «Priusquam discedam,» inquit, paulisper haesitans, «licebitne mihi eam osculari?» Postea meminerunt eum, cum se demisisset et labris vultum eius tetigisset, pauca verba submissa voce dixisse. Puella, quae proxima ei steterat, postea illa verba rettulit; atque etiam, cum pulchra anus esset, nepotibus suis narravit se eum dicentem audivisse: «Vitam quam diligis.» Cum in proximum conclave processisset, repente ad dominum Lorrium et ad patrem Luciae, qui eum sequebantur, conversus huic dixit: «Magna tibi, medice Manette, hesterno adhuc die auctoritas erat. Saltem experiendum est quid etiamnunc valeat. Iudices isti et omnes qui rei publicae praesunt tibi valde favent, beneficiaque tua magno aestimant; nonne ita est?» «Nihil quod ad Carolum pertineret me celatum est. Firmissimis pollicitationibus certior factus eram me eum servaturum esse; et servavi.» Haec ille magno animi cruciatu, lentissime, respondit. «Rursus experire. Paucae et breves sunt horae inter hoc tempus et crastinum tempus postmeridianum; sed experire.» «Experiri statui. Ne momento quidem conquiescam.» «Bene facis. Istam tuam animi vim magnas res antehac efficere vidi; quamquam numquam,» subiecit simul subridens et suspirans, «tantam rem quantam nunc desideramus. Sed experire! Vita, quamvis, cum ea male utimur, parvi sit, tamen tanto conatu digna est. Nisi digna esset, eam deponere nihil constaret.» «Ibo,» inquit medicus Manettus, «confestim ad publicum accusatorem et praesidem; ibo etiam ad alios, quos nominare satius non est. Scribam praeterea et ... sed mane! In viis celebratio publica agitur; neminem ante noctem adire poterimus.» «Verum est. Age igitur! Optimo quoque rerum eventu spes tenuissima est; nec multo tenuior fiet, si res ad noctem differatur. Scire tamen velim quid effeceris; sed hoc memento: nihil exspecto! Quando, medice Manette, poteris istas formidabiles potestates adisse?» «Statim post tenebras, ut spero. Hinc unam alteramve horam.» «Paulo post quartam horam iam tenebrae erunt. Spatium unius alteriusve horae paulo longius producamus. Si nona hora ad dominum Lorrium veniam, audiamne quid egeris, aut ab amico nostro aut abs te ipso?» «Audies.» «Utinam prospere tibi cedat!» Dominus Lorrius Sidneium ad exteriorem usque ianuam secutus est; abeuntem humero leviter tacto ad se convertit. «Nullam spem habeo,» voce submissa maestaque dixit. «Neque ego.» «Etiamsi quis horum hominum, aut omnes, ei parcere vellent — quod perquam incertum est; nam quanti eis vita illius, quanti cuiusquam vita est? — valde dubito an post eos clamores quibus iudicium exceptum est ei parcere audeant.» «Idem ego dubito. In illo clamore sonum securis decidentis iam audivi.» Lorrius bracchium in postem ianuae innixit et vultum in illud demisit. «Noli animum despondere,» Cartonius lenissime dixit; «noli maerere. Medico Manetto hanc spem fovere suaseram, quod mihi videbatur id aliquando filiae eius solacio futurum. Alioquin suspicari posset mariti vitam temere abiectam aut nequiquam perditam esse; ea cogitatio animum eius torqueret.» «Ita, ita, ita,» respondit Lorrius, lacrimas abstergens. «Recte dicis. Sed peribit; spes vera nulla est.» «Ita est. Peribit; spes vera nulla est,» Cartonius quasi vocem eius referens inquit. Deinde gradu certo atque constanti scalas descendit. CAPUT XII · TENEBRAE Sidneius Cartonius in media via constitit, incertus adhuc quo se conferret. «Nona hora,» secum cogitabundus inquit, «ad argentariam Tellsoniorum me conferre debeo. Interea vero utrum expediat me conspici? Ita credo. Hos homines scire oportet quemdam talem hominem qualis ego sum hic adesse: prudens id cautio est, fortasse etiam necessarium consilii mei initium. Sed caute, caute, cautissime agendum! Omnia mecum reputem.» Iam certam in partem ire coeperat, cum vestigia repressit atque semel iterumque per viam, in quam vesper iam descendebat, obambulavit, consilium illud ad omnes exitus qui inde oriri possent animo persecutus. Quo diligentius rem reputabat, eo firmius primam sententiam probabat. «Praestat,» inquit tandem iam certa mente, «illos scire me, talem qualis sum, hic versari.» Tum ad vicum Sancti Antonii iter convertit. Eodem die Defargius se cauponam vinariam in suburbio Sancti Antonii exercere dixerat. Ei qui urbem bene nosset haud difficile erat domum eius nullo interrogato reperire. Cognito igitur loci situ, Cartonius e confertioribus illis vicis rursus egressus est; in quodam deversorio cenavit, cenaque peracta gravi somno oppressus est. Primum post multos annos nihil liquoris fortioris biberat. A superiore nocte nihil praeter paulum vini levioris biberat; nam ea nocte vinum adustum, quod penes se habebat, paulatim in focum Lorrii effuderat, velut homo qui eam rem semel atque in perpetuum abiecisset. Iam septima fere hora erat cum somno refectus experrectus est ac rursus in vias prodiit. Ad Sanctum Antonium pergens ante tabernam constitit, cuius fenestra speculo instructa erat. Ibi fasciam circa collum laxe adstrictam, vestis collare capillosque incomptos leviter composuit. His peractis recta ad cauponam Defargii contendit atque intravit. In taberna praeter Iacobum Tertium, digitis inquietis et voce rauca insignem, nemo forte vini emptor aderat. Hunc virum Cartonius inter iudices populares viderat. Ad exiguam mensam, ubi vinum apponebatur, bibens stabat atque cum coniugibus Defargiis sermocinabatur. Sermoni etiam illa, quae Ultio vocabatur, velut familiaris et perpetua domus sodalis intererat. Cartonius intravit, consedit, atque lingua Gallica haud scite admodum parvum vini modum poposcit. Domina Defargia primo neglegenter eum aspexit, deinde intentius, mox etiam acrius; denique ipsa ad eum accessit quaesivitque quid iussisset afferri. Ille eadem quae antea dixerat repetivit. «Anglus es?» mulier interrogavit, supercilia nigra suspiciose tollens. Cartonius eam intuens, quasi ne unum quidem vocabulum Gallicum statim ex ore expedire posset, eodem quo antea gravi peregrinae linguae sono respondit: «Ita, domina, ita. Anglus sum!» Domina Defargia ad mensam vinariam rediit ut vinum afferret. Cartonius interea acta diurna Iacobinorum sustulit eorumque lectionem simulavit, quasi singulorum verborum sententiam magna difficultate colligeret. Tum feminam audivit dicentem: «Iuro tibi, Evremondio simillimus!» Defargius vinum attulit atque hospitem salvere iussit. «Quid?» interrogavit Cartonius. «Salve, inquam; vesper tibi felix sit.» «Ah! Et tibi vesper felix, civis!» respondit, calicem vino implens. «Euge! Vinum bonum est. Pro re publica bibo!» Defargius ad mensam regressus est. «Sane,» inquit, «nonnihil similis est.» At uxor severe: «Dico tibi eum valde similem esse.» Iacobus Tertius placide: «Quia,» inquit, «illum tam assidue animo versas, civis.» Ultio autem festivissima subridens addidit: «Mea fide! Et quam laeta exspectas ut eum cras rursus videas!» Cartonius indice lente super chartae lineas et verba ducto, tamquam diligens et totus lectioni deditus, legendi speciem servabat. Illi omnes, bracchiis mensae innixi et inter se proximis, submissa voce loquebantur. Cum paulisper taciti omnes in hospitem aspexissent, neque is tamen a commentariis Iacobinorum oculos tolleret, sermo inter eos instauratus est. «Verum est quod domina dicit,» Iacobus Tertius inquit. «Quidni pergamus? Magna vis in ea sententia est. Quidni pergamus?» «Age sane,» Defargius rationibus utens respondit, «sed alicubi tandem sistendum est. Tota quaestio in eo adhuc posita est, ubi sistamus.» «Ad internecionem,» domina respondit. «Praeclare!» rauca voce Iacobus Tertius exclamavit. Ultio quoque sententiam summis laudibus extulit. «Exterminatio,» inquit Defargius nonnihil anxius, «bona doctrina est, uxor mea; neque ego quidem, si in universum loquamur, quidquam contra eam dico. Sed medicus ille gravissima perpessus est. Hodie eum vidisti; vultum eius, dum illae litterae recitabantur, animadvertisti.» «Vultum eius animadverti!» domina contemptu iraque plena repetiit. «Ita vero, vultum eius animadverti. Animadverti vultum eius veri rei publicae amici non esse. Caveat igitur sibi a vultu suo!» «Animadvertisti etiam, uxor,» Defargius placandi causa subiecit, «quanta filiae eius esset aegritudo, quae profecto ipsi quoque patri gravissima esse debet.» «Filiam eius quoque animadverti,» inquit illa. «Ita vero; non semel eam observavi. Hodie eam observavi, antea quoque aliis diebus. Et in iudicio eam vidi et in via iuxta carcerem. Modo digitum tollam—!» Digitum tollere visa est (Cartonii oculi toto hoc tempore chartae insistere videbantur), deinde eum tam acriter in mensae marginem demisit, ut sonitus velut cadentis securis audiretur. «Quam praeclara civis!» Iacobus iudex rauca voce exclamavit. «Angelus est!» Ultio inquit, mulieremque amplexa est. «Tu vero,» domina maritum immisericorditer appellans perrexit, «si penes te res esset—quod bono fato non est—etiamnunc illum virum eriperes.» «Non ita est!» Defargius reclamavit. «Ne tum quidem facerem, si calicem hunc tantum levare satis esset! Sed ibi rem sistere velim. Dico, ibi subsistamus.» «Videte igitur, Iacobe,» domina Defargia iracunda inquit, «et tu quoque, Ultioncula mea, videte ambo, atque audite! Propter alia tyrannidis et oppressionis scelera gentem istam iam pridem in indice meo ad internecionem atque exitium destinatam habeo. Interrogate maritum, utrum vera dicam.» «Vera dicis,» Defargius, nemine rogante, assensus est. «Primis illis magnis diebus, cum Bastilla expugnata est, hic vir eas ipsas litteras, hodie recitatas, reperit domumque reportat. Media deinde nocte, caupona vacua ac clausa, hic eodem loco ad huius lucernae lumen eas una legimus. Interrogate eum, num ita sit.» «Ita est,» Defargius respondit. «Eadem nocte, cum litterae ad finem perlectae essent, lucerna iam exstincta, primoque diei lumine per fenestras super fenestrarum opercula atque inter ferreos cancellos subeunte, dixi me secretum aliquod ei iam aperire velle. Interrogate num ita sit.» «Ita est,» rursus Defargius respondit. «Illud secretum ei aperui. Utrisque manibus hoc pectus pulsavi, ut nunc pulso, atque ita dixi: 'Defargi, ego inter piscatores ad maris litus educata sum; et familia illa agrestis, quam duo Evremondii fratres tam crudeliter violarunt, ea mea est familia. Defargi, soror illius iuvenis qui in terra iacebat mortifere saucius mea soror erat; vir ille sororis meae maritus; infans ille nondum natus eorum infans; frater ille meus frater, pater ille meus pater; mortui illi mei mortui sunt, atque ad me hereditate pervenit ius eos pro his omnibus ad iudicium vocandi!' Interrogate num ita sit.» «Ita est,» iterum Defargius assensus est. «Ite igitur et vento atque igni imperate ubi consistere debeant,» domina respondit; «mihi autem ne praecipiatis.» Uterque auditor ex illo eius irae exitiali ardore voluptatem quandam immanem capiebat; Cartonius, qui eam omnino non respiciebat, tantam tamen irae vim percipiebat ut pallorem vultus eius animo cernere sibi videretur. Ambo feminam vehementer laudabant. Defargius autem, solus adversus plures nec parem habens auctoritatem, pauca de memoria misericordis uxoris Marchionis dicere conatus est; sed uxor nihil aliud respondere dignata est quam illud idem: «Vento et igni praecipite ubi sistant, non mihi!» Aliis deinde hospitibus intrantibus colloquium interruptum est. Hospes Anglus vini pretium solvit, nummos redditos, velut homo peregrinae pecuniae ignarus, perplexe numeravit; tum, quasi peregrinus, rogavit quo itinere ad Palatium Nationale iret. Domina Defargia ad ianuam eum comitata est, atque, dum viam ostendit, bracchium suum in eius bracchium innixit. Neque hospitem Anglum eo ipso tempore haec cogitatio praeteriit: fortasse bene facturus esset, si bracchium illud comprehenderet, sursum erigeret, atque sub ala mucronem acutum alte in corpus eius defigeret. Sed suo itinere discessit, moxque umbra muri carceris quasi absorptus est. Hora constituta inde rursus emersit et in conclave domini Lorrii rediit. Senem ibi assidua sollicitudine nunc huc nunc illuc obambulantem invenit. Lorrius dixit se usque ad id ipsum tempus cum Lucia mansisse, neque nisi paucis ante minutis discessisse ut constituto tempore Cartonio occurreret. Pater Luciae, ex quo circa quartam horam argentaria egressus erat, nusquam comparuerat. Ipsa aliquam, quamvis tenuissimam, spem conceperat patrem precibus suis Carolum servaturum esse; sed spes sane exigua erat. Plus quinque horis aberat: ubi tandem esse poterat? Lorrius usque ad decimam horam exspectavit. Cum autem medicus Manettus nondum redisset nec ille Luciam diutius solam relinquere vellet, convenit ut ad eam rediret, media vero nocte ad argentariam rursus veniret. Cartonius interea solus ad focum medicum exspectaturus erat. Exspectavit et exspectavit; tandem horologium mediam noctem nuntiavit, sed medicus Manettus non rediit. Dominus Lorrius regressus neque ullum eius nuntium audiverat neque ipse quidquam afferebat. Ubi tandem esset? Hoc inter se quaerebant, atque iam ex tam diuturna absentia aliquod infirmum spei quasi aedificium exstruebant, cum in scalis eius vestigia audita sunt. Simul ac conclave intravit, omnibus perspicuum fuit omnia perdita esse. Utrum ad quemquam revera adisset an per totum illud tempus vias urbis errabundus peragrasset, numquam compertum est. Ille ante eos consistens stupentibus oculis intuebatur; illi nihil interrogaverunt, quippe quorum quaestionibus vultus eius iam satis responderet. «Non invenio,» inquit, «et tamen habere necesse est. Ubi est?» Capite nudo et collo aperto stabat; et, dum aspectu inopi atque incerto circum omnia vagabatur, vestem exteriorem exuit atque humi cadere sivit. «Ubi est scamnum meum? Ubique scamnum quaesivi nec invenire possum. Quid fecerunt operi meo? Tempus fugit; calceos illos conficere debeo.» Ambo se mutuo aspexerunt; intra pectora animos quasi exstingui senserunt. «Agedum, agedum!» ille flebili et miseranda voce gemens inquit. «Sine me ad opus redire. Da mihi opus meum.» Cum nemo responderet, capillos suos vulsit et pedibus terram percussit, quasi puer mente perturbatus. «Nolite miserum et derelictum hominem cruciare!» horrendo clamore eos obsecravit. «Sed reddite mihi opus meum! Quid de nobis fiet, si calcei isti hac nocte confecti non erunt?» Perditus erat; penitus perditus! Tam aperte omnis spes cum eo rationibus agendi aut ad sanitatem animi reducendi praecisa erat, ut ambo, quasi communi tacitoque consilio, manus singulas in umeros eius imponerent atque blandis verbis efficerent ut ante ignem sederet, polliciti mox opus ei redditum iri. Ille in sella consedit, in prunas paene exstinctas oculis defixis tristis, lacrimasque effudit. Quasi omnia quae post illud vitae tempus in cenaculo transacta erant vel momentanea animi imago vel somnium fuissent, Lorrius eum vidit in eandem prorsus speciem hominis redactum, qualem olim Defargius in custodia habuerat. Uterque tam gravi miseratione atque horrore huius ruinae commotus erat, ut vix animo constaret; sed tempus non erat quo talibus affectibus cederent. Filia enim sola et extrema iam spe adiumentoque orbata utriusque opem imperiosius quam umquam postulabat. Iterum, velut tacito consensu, alter alterum respexit; una sententia in vultibus utriusque elucebat. Cartonius prior locutus est: «Ultima spes nobis erepta est; ea quidem iam ante exigua erat. Ita sane, ad filiam eum reduci praestat. Sed priusquam abis, potesne parumper intenta mente me audire? Noli quaerere cur ea quae nunc praescripturus sum praescribam, aut cur pollicitationem exigam quam exacturus sum: causa est mihi, eaque iusta.» «Minime dubito,» respondit Lorrius. «Loquere.» Media inter eos in sella figura illa sine intermissione corpus huc illuc lentissime agitabat gemebatque. Illi autem tantum voce demissa loquebantur, quantum qui media nocte aegroti lectulo adsiderent. Cartonius inclinatus est, ut vestem exteriorem, quae prope pedes iacentem fere implicabat, tolleret. Hoc facienti e veste delapsa est parva theca, in qua medicus indices officiorum quotidianorum circumferre solebat. Cartonius eam sustulit; intus charta complicata erat. «Hanc inspicere oportet!» inquit. Lorrius annuit. Charta explicata, Cartonius exclamavit: «Deo gratias!» «Quid est?» Lorrius studiose interrogavit. «Paulisper! Suo loco rem explicabo. Primum,» et manu in sinu vestis demissa alteram chartam protulit, «hoc est diploma quo ex hac urbe exire mihi licet. Aspice. Videsne nomen 'Sidneius Cartonius, Anglus'? » Lorrius chartam apertam in manu tenens vultum eius gravem atque intentum contemplabatur. «Hoc mihi usque ad crastinum diem custodi. Cras illum, ut meministi, visurus sum; neque hoc diploma in carcerem mecum inferre velim.» «Cur non?» «Nescio; malo id non facere. Nunc hoc accipe quod medicus Manettus apud se habuit. Simile est diploma, quo et ipse et filia eius cum filiola quovis tempore portas urbis atque fines regionis transire possunt. Videsne?» «Video!» «Fortasse heri, ne quid novissimi periculi incideret, hoc sibi extremum praesidium comparavit. Quo die datum est? Sed nihil refert: ne tempus in eo examinando consumas; diligenter id cum meo atque tuo reconde. Nunc hoc animadverte: usque ad proximam horam aut alteram minime dubitaveram eum tale diploma aut habere aut impetrare posse. Valet id, donec revocatum erit. Sed cito revocari potest; immo causam habeo cur existimem revocatum iri.» «Num in periculo versantur?» «In summo periculo sunt. Domina Defargia eos deferre constituit. Ipsius ore id cognovi. Hac nocte verba eius inaudivi, quibus quale iis immineat periculum plane perspexi. Nihil moratus sum; inde ad exploratorem illum accessi, qui rem mihi confirmavit. Is scit lignorum sectorem, qui iuxta carceris murum habitat, Defargiis obnoxium esse, eumque a domina Defargia institutum esse ut testificetur se illam» — neque semel Luciae nomen protulit — «captivis signa dantem vidisse. Haud difficile est praescire hanc vulgarem calumniam excogitatum iri, quasi in carcere coniuratio moliretur. Inde vitae eius discrimen nascetur, fortasse etiam filiolae, fortasse patris; nam utrumque iuxta eam in illo loco conspectum esse. Noli ita expavescere. Tu omnes servabis.» «Utinam caelum mihi hoc concedat, Cartoni! Sed qua ratione?» «Dicam tibi qua ratione. In tua fide res posita erit; nullius autem viri fidei tuto magis committeretur. Nova illa delatio certe non ante crastinum diem instituetur; verisimile est eam biduo aut triduo post fieri, verisimilius etiam hebdomade elapsa. Scis capitale esse crimen eum lugere aut misereri, cui caput machina Guillotinae abscissum sit. Huius criminis et Lucia et pater haud dubie rei essent; mulier vero illa, cuius inexorabile persequendi studium verbis exprimi non potest, occasionem exspectabit, qua hanc quoque causam accusandi adicere possit, ut duplici criminatione securior fiat. Intellegisne?» «Tam attente te audio, tantaque fiducia verbis tuis adducor, ut ad tempus etiam hunc dolorem obliviscar,» inquit, atque medici sellam dorso leniter tetigit. «Pecunia tibi suppetit; ea omnia quae ad iter quam celerrime ad maritimum litus conficiendum necessaria sunt comparare potes. Iam aliquot dies sunt ex quo omnia ad reditum in Angliam paravistis. Cras primo mane curato ut equi ad horam secundam post meridiem iuncti atque ad profectionem parati sint.» «Ita fiet!» Tanta vis atque alacritas in sermone Cartonii inerat, ut Lorrius quoque eius ardore accensus paene iuvenili celeritate agere coeperit. «Nobile cor habes! Nonne recte dixi nullum esse cui res melius credi posset? Hac nocte Luciae expone quantis periculis et filiola eius et pater obiciantur; haec potissimum ei inculca. Suum enim pulchrum caput libenter iuxta mariti caput poneret.» Haesit ille per momentum, deinde priore animi robore perrexit: «Filiolae patrisque causa vehementer eam hortare ut statuta hora cum illis tecumque Lutetiam relinquat. Dic id extremum mariti mandatum fuisse. Dic rem multo maiorem inde pendere quam credere aut sperare audeat. Patrem eius, etiam in hac miserrima mentis condicione, voluntati filiae obtemperaturum putas, nonne?» «Certissime.» «Ita putabam. Omnia hic in area, quiete ac sine tumultu, comparata habe, usque ad id ipsum ut tu quoque in carpento iam sedeas. Simul ac ad vos advenero, me in carpentum recipite atque protinus discedite.» «Rectene intellego me te, quidquid acciderit, exspectaturum esse?» «Diploma meum cum ceteris in manu tenes, locumque mihi reservabis. Nihil aliud exspectato nisi ut locus mihi destinatus occupetur; deinde recta in Angliam!» «Ergo,» Lorrius inquit, ardentem illam sed tam firmam constantemque manum comprehendens, «non ab uno sene omnis res pendet: iuvenem strenuum atque acrem mihi socium habiturus sum.» «Deo adiuvante habebis! Sed sollemniter mihi pollicere nihil umquam efficere posse ut ab hoc consilio, cui nunc inter nos fidem dedimus, discedas.» «Nullam, Cartoni.» «Cras haec verba memoria tene: si consilium mutaveris, si quamlibet moram, ob quamlibet causam, interposueris, nulla prorsus vita servari poterit, plures vero necessario peribunt.» «Meminero. Spero meum officium fideliter facturum.» «Spero me quoque officium meum facturum. Nunc vale!» Haec quamquam serio subridens dixit, neque etiam manum senis ad labra sua admovisse dubitavit, tamen nondum ab eo discessit. Adiuvit enim Lorrium ut medicum, qui ante favillas paene exstinctas in sella continue corpus agitabat, aliquantum excitaret, pallium petasumque ei indueret, atque in viam educeret, spe facta se ipsum locum reperturum esse ubi scamnum instrumentaque, quae gemens identidem poscebat, abscondita essent. Cartonius ex altera eius parte ambulans eum tuitus est usque ad aedificii aream, ubi cor illud afflictum, quod olim tanta felicitate fruebatur cum Sidneius ei secretam suam miseriam aperuisset, noctem illam horrendam pervigili cura exigebat. Areolam intravit, ibique pauca momenta solus constitit, lumen e fenestra conclavis Luciae profusum suspiciens. Priusquam inde abiret, in eam partem benedictionem et extremum vale tacite efflavit. CAPUT XIII · QUINQUAGINTA DUO In atris Conciergeriae carceribus ii, quibus dies ille supremus futurus erat, fatum suum exspectabant. Tot erant quot anni hebdomades. Quinquaginta duo illa pomeridiana hora per fluctus vitae urbanae ad mare infinitum sempiternumque devolvendi erant. Priusquam cellae eorum vacuae fierent, novi iam inquilini iis destinati erant; priusquam sanguis eorum sanguini pridie effuso misceretur, iam designatus erat sanguis qui postero die eorum sanguinem aucturus esset. Quinquaginta duo nominatim delecti erant: ab eo qui publica vectigalia redemerat, annos septuaginta natus, quem divitiae a morte redimere non poterant, usque ad pauperculam vestificam viginti annorum, quam neque inopia neque obscuritas tueri valebat. Morbi corporis, ex hominum vitiis atque incuria orti, ex omni ordine victimas arripiunt; atque illa horrenda animorum pestis, quam dolores ineffabiles, oppressio intolerabilis, indifferentia omnis misericordiae expers genuerant, nullo discrimine omnes pariter percutiebat. Carolus Darnaeus in cella solus, ex quo a iudicibus in eam redierat, nulla fallaci spe se consolatus erat. Singulis narrationis quam audiverat partibus propriam damnationem audire sibi videbatur. Satis intellexerat nullius hominis auctoritate se servari posse: a populo innumerabili re ipsa iam damnatum esse, neque unius aut alterius operam adversus tot multitudinis suffragia quidquam valituram. Nihilo minus haud facile erat, cum dilectissimae coniugis vultus ante oculos etiamnunc versaretur, animum ad ferenda ea quae ferenda essent componere. Tenaciter vitae adhaerebat, difficillimeque eam dimittebat. Si paulatim hinc vinculum laxabat, illinc artius constringebatur; ubi summa vi illam quasi manum diduxisset, protinus ea quam prius relaxaverat rursus adstringebatur. Cogitationes praeterea praeceps impetus agebat, cor aestu quodam tumultuario palpitabat, neque pati videbatur ut placide fatum acciperet. Quoties paulisper animo acquiescebat, uxor filiolaque, quae post ipsum victurae essent, quasi reclamarent, atque ipsam aequanimitatem eius in speciem cuiusdam sui ipsius tantum curae converterent. Haec tamen prima illa hora eum vexaverant. Nec multo post animum erexit cogitatio nihil infamiae in morte quam subiturus esset inesse, multosque alios innocentes cotidie per eandem viam constanti gradu duci. Deinde subiit eum illorum quos amabat tranquillitatem futuram magna ex parte ex ipsius fortitudine et quiete pendere. Sic paulatim in meliorem animi habitum rediit, quo cogitationes ad altiora tollere indeque solacium haurire posset. Antequam nox diei, quo damnatus erat, plane obvenisset, tantum iam in supremo itinere progressus erat. Permissum ei erat ut chartam, atramentum, calamum lumenque sua pecunia compararet; itaque consedit scribere, donec lucernae carceris exstinguerentur. Longas ad Luciam litteras scripsit, quibus aperuit se de patris eius captivitate nihil omnino comperisse antequam ex ipsa audivisset; neque se, aeque ac ipsam, ignoravisse patrem patruumque suum eius calamitatis auctores fuisse, donec documentum illud recitatum esset. Iam antea ei explicaverat cur nomen gentilicium, quo uti desierat, celavisset: eam solam fuisse condicionem, quam pater eius sponsalibus imposuisset, quae nunc demum plane intellegi posset; idem unum sponsum ipso nuptiarum die mane adhuc praestare iussisse. Obsecravit eam ut, patris causa, numquam investigaret utrum pater chartae illius memoriam prorsus amisisset, an narratione de turri, quam olim dominico illo die sub amato platano in horto audivisset, eius chartae memoria vel ad breve tempus vel in perpetuum esset renovata. Si aliquam eius memoriam certam retinuerat, procul dubio crederet chartam cum Bastilla deletam esse, cum inter monumenta captivorum, quae populus ibi repperisset et per orbem divulgavisset, nullam eius mentionem invenisset. Rogavit deinde — addidit tamen se scire eiusmodi monitione opus non esse — ut patrem omni qua posset teneritate consolaretur, certioremque faceret nihil eum fecisse quod sibi iure exprobrare deberet; semper enim illum pro utriusque felicitate sui ipsius immemorem fuisse. Post supremum suum amorem et benedictionem, quos Lucia memoria servatura esset, post dolorem illam superandum ut filiolae carissimae se totam dederet, nihil vehementius petebat quam ut, per spem futuri in caelo congressus, patri solacium afferret. Ad ipsum quoque patrem similia scripsit; sed his litteris uxorem filiolamque sua expressa voluntate eius curae commisit. Id tanto studio inculcavit, ut eum a desperatione vel a periculosa praeteritorum recordatione, ad quam inclinaturum praevidebat, revocaret. Lorrio omnes suos commendavit rerumque suarum rationes exposuit. His peractis, multis gratiae et amicitiae sincerae atque ardentis significationibus additis, nihil ei amplius agendum supererat. Cartonii autem ne semel quidem recordatus est: adeo illi ceteri omnes animum implebant, ut ad illum cogitatio eius numquam deferretur. Priusquam lumina carceris exstinguerentur, litteras omnes absolvit. Tum in lectulo stramineo decubuit, existimans sibi iam nihil cum hoc mundo commune esse. At ille mundus per somnium eum revocavit, formasque fulgentes ante oculos ostendit. Liber laetusque in antiqua domo Sohensi rursus erat — quamquam nihil ibi domui verae simile apparebat — et, quomodo liberatus esset ipse nesciens, animo levatus cum Lucia vivebat; illa omnia somnium fuisse dicebat, neque eum umquam discessisse. Intervallo quodam oblivionis interiecto, iam etiam passus esse omnia videbatur, atque mortuus tamen pacatusque ad eam reversus esse, idem ipse sine ulla mutatione manens. Rursus oblivio mentem intercepit; tum matutina caligine experrectus, ubi esset quidve accidisset primo ignoravit, donec subito cogitatio tamquam fulgur animum percussit: «Hodie moriar!» Sic per illas horas ad diem, quo quinquaginta duo capita decidenda erant, pervenerat. Iam composito animo sperabat se mortem quieta fortitudine excepturum; sed nova quaedam cogitationum perturbatio in vigilantis mente oriri coepit, cui summa vi resistendum erat. Instrumentum quo vita abrumpenda esset numquam ipse viderat. Quantum supra terram emineret? Quot gradus ad id ascenderent? Quo loco ipse consisteret? Quomodo manus carnificum eum tangerent, an sanguine infectae essent? In quam partem vultum conversurus esset? Primusne an postremus omnium futurus esset? Haec atque innumerabilia eiusdem generis, ipso invito, iterum atque iterum sine fine menti offerebantur. Neque tamen ex metu nascebantur; nullum in se timorem animadvertebat. Immo nescio qua importuna cupidine cognoscendi quid agendum sibi esset, cum hora advenisset, gignebantur: cupiditate tam immani, ut cum illis paucis et velocissimis temporis momentis nullo modo conveniret. Miratio erat quasi alterius cuiusdam animi intra suum inclusi potius quam ipsius sui propria. Horae interea praeteribant, dum ille ultro citroque ambulabat, horologiaque horas pulsabant quas numquam postea auditurus erat. Nona in perpetuum abiit; decima in perpetuum; undecima in perpetuum; duodecima aderat, ipsa quoque mox abitura. Cum illa singulari cogitationum vi, quae novissime eum turbaverat, acriter certavit, tandemque superior evasit. Ambulans eorum quos diligebat nomina secum leniter repetebat. Gravissima certaminis pars iam transacta erat. Poterat iam sine cogitationum tumultu ambulare, pro se atque pro suis precari. Duodecima quoque in perpetuum abiit. Dictum ei erat horam supplicii tertiam esse; sciebat tamen se aliquanto prius evocatum iri, cum plaustra per vias lente graviterque rotis concuterentur. Itaque statuit secundam horam sibi pro suprema constituere, atque interea animum sic firmare ut post illam horam aliis quoque animum addere posset. Bracchiis in pectore compositis certa mensura ultro citroque ambulabat, longe alius quam fuerat captivus ille qui olim in La Force deambulaverat. Primam horam sonare sine ulla trepidatione audivit: praeterierat ea non aliter ac pleraeque horae. Caelo pio animo gratias egit quod pristinam animi potestatem recepisset. «Una tantum superest,» secum cogitavit, atque iterum ambulare conversus est. Vestigia in lapideo ante ostium transitu audita sunt. Substitit. Clavis in seram immissa est ac versa. Priusquam ianua aperiretur, vel dum aperiebatur, vir quidam submissa voce Anglice locutus est: «Numquam me hic ille vidit; de industria eum vitavi. Tu solus ingredere; ego prope adero. Nihil morae!» Ianua celeriter patefacta rursus clausa est. Ante captivum stabat Sidneius Cartonius, vultu tranquillo, in eum intentus, levi risu faciem serenante, digito ad labra admoto ut silentium indiceret. Tanta lux atque insolita quaedam in eius vultu constantia refulgebat, ut captivus primo aspectu dubitaret num ipsum vere videret an imaginem mentis suae. Sed ille locutus est, atque eadem erat vox; manum captivi complexus est, atque verus erat ille manuum amplexus. «Omnium hominum quos in terris videre poteras me minime exspectabas, nonne?» inquit. «Te esse vix credere potui; etiamnunc vix credo. Num tu quoque» — haec suspicio subito animo incidit — «captivus es?» «Minime. Fortuito in quendam ex huius carceris custodibus potestatem nactus sum; ea fretus coram te sto. Ab illa venio — a coniuge tua, mi Darnaee.» Captivus manum eius vehementer compressit. «Mandatum tibi ab illa fero.» «Quid mandat?» «Preces quam ardentissimas, quam instantissimas, quam gravissimas, iis ipsis amantis vocis sonis prolatis quos tam bene meministi.» Captivus vultum aliquantum avertit. «Neque tibi vacat quaerere cur hoc afferam, aut quid significet; nec mihi vacat exponere. Tibi parendum est. Exue calceos quos geris atque hos meos indue.» Sella parieti cellae, post captivum, admota erat. Cartonius fulminis celeritate progressus eum iam in eam sedere coegerat, ipseque nudis pedibus ante eum stabat. «Indue hos meos calceos. Manibus age, animo quoque adiuva. Maturato!» «Cartoni, nulla ratione ex hoc carcere effugere possumus. Id fieri numquam potest. Mecum morieris; insania est.» «Insania esset, si te fugere iuberem. Num id iubeo? Ubi ianuam egredi iussero, tum me insanire dic atque hic mane. Nunc autem fasciam colli tuam cum hac mea permuta, tunicam tuam cum mea. Dum haec agis, permitte mihi taeniam hanc e capillis tuis detrahere, ipsosque capillos, ut mei soluti sunt, excutere!» Mira celeritate, vi animi atque corporis quae supra humanam videretur, omnia haec commutanda curavit. Captivus inter eius manus velut puerulus erat. «Cartoni! Mi Cartoni carissime! Insania est. Perfici non potest, nullo modo potest; saepe temptatum semperque frustra fuit. Te obtestor ne mortem tuam meae mortis acerbitati adicias.» «Num, mi Darnaee, te ianuam transire iubeo? Cum id iubebo, tum recusato. In hac mensa charta, atramentum et calamus sunt. Satin firma tibi manus est ad scribendum?» «Firma erat, cum huc introisti.» «Fac ut rursus firma sit, et quod ego dictavero scribe. Cito, amice, cito!» Darnaeus ad mensam consedit, manu frontem prae stupore premens. Cartonius prope eum stetit dextra in sinu vestis recondita. «Eadem prorsus verba quibus utar scribe.» «Ad quem litteras inscribam?» «Ad neminem.» Dextra Cartonii in sinu manebat. «Num diem addam?» «Nequaquam.» Ad singulas interrogationes captivus oculos sustollebat; Cartonius autem, manu in sinu, supra eum stans despiciebat. «Scribe: 'Si verborum, quae olim inter nos dicta sunt, meministi, facile haec, cum ea legeris, intelleges. Meminisse autem te certo scio; non est tuum talia oblivisci.'» Dum haec dictabat, manum e sinu sensim educere coepit; captivus, dum properans scribit, forte sursum admirans intuitus est; tum manus illa in medio motu substitit, aliquid occultum comprehendens. «Scripsistine 'talia oblivisci'?» Cartonius interrogavit. «Scripsi. Num telum manu tenes?» «Minime; inermis sum.» «Quid igitur in manu est?» «Mox scies. Perge scribere: pauca tantum supersunt.» Tum iterum dictavit: «'Gratias ago quod tandem tempus advenit quo promissis illis fidem praestare possim. Quod ita facio neque paenitentiae neque luctus causa est.'» Haec dum pronuntiat, in scribentem oculis defixis, dextram lento occultoque motu prope faciem eius admovit. Calamus e digitis Darnaei in mensam excidit; ille circum se incerto aspectu respexit. «Quisnam iste vapor est?» quaesivit. «Vapor?» «Quid mihi ante oculos transiit?» «Nihil animadverti; nihil tale hic esse potest. Calamum cape et perfice. Festina, festina!» Captivus, quasi memoria labaret aut sensus turbati essent, animum colligere conatus est. Cartonium oculis caligantibus intuens et aliter iam spirans videbatur; Cartonius vero, dextra rursus in sinu abdita, eum intento aspectu observabat. «Festina, festina!» Captivus iterum super chartam inclinatus est. «'Si aliter accidisset,'» Cartonius dictavit, dum dextra iterum cautissime sensimque descendit, «'longiore illa occasione numquam usus essem. Si aliter accidisset,'» iam manus ad faciem captivi appropinquabat, «'tanto graviorem vitae meae rationem reddere debuissem. Si aliter accidisset—'» Cartonius calamum aspexit viditque lineas iam in signa prorsus inintellegibilia defluere. Cartonii dextra iam non ad sinum rediit. Captivus ex sella subito surrexit, vultu quasi obiurgantis; sed Cartonii manus naribus eius firme admota erat, sinistroque bracchio eius lumbos complexus est. Per pauca momenta languide reluctatus est ei qui pro se moriturus venerat; intra unum fere minutum autem sensu omni carens humi prostratus iacebat. Celeriter, sed tam certa manu quam constanti animo, Cartonius vestes quas captivus deposuerat sibi induit, capillos retro pexit, taeniaque quam ille gesserat religavit. Tum leni voce clamavit: «Ingredere! Ades!» Atque explorator apparuit. «Videsne?» Cartonius dixit, uno genu iuxta iacentem nixus, dum chartam scriptam in sinu eius reponit; «num periculum tuum tam grave est?» «Domine Cartoni,» explorator respondit, timide digitis crepitum faciens, «non istud equidem periculum hic inter tanta negotia vereor, si pactum totum fideliter servaveris.» «Noli me vereri. Fidem usque ad mortem servabo.» «Serves oportet, domine Cartoni, si numerus quinquaginta duorum rectus esse debet. Cum tu eo habitu numerum expleveris, nihil amplius timebo.» «Nihil timeas! Brevi omnino potestatem tibi nocendi amittam, reliqui autem, si Deo placuerit, longe iam hinc aberunt. Nunc adiutores arcesse et ad carpentum me defer.» «Te?» explorator trepide inquit. «Hunc, homo, hunc cuius vestes cum meis permutavi. Eademne porta, qua me introduxisti, exiturus es?» «Sane.» «Debilis atque paene exanimis eram cum me huc introduxisti; nunc autem, cum me educis, magis etiam animo deficio. Congressus supremus cum amico me confecit. Saepe hic eiusmodi res acciderunt, nimium saepe. Vita tua in tuis nunc manibus est. Matura! Adiutores arcesse!» «Iuras te me non proditurum?» explorator tremens in ipso discessu adhuc quaesivit. «Homo, homo!» Cartonius pede terram pulsans respondit; «nonne iam gravissimo iureiurando me obstrinxi ad omnia perficienda? Cur haec pretiosa temporis momenta moraris? Ipse eum in aream quam nosti deducito, ipse in carpentum collocato, ipse Lorrio ostendito, ipse praecipito ne quo medicamine reficiatur sed puro tantum aere, utque et verba mea heri dicta et suam promissionem heri datam meminerit; tum ilico discedant!» Explorator exiit. Cartonius ad mensam consedit, fronte manibus innixa. Statim ille cum duobus viris rediit. «Quid hoc rei est?» alter eorum, hominem prostratum contemplatus, rogavit. «Tantopere dolet quod amicus sortem felicem in sortitione Sanctae Guillotinae traxit?» «Bonus rei publicae amicus,» alter inquit, «vix magis doluisset, si aristocrata sortem inanem traxisset.» Viri sensu carentem sustulerunt atque lecticae, quam ad ostium attulerant, imposuerunt, ut exportarent. «Tempus angustum est, Evremondi,» explorator admonuit. «Probe scio,» Cartonius respondit. «Quaeso amico meo diligenter consulite; nunc me relinquite.» «Age igitur, pueri,» Barsadius dixit. «Tollite eum atque discedite!» Ostium clausum est et Cartonius solus relictus. Omni animi acie aures intendit, num quis sonus suspicionem aut tumultum indicaret. Nullus audiebatur. Claves versabantur, ianuae concrepabant, per longinquas porticus pedum strepitus fiebat; nec clamor ullus nec insolita festinatio exorta est. Paulo post liberius spirans iterum ad mensam consedit auscultavitque, donec horologium secundam horam pulsavit. Tum soni quidam audiri coeperunt quos minime reformidabat, quoniam quid significarent intellexerat. Aliquot ianuae deinceps patefactae sunt, postremo etiam sua. Custos, indicem manu tenens, caput intro admovit nihilque nisi «Sequere me, Evremondi!» dixit. Ille eum secutus in amplum quoddam conclave obscurum aliquanto inde spatio remotum pervenit. Dies hibernus tenebrosus erat; umbris et intra aedes et foris diffusis, ceteros qui eo ad manus vinciendas adducti erant vix discernere potuit. Alii stabant, alii sedebant. Pauci lamentabantur ac sedem continuo mutabant; plurimi autem taciti immotique humum oculis fixis intuebantur. Cum ipse iuxta parietem in angulo obscuriore staret, aliis ex illis quinquaginta duobus post eum introductis, vir quidam praeteriens substitit eumque, quasi notum, complexus est. Vehementi metu perfusus est, ne agnosceretur; sed ille nihil moratus processit. Brevissimo deinde intervallo puella quaedam, corpore tenui et paene puerili, facie suavi sed macra omnique colore orbata, magnis oculis latis atque patientibus, e sella in qua sedentem antea viderat surrexit, accessitque ut cum eo loqueretur. «Civis Evremondi,» dixit, frigida manu eum leviter contingens, «paupercula sum vestifica, quae tecum olim in La Force custodia fueram.» Ille summissa voce respondit: «Vere dicis. Sed cuius criminis accusata esses oblitus sum.» «Coniurationum. Quarum quidem omnium me innocentem esse iustum caelum novit. Quis credat? Quis cum misella tam imbecilla quam ego sum coniurare velit?» Tam maeste haec dicens subrisit, ut Cartonio lacrimae in oculos subirent. «Mortem non timeo, civis Evremondi; sed nihil mali admisi. Ne recusarem quidem mori, si res publica, quae nobis pauperibus tot bona allatura est, ex morte mea aliquid utilitatis caperet; sed quomodo id fieri possit nescio, civis Evremondi. Tam exigua enim tamque infirma sum!» Ad hanc miserandam puellam, quasi ad ultimam creaturam cuius causa in terris cor eius adhuc caleret mollireturque, omnis misericordia eius conversa est. «Audivi te liberatum esse, civis Evremondi. Verum esse speraveram.» «Verum erat. Sed iterum comprehensus damnatusque sum.» «Si una tecum vehar, civis Evremondi, patierisne ut manum tuam teneam? Non timeo, sed parvula sum et imbecilla; inde mihi plus animi erit.» Dum oculos patientes ad vultum eius tollebat, subitam in eis dubitationem, mox admirationem animadvertit. Ipse digitos puellae labore et inedia attenuatos compressit atque ad labra sua admovit. «Pro illo morieris?» susurravit illa. «Et pro coniuge eius filiolaque. Tace! Ita est.» «O patierisne, hospes carissime, ut manum tuam fortem teneam?» «Tace, mea soror misella; patiar, ad extremum usque.» * * * * * Eaedem umbrae quae in carcerem cadunt eadem prima pomeridiana hora super portam urbis, cui circumstat multitudo, cadunt, cum carpentum Lutetia exiens ut inspiciatur accedit. «Quis hic iter facit? Quos intus habemus? Diplomata proferte!» Chartae traduntur atque leguntur. «Alexander Manettus. Medicus. Gallus. Quis est?» Hic est; senex ille auxilii expers, incomposita verba murmurans, mente vagus, digito ostenditur. «Scilicet civis medicus mentis parum compos est? Nimis graviter febre rerum novarum laboravit?» Nimis sane graviter. «Heus! Multi eadem febre laborant. Lucia. Filia eius. Galla. Quae est?» Haec ipsa est. «Ita sane videri debet. Lucia, coniunx Evremondii; nonne ita est?» Ita est. «Heus! Evremondio alius alibi conventus constitutus est. Lucia, filiola eius. Angla. Haecne est?» Haec nec alia. «Osculare me, puella Evremondia. Nunc bonum rei publicae civem osculata es; res in familia tua nova! Memento! Sidneius Cartonius. Causidicus. Anglus. Quis est?» Hic in angulo carpenti recumbit. Is quoque digito monstratur. «Scilicet causidicus Anglus deliquium animi passus est?» Speratur eum aere puriore recreatum iri. Dicitur non firma valetudine uti, ac nuper ab amico, in quem rei publicae offensio inciderit, tristissime discessisse. «Hocine totum est? Non magna ista res! Multi in offensam rei publicae incidunt atque per fenestellam prospicere debent. Iarvis Lorrius. Argentarius. Anglus. Quis est?» «Ego sum, ut necesse est, quippe novissimus.» Lorrius est qui omnibus superioribus interrogationibus respondit; Lorrius ipse e vehiculo descendit et, manu in ostio posita, magistratibus circumstantibus responsa dat. Illi otiose carpentum circumeunt, otiose etiam in sellam aurigae ascendunt ut exigua impedimenta super tectum reposita inspiciant. Rustici qui ibi consistunt ad ostia propius accedunt, intus cupide contemplantes. Infans quidam a matre gestatus brevem manum porrigere iubetur, ut coniugem nobilis, qui ad Guillotinam ductus sit, attingat. «En diplomata tua, Iarvi Lorri, subscripta et comprobata.» «Licetne discedere, civis?» «Licet. Agite, veredarii mei! Feliciter iter facite!» «Valete, cives. — Primum periculum evasimus!» Haec iterum Lorrius ipse dicit, manibus inter se compressis oculisque ad caelum sublatis. Intus in carpento pavor est, fletus est, gravis illius qui sensu caret spiritus auditur. «Nonne nimis lente progredimur? Non possunt impelli ut celerius eant?» Lucia, seni adhaerens, interrogat. «Fugae simile videretur, mea carissima. Non licet me eos nimium urgere; suspiciones moverem.» «Respice, respice, vide num nos persequantur!» «Via libera est, mea dulcissima. Nondum usque huc nos quisquam persequitur.» Praetervolant aedes binae aut ternae, praedia solitaria, aedificia ruinosa, officinae ubi vestes tinguntur, ubi pelles subiguntur, atque alia eiusmodi; tum agri aperti, ordines arborum foliis nudatarum. Subter nos lapidum stratum durum asperumque est, utrimque lutum molle profundumque. Nonnunquam, ne saxa rotis obstrepant omniaque concutiant, in lutum viae laterale declinamus; nonnunquam ibi in sulcis atque luti voraginibus haeremus. Tum tanta morae impatientia animos cruciat, ut pavore et properandi cupiditate paene exsilire, currere, latere, quidvis denique facere malimus quam subsistere. Ex agris apertis rursus inter aedificia ruinosa, praedia solitaria, tinctorum coriariorumque officinas, casulas binas aut ternas, ordines arborum nudatarum intramus. Num isti nos deceperunt atque alia via retro ducunt? Num eundem locum iterum praeterimus? Caelo gratias, non ita est. Vicus apparet. Respice, respice, vide num nos persequantur! Tace! Equorum mutationis statio est. Lente quattuor equi nostri deiunguntur; lente carpentum in angustula via, equis detractis, consistit, quasi numquam posthac moturum; lente equi novi singillatim in conspectum prodeunt; lente novi veredarii subsequuntur, flagellorum lora ore tractantes et digitis texentes; lente veteres veredarii pecuniam suam numerant, summas male addunt, nec computatis rationibus contenti sunt. Interea corda nostra sollicitudine obruta ita palpitant, ut equorum velocissimorum cursum longe superare possent. Tandem novi veredarii in equis insident, veteres relinquuntur. Per vicum transimus, collem ascendimus et descendimus, ad campos humiles aquososque devenimus. Subito veredarii inter se vehementer manibus gesticulantes colloquuntur; equi tam violenter inhibentur ut prope in posteriora subsidant. Num persequuntur nos? «Heus! Vos qui intus estis! Respondete!» «Quid est?» Lorrius per fenestram prospiciens interrogat. «Quot esse dicebant?» «Non intellego.» «In superiore statione: quot hodie ad Guillotinam ducti sunt?» «Quinquaginta duo.» «Sic dixi! Numerus praeclarus! Hic civis socius meus quadraginta duos esse contendebat; decem capita amplius sane plurimi aestimanda sunt! Guillotina belle operatur. Mirifice eam amo. Agite, porro! Io!» Obscura nox descendit. Darnaeus, qui sopitus iacebat, magis iam movetur; sensus paulatim recipere incipit atque verba intellegibilia profert. Cartonium sibi adhuc adesse putat; eum nomine appellat et quid manu teneat interrogat. O caelum misericors, miserere nostri atque adiuva nos! Respice, respice, vide num nos persequantur! Ventus post nos ruit, nubes post nos volant, luna ipsa post nos praecipitat; tota nox effera nos persequi videtur. At hactenus nihil praeter ista nos persequitur. CAPUT XIV · OPUS ACUBUS ABSOLUTUM Eodem ipso temporis articulo, quo quinquaginta duo homines sortem suam exspectabant, domina Defargia cum Ultione atque Iacobo Tertio, qui ex iudicibus populi erat, consilia quaedam obscura atque ominosa agitabat. Neque in taberna vinaria cum his ministris consulebat, sed in tugurio lignarii, qui olim vias reficere solebat. Ipse lignarius consilio non intererat, sed paululum remotus manebat, velut satelles extra orbem remotus, cui neque loqui nisi interrogato neque sententiam nisi rogato dicere licebat. «At noster Defargius», inquit Iacobus Tertius, «sine dubio bonus est rei publicae fautor; nonne?» «Nullus est», Ultio, quae multa loquebatur, voce sua stridula vehementer affirmavit, «in tota Gallia melior.» «Tace, Ultioncula», domina Defargia dixit, manum leviter subductis superciliis ad os adiutricis admovens. «Me audite. Maritus meus, civis mi, vir est rei publicae fidelis et fortis; bene de ea meritus est atque eius fiducia fruitur. Sed habet ille infirmitates suas; usque eo mollis est ut huic medico iam parcere cupiat.» «Magnum sane malum», rauce Iacobus Tertius crocitavit, caput ambigue quassans et crudeles digitos ad os fame distortum referens. «Boni civis moribus non omnino convenit; dolendum est.» «Audite», domina inquit. «Ego medicum istum nihili facio. Utrum caput humeris retineat an amittat, mea nihil interest; utrumlibet mihi idem est. At gens Evremondiorum exstirpanda est; uxorem filiolamque oportet maritum ac patrem sequi.» «Ad hanc rem egregium illi caput est», Iacobus Tertius crocitavit. «Oculos caeruleos crinesque aureos ibi iam vidi; mirifice placebant, cum eos Samson alte attolleret.» Homines devorantis monstri animum gerebat, sed de re loquebatur velut rerum exquisitarum degustator. Domina Defargia oculos demisit paulisperque secum cogitavit. «Etiam puella», Iacobus Tertius addidit, ipsa verborum dulcedine nefaria delectatus, «crines aureos habet oculosque caeruleos. Infantes autem raro eo adducuntur. Pulchrum spectaculum futurum est!» «Ut paucis dicam», domina Defargia e brevi meditatione excitata perrexit, «in hac causa marito meo confidere non possum. Non solum enim, post ea quae heri nocte acciderunt, singulas consilii mei partes ei aperire non audeo, verum etiam metuo ne, si diutius cuncter, ipse illos admoneat atque ita effugere possint.» «Id numquam sinendum est», Iacobus Tertius rauca voce dixit. «Effugiat nemo. Etiamnunc nimis pauci nobis suppeditant. Centum et viginti cotidie oportet supplicio dari.» «Ut breviter concludam», domina Defargia perrexit, «maritus meus non eandem quam ego causam habet cur hanc familiam ad internecionem persequatur; neque ego eam causam habeo quam ille habet cur erga medicum mollius sentiat. Itaque mihi ipsi agendum est. Accede huc, civis parvule.» Lignarius, qui eam mortali metu venerabatur eique parebat, processit, manum ad pileum rubrum admovens. «De illis signis, civis parvule», domina Defargia severe interrogavit, «quae femina captivis dabat, paratusne es hodie testimonium perhibere?» «Paratus, paratus! Quidni?» lignarius exclamavit. «Singulis diebus, qualiscumque tempestas erat, a secunda ad quartam horam signa dabat, modo puellula comitante, modo sola. Quae scio, scio. Meis oculis vidi.» Haec dicens innumeros gestus edebat, quasi pauca tantum ex innumeris illis signis imitaretur, quorum nullum umquam viderat. «Coniurationes manifestissimae», Iacobus Tertius inquit. «Omnino perspicuae!» «De iudicibus nulla est dubitatio?» domina Defargia quaesivit, ad eum oculos cum tristi risu convertens. «Iudicibus patriae studiosis confide, civis cara. Pro collegis omnibus fidem meam interpono.» «Nunc videamus», domina Defargia rursus secum reputans ait. «Adhuc semel deliberandum est. Possumne medicum istum marito meo concedere? Neque amor neque odium erga eum me movet. Possumne illi parcere?» «Unum tamen caput in numerum veniret», Iacobus Tertius submissa voce monuit. «Capita revera nobis desunt; mihi quidem dolendum videretur.» «Cum illam vidi, medicus una cum ea signa dabat», domina Defargia disseruit. «Non possum de altera loqui alterumque praeterire; neque mihi tacendum est, ut tota res huic civiculo committatur. Ego enim testis minime contemnenda sum.» Ultio et Iacobus Tertius uter splendidioribus laudibus eam extolleret certabant, testem omnium praestantissimam atque mirabilissimam esse asseverantes. Ne civiculus quidem se ab aliis vinci passus est, sed testem caelestem esse proclamavit. «Suae igitur fortunae committatur», domina Defargia inquit. «Non, illi parcere non possum! Tertia hora vobis constituta est; hodie supplicia spectaturi estis. Tune quoque?» Haec lignarium interrogabat, qui statim assensus est, addens se omnium rei publicae civium studiosissimum esse atque miserandum prorsus fore si quid prohiberet quominus pomeridianam fistulam fumiferam fumigans nationalem illum tonsorem tam festivum contemplaretur. Tam effuse hoc studium praedicabat, ut suspicari liceret eum singulis diei horis de propria securitate modice sed non frustra metuere; suspicari certe potuerant oculi illi tenebricosi, qui ex dominae Defargiae vultu eum cum contemptu intuebantur. «Ego quoque», domina ait, «eodem loco eadem hora adero. His omnibus confectis, ad horam circiter octavam vespertinam, ad me in vicum Sancti Antonii veni: tum in sectione nostra istos homines deferemus.» Lignarius respondit sibi summo honori futurum ut civem tam praeclaram comitaretur. At cum illa oculos in eum defixisset, perturbatus adspectum declinavit, non aliter ac catellus exiguus, in ligna sua recessit, atque pudorem vultus super serrae manubrium inclinatus occultavit. Domina Defargia Iacobum Tertium Ultionemque paulo propius ad ianuam arcessivit, ibique cetera consilia his verbis exposuit: «Illa nunc domi erit, horam mortis mariti exspectans. Luget, dolet, maeret. Eo animi statu erit ut aequitatem rei publicae in dubium vocet; inimicorum eius miseriis vehementer movebitur. Eam adibo.» «Quam egregia! Quam adoranda femina!» Iacobus Tertius exsultans clamavit. «O carissima mea!» Ultio exclamavit eamque complexa est. «Accipe tu opus meum quod acubus necto», domina Defargia in manus adiutricis deponens dixit, «idque in solita mea sede paratum habe. Sellam meam solitam mihi serva. Tu illuc recta proficiscere: hodie enim maior quam alias multitudo haud dubie confluxerit.» «Duci meo libentissime parebo», Ultio cum alacritate dixit, eam in genam osculata. «Nonne mature venies?» «Antequam incipiant adero.» «Immo antequam plaustra advehantur! Cura, anima mea», Ultio post discedentem clamavit, nam domina iam in viam verterat, «ut ante plaustra advenias!» Domina Defargia manum leviter movit, quo significaret se audivisse seque tempestive adfuturam esse; tum per lutum progressa angulum muri carceris circumivit. Ultio autem atque iudex popularis abeuntem spectantes tum formam corporis eius egregiam, tum animi virtutes, quas sibi miras fingebant, magnopere admirabantur. Multae eo tempore feminae erant, quarum vultus atque mores illorum annorum saevitia mirum in modum foedaverat. Nulla tamen magis metuenda erat quam haec inexorabilis mulier, quae tum per vias ibat. Ingenio forti ac metu vacuo, consilio acri atque expedito, voluntate invicta, forma denique tali praedita erat ut non solum in se constantiam atque inimicitias ostendere, sed etiam in aliis harum rerum occultam quandam agnitionem excitare videretur. Tempora turbida eam, quacumque tandem fortuna nata esset, ad potentiam evexissent. Verum, cum ab ipsa pueritia iniuriarum memoria tacite aestuans atque odium in certum hominum ordinem inexpiabile imbibisset, oblata opportunitate in tigridem mutata erat. Misericordia penitus carebat. Si hanc aliquando virtutem habuerat, iam omnis ex animo exstincta erat. Nihil ad eam pertinebat quod innocens homo ob maiorum scelera morti traderetur: non ipsum intuebatur, sed maiores eius. Nihil quod uxor vidua, filia orba patre futura esset: id supplicii parum esse censebat, quoniam hostes suos naturales praedamque in illis cernebat, quibus vivere nefas esse existimabat. Frustra eius misericordiam implorasses, quae ne sui quidem umquam misereri didicerat. Si inter tot proelia, quibus interfuerat, aliquando in platea prostrata esset, sui non miseruisset; si in crastinum diem securi damnata esset, nullum mitiorem affectum secum ad supplicium tulisset quam ardentem cupiditatem locum cum eo commutandi qui eam eo misisset. Talem animum sub aspera veste gestabat domina Defargia. Vestis neglegenter induta erat, nec tamen suo quodam horrendo genere ei indecora; crinesque nigri sub rude pileo rubro pulchre apparebant. In sinu pistola glande plumbea onerata latebat; ad latus pugio recens exacutus. Sic armata, gradu certo ac sibi confidente incedebat; membra libere atque expedite movebat ut femina quae puella saepe nudis pedibus nudisque cruribus per fuscam maritimi litoris harenam ambulavisset. Ita per urbis vias iter faciebat. At cum superiore nocte iter carpenti viatorii, quod eodem ipso tempore ultimum onus exspectabat, ordinaretur, qua ratione virgo Prossa in eo collocari posset Lorrium magna sollicitudine exercuerat. Non tantum cavendum erat ne nimium oneraretur carpentum, sed etiam maxime curandum ut brevissimo tempore et vehiculum et viatores ab custodibus inspicerentur; nam salus fugitivorum ex paucis etiam momentis hinc inde servatis pendere poterat. Tandem multis curis deliberatis suaserat ut virgo Prossa atque Ieremias, quibus urbem relinquere liceret, hora tertia levissimo cuius generis tum inveniri posset vehiculo proficiscerentur. Quoniam nullo sarcinarum onere impediebantur, carpentum facile assequerentur, deinde praetergressi atque viam praecedentes in stationibus equos eius in antecessum parandos curarent; sic iter nocturnum, cuius singulae horae pretiosae essent et omnis mora periculosissima, multo expeditius facerent. Virgo Prossa, quod in tanta necessitate aliquid vere utile efficere posse sperabat, consilium summa cum laetitia accepit. Ipsa atque Ieremias viderant carpentum proficisci, cognoverantque quem Solomon ex carcere adduxisset. Decem fere minuta inter acerrimas sollicitudines exspectaverant; iam vero omnia ad ipsum persequendum iter parabant, cum domina Defargia per vias progrediens ad vacuas paene aedes, in quibus illi inter se deliberabant, magis magisque appropinquaret. «Quid censes, domine Cruncere?» virgo Prossa quaesivit, tanto timore perturbata ut vix loqui, stare, moveri, immo vivere posset. «Nonne melius esset si ex hoc atrio non proficisceremur? Hodie enim aliud carpentum iam inde discessit, quod suspicionem movere posset.» «Mea sententia, virgo», Ieremias Cruncerus respondit, «recte dicis. Quin etiam, sive recte sive perperam senseris, ego tamen tecum stabo.» «Tam vehementer pro carissimis nostris inter metum et spem distrahor», virgo Prossa flens conclamavit, «ut nullum iam consilium excogitare valeam. Tu vero, mi bone carissime Cruncere, potesne aliquid consilii capere?» «De reliquo vitae meae curriculo, virgo», Cruncerus respondit, «spero equidem me posse. De praesenti autem huius benedicti veteris capitis mei usu, non puto. Velisne, virgo, mihi hanc gratiam facere, ut duo promissa atque vota, quae hac tempestate profiteri velim, tibi mandarem?» «Pro Dei misericordia!» virgo Prossa, adhuc effuse lacrimans, exclamavit. «Dic ea statim atque expedi, ut virum optimum decet!» «Primum», Cruncerus, totus tremens, vultu pallido et religioso, dixit, «modo illi miselli hinc salvi evaserint, illud numquam posthac faciam, numquam, inquam!» «Certissime credo, domine Cruncere», Prossa respondit, «te numquam illud facturum, quidquid est; neque te oro ut mihi accuratius exponas quid sit.» «Non exponam, virgo», Ieremias dixit, «neque id nominabo. Alterum hoc est: si miselli illi hinc salvi evaserint, numquam posthac uxori meae, cum illa se humi prosternit, impedimento ero, numquam!» «Quicumque iste domesticus vivendi mos est», virgo Prossa, lacrimas abstergere et se colligere conata, inquit, «non dubito quin optimum sit ut coniunx tua suo arbitratu eum omnino curet. O carissimi mei miselli!» «Quin eo usque procedo, virgo», Cruncerus addidit, tanto studio ut iam paene e suggestu concionari videretur, «atque ista verba mea annotari velim per teque uxori meae referri, ut profitear sententiam meam de isto procumbendi more mutatam esse, nihilque nunc magis ex animo optare quam ut uxor mea hoc ipso tempore procumbat.» «Satis, satis, satis!» virgo Prossa, mente paene capta, exclamavit. «Spero, mi bone vir, eam hoc facere atque rem ex voto suo succedere.» «Deus prohibeat», Cruncerus perrexit, maiore etiam gravitate, tarditate, sermonisque quasi sacri proferendi cupiditate, «ne quid umquam a me dictum aut factum in vota illa mea, quibus misellis tam vehementer nunc faveo, recidat! Absit ut nos omnes, si id ullo modo prodesset, in genua non procumberemus, quo eos e tanto discrimine eriperemus! Prohibeat, virgo! Id dico: prohibeat!» Haec tandem, cum diu frustra exitum orationi digniorem quaesivisset, pro clausula protulit. Interea domina Defargia per vias proficiscens propius semper adibat. «Si umquam in patriam nostram redierimus», virgo Prossa inquit, «confidere potes me dominae Cruncerae quantum ex gravissimis his verbis tuis meminero atque intellexero relaturam esse; certe testabor te his horrendis temporibus ex animo omnia dixisse. Nunc autem, obsecro, cogitemus! Mi honorande Cruncere, cogitemus!» At domina Defargia, per vias procedens, propius etiam aderat. «Quid si tu prior abires», virgo Prossa dixit, «et aurigam equosque, ne huc accederent, prohiberes, tum alicubi me exspectares? Nonne ita optimum esset?» Cruncerus id fortasse optimum esse censuit. «Ubinam me exspectares?» Prossa quaesivit. Tam attonitus erat Ieremias, ut nullum omnino locum praeter Arcum Templi Londinensem animo fingere posset. Heu! Ille arcus multa centena milia passuum aberat; domina autem Defargia iam admodum prope erat. «Ad fores templi maximi», Prossa inquit. «Num multum a via deflecteres si me ad ipsum templi magni ostium inter duas turres exciperes?» «Minime, virgo», Cruncerus respondit. «Ergo, ut optimus vir es», Prossa dixit, «ad stabulum ubi equi viatoriis vehiculis iunguntur recta curre atque rem ita muta.» «Dubito tamen», Cruncerus capite cunctanter quassato respondit, «an te solam relinquere debeam. Quid accidere possit nescimus.» «Deus ipse scit nos nescire», virgo Prossa dixit, «sed pro me ne timeas. Apud templum me tertia hora, aut quam proxime poteris, excipe; id melius esse quam hinc proficisci certo mihi persuadeo. Age! Bene tibi sit, domine Cruncere! Me ne cogites, sed de vitis cogita quae utriusque nostrum opera fortasse servari possunt!» His verbis precibusque prolatis, atque ambabus manibus tanti doloris indicibus manus eius vehementer comprimentibus, Cruncerus tandem persuasus est. Semel atque iterum capite nutans, quasi animum addere vellet, continuo exiit ut profectionem aliter ordinaret, eam solam relinquens quae, ut constituerat, paulo post sequeretur. Quod cautelam quandam excogitaverat quae iam exsequi coepta erat, virgini Prossae magnum levamen attulit. Simul levamen erat necessitas componendi vultum atque habitum, ne in via cuiusquam oculos in se converteret. Horologium suum aspexit: viginti minuta post secundam horam erant. Non licebat morari; continuo se parare debebat. Solitudinem conclavium desertorum, prae magna animi trepidatione, reformidabat; quippe post singulas fere ianuas apertas latere vultus nescio quos ac prospicere sibi imaginabatur. Itaque aquae frigidae pelvem attulit atque oculos rubentes turgentesque lavare coepit. Sed, cum pavore febrili vexaretur, ferre non poterat ut aqua stillante vel ad breve temporis momentum ei oculi obducerentur; identidem substabat et circumspiciebat, ne quis eam observaret. Cum aliquando sic substitisset, subito retrorsum se recepit magnoque clamore exterritam esse significavit: hominis enim figuram in conclavi stantem conspexerat. Pelvis humi delapsa fracta est, aqua ad pedes dominae Defargiae defluxit. Illi pedes, per vias miris atque duris casibus plenis, saepe sanguine conspersas, ad aquam illam tandem advenerant. Domina Defargia frigido vultu eam intuita: «Ubi est», inquit, «uxor Evremondii?» Subito virgini Prossae in mentem venit ianuas omnes apertas relictas esse, quo fuga prodi posset. Primum igitur eas clausit. Quattuor in eo conclavi erant, omnesque clausit. Tum ante ostium cubiculi quod Lucia occupaverat constitit. Oculi obscuri dominae Defargiae singulos eius tam celeres motus secuti in ipsa denique consistenti defixi sunt. Virgo Prossa nihil formae venustatis habebat; neque anni ingenii eius ferociam nec vultus asperitatem mitigaverant. Ipsa tamen, suo diverso genere, mulier erat obstinatissima; hostem ab imo ad summum oculis diligenter metiebatur. «Ex vultu tuo ipsius Luciferi uxor esse possis», Prossa anhelans inquit. «Nihilo minus me a te vinci non patiar. Anglica sum.» Defargia eam contumeliose respexit, simul tamen aliquid eiusdem rei percipiens quam Prossa sentiebat, nempe iam se adversarias in angustum adductas esse. Videbat ante se mulierem corpore compactam, duram, nervis firmam: eandem in qua Lorrius multis ante annis manum robustam animadverterat. Defargia probe sciebat Prossam huic familiae fidelissimam esse; Prossa non minus certo sciebat Defargiam capitalem illius familiae inimicam esse. «Eo pergenti», Defargia dixit, manu leviter ad fatalem locum mota, «ubi mihi sella solita et opus lanicium servantur, placuit eam obiter salutare. Eam videre volo.» «Scio consilia tua nefaria esse», virgo Prossa dixit, «atque hoc tibi certo persuadeas: contra ea fortiter stabo.» Sua quaeque lingua loquebatur; neutra alterius verba intellegebat. Utraque tamen intentis oculis observabat, vultu gestuque coniectantes quid vox ignota significaret. «Nihil ei proderit», domina Defargia dixit, «si se hoc tempore mihi occultaverit. Boni cives huius facti causam intellegent. Sine eam videam. Abi, dic illi me eam videre velle. Audisne?» «Etiamsi oculi tui machinae essent quibus lecti compages arcte constringuntur», Prossa respondit, «ego autem lectus Anglicus quattuor columnis suffultus, ne unam quidem assulam e me solveres. Non, tu improba peregrina; parem tibi me invenies.» Nequaquam credibile erat dominam Defargiam huius sermonis tam proprie Anglici singula intellegere; hoc tamen perspiciebat, se contemni atque repelli. «Stulta mulier, porcae simillima!» domina Defargia, fronte contracta, exclamavit. «Responsum tuum nihili facio. Illam videre posco. Aut nuntia illi me id poscere, aut ab ostio recede, ut ego ad eam ingrediar!» Haec dixit, dextrum bracchium irate extendens, quasi verbis gestu addita explanatio opus esset. «Numquam mihi in animum venerat», virgo Prossa dixit, «fore tempus cum tam cupiam linguam tuam ineptissimam intellegere. Nunc omnia quae possideo, praeter vestes ipsas quibus induta sum, libentissime darem, si modo scirem utrum verum suspiceris an aliquid saltem rei compereris.» Ne ad unum quidem temporis momentum altera alteram oculis dimittebat. Defargia adhuc eo ipso loco manserat ubi Prossa eam primum conspexerat; nunc autem uno gradu propius accessit. «Britanna sum», virgo Prossa inquit, «et ad desperationem redacta. Vitam meam ne duobus quidem nummis Anglicis aestimo. Quanto diutius te hic retineo, tanto maior Aviculae meae evadendi spes est; nec tot ex istis nigris capillis tuis quantum una manu comprehendere possis relinquam, si modo me digito attigeris!» Sic Prossa, inter singulas sententias rapide dictas caput concutiens atque oculis fulgurantibus, uno quasi spiritu singula effundebat. Sic Prossa, quae neminem in vita umquam ictu percusserat. Sed eius fortitudo ex illo animi affectu nascebatur qui lacrimas invitas in oculos exprimit. Huiusmodi fortitudinem domina Defargia tam parum intellexit ut infirmitatem esse putaret. «Ha, ha!» risit. «Misera! Quid tu tandem vales? Ipsum medicum compellabo.» Tum voce elata exclamavit: «Civis medice! Uxor Evremondii! Puella Evremondia! Quicumque alius praeter hanc stultam miserrimam, respondete civi Defargiae!» Fortasse silentium quod secutum est, fortasse nescio quid in vultu Prossae tacite patefactum, fortasse subitus metus ex nulla certa causa ortus dominae Defargiae suggessit illos iam abiisse. Tres ianuas continuo aperuit atque intus inspexit. «Haec conclavia omnia turbata sunt; sarcinae festinanter compositae videntur; res aliquot passim humi iacent. Nemo est in cubiculo illo post te! Sine me inspicere.» «Numquam!» virgo Prossa dixit; altera alterius voluntatem tam clare intellexerat quam si eiusdem linguae essent. «Si in eo cubiculo non sunt», domina Defargia secum reputavit, «iam fugerunt, atque insequi eos et retrahere possumus.» «Dum nescis utrum eo cubiculo sint necne», Prossa apud se dixit, «quid agendum sit dubitas. Id autem non cognosces, si quomodo impedire potero. Sive compereris sive non compereris, dum te tenere potero, hinc non exibis.» «Ab initio per vias inter tumultus versata sum», domina Defargia inquit. «Nihil me retinuit. Te in frusta discerpam; ab illo tamen ostio te depellam!» «Solae sumus in superiori parte aedium altarum, circa atrium desertum», Prossa secum dixit; «vix quisquam vocem nostram audiet. A Deo corporis vires peto ut te hic contineam; nam singula temporis momenta quibus hic manes Aviculae meae centum milibus guinearum pretiosiora sunt.» Domina Defargia in ostium impetum fecit. Prossa, subito naturae quodam instinctu acta, ambabus manibus eam circa medium corpus arripuit arctissimeque complexa est. Frustra Defargia reluctabatur atque percutiebat; Prossa pertinacia amoris, quae semper odio validior est, ita eam retinebat ut inter luctandum etiam e solo attolleret. Utraque Defargiae manus faciem eius verberabat atque unguibus lacerabat; Prossa tamen capite demisso medium adversariae corpus cingebat, arctius ei haerens quam naufraga tabulae quam inter fluctus arripuit. Mox Defargiae manus desierunt verberare et circa suum lumbum, quem altera bracchiis continebat, scrutari coeperunt. «Sub bracchio meo est!» Prossa oppressa voce inquit. «Non evaginabis. Fortior te sum, propter quod Deo gratias ago. Te retinebo donec alterutra nostrum exanimetur aut moriatur!» Iam Defargiae manus ad pectus suum pervenerant. Prossa caput sustulit, Defargiam pistolam e sinu proferre conari conspexit, manumque in ipsum telum vehementer intulit: subito fulgor et fragor exorti sunt. Prossa sola stabat, fumo oculis offuso caecata. Omnia haec uno temporis momento evenerant. Fumus paulatim dissipatus, post se horrendum silentium relinquens, in aera evanuit, velut anima illius furentis feminae cuius corpus exanime humi iacebat. Primo tanta rei formidine percussa Prossa a corpore quantum potuit se subduxit, per scalas decucurrit, auxilium frustra imploratura. Feliciter, priusquam clamaret, secum reputavit quantum periculi ex facto nasceretur; se continuit atque rediit. Horribile erat illam ianuam iterum subire; subiit tamen atque etiam propius ad corpus accessit, ut pileum ceteraque quae gestare debebat caperet. In gradibus ea induit, prius ianua clausa ac sera munita claveque secum sublata. Tum paulisper in gradibus consedit, ut spiritum colligeret atque fleret; postea surrexit et quam celerrime discessit. Feliciter pileo velum adnexum habebat; alioquin per vias iter facere vix potuisset quin retineretur. Feliciter etiam ipsa tam singulari erat specie ut eius vultus laesus non eodem modo atque ceterarum feminarum deformis videretur. Utraque re egebat; nam digitorum impressionibus genae eius alte laesae erant, capilli evulsi, vestis autem, manibus trementibus festinanter ordinata, in multas partes tracta atque discerpta erat. Cum pontem transiret, clavem ianuae in flumen deiecit. Paucis minutis ante eum qui ipsam excepturus erat ad templum maximum pervenit atque ibi exspectavit. Interea animo versabat: quid si clavis iam reti piscatorio capta esset? quid si cognita esset? quid si ianua aperiretur corpusque mortuum inveniretur? quid si ipsa apud portam urbem retineretur, in custodiam daretur, caedis accusaretur? Dum his cogitationibus trepidis aestuaret, socius advenit, eam in vehiculum recepit atque abduxit. «Num quis strepitus per vias auditur?» Prossa eum interrogavit. «Soliti strepitus», Cruncerus respondit, cum interrogationem tum vultum eius miratus. «Non audio quid dicas», Prossa inquit. «Quid dixisti?» Frustra idem Cruncerus repetivit: illa eum audire non poterat. «Ergo capite nutabo», secum Ieremias obstupefactus cogitavit. «Hoc certe videbit.» Et vidit. «Num nunc aliquis strepitus per vias auditur?» Prossa paulo post iterum rogavit. Ieremias iterum capite annuit. «Nihil audio.» «Intra unam horam surda facta est?» Cruncerus apud se sollicitus murmuravit. «Quidnam ei accidit?» «Videor mihi», Prossa dixit, «fulgorem vidisse et fragorem audivisse; ille fragor ultimus mihi sonus videbatur quem in hac vita umquam audirem.» «Papae! In quam mirum statum redacta est!» Cruncerus, magis magisque perturbatus, exclamavit. «Quidnam hausit quo animum sibi firmaret? Audi! Ecce horrendorum illorum plaustrorum rotarum strepitus! Num hunc audis, virgo?» «Nihil», Prossa, quod eum loquentem videre poterat, respondit, «audire possum. O bone mi vir, primum ingens fragor fuit, deinde silentium ingens; hoc vero silentium stabile atque immutabile mihi videtur, numquam per omnem vitam meam iterum frangendum.» «Si nec illorum plaustrorum horrendorum strepitum audit, quae iam itineris sui finem prope attigerunt», Cruncerus, supra umerum respiciens, inquit, «mihi quidem videtur eam nihil umquam posthac in hoc mundo audituram esse.» Et revera numquam postea audivit. CAPUT XV · STREPITUS PEDUM IN AETERNUM CONTICESCIT Per vias Lutetiae plaustra mortis cavo atque aspero fragore strepunt. Sex plaustra vinum diei ad Guillotinam devehunt. Quaecumque monstra voracia insatiabiliaque ex quo hominum ingenium commenta sua memoriae mandare potuit umquam excogitata sunt, in uno illo re vera exsistente monstro, Guillotina, velut in unam formam coierunt. Atqui in Gallia, tanta soli caelique varietate praedita, nullum graminis culmum, nullum folium, nullam radicem, nullum surculum, ne piperis quidem granum reperias, quod certioribus condicionibus ad maturitatem perducatur quam iis quibus hoc portentum enatum est. Humanum genus eisdem malleis rursus preme et pristinam formam ei eripe: in easdem deformitates cruciatu expressas sese rursus complicabit. Eadem rapacis licentiae atque dominationis semina iterum sere: eadem ex sua cuiusque natura fructus sine dubio ferent. Sex plaustra per vias pergunt. In pristinas formas ea redige, o Tempus, magorum potentissime: tum videbis ea olim fuisse regum nulla lege coercitorum currus, nobilium feudali iure dominantium vehicula, cultum atque ornatum mulierum Iezabelis similium, splendore insolenti se ostentantium, templa quae non sunt domus Patris mei sed speluncae latronum, denique tuguria innumerabilium rusticorum fame confectorum. At non ita est: magnus ille artifex, qui ordinem a Conditore constitutum maiestate quadam exsequitur, numquam formas a se mutatas retro convertit. «Si voluntate Dei in hanc speciem mutatus es,» aiunt in sapientibus Arabum fabulis vates ad hominem incantatum, «talis mane; sin momentanea tantum arte magica hanc faciem induisti, priorem recipito!» Immutabilia, omni spe destituta, plaustra per vias pergunt. Dum atrae sex plaustrorum rotae circumaguntur, longum obliquumque sulcum in multitudine per vias stipata aratro quodam ducere videntur. Hinc atque illinc quasi aggeres vultuum excitantur, dum aratra haud intermisso cursu procedunt. Tam assueverunt hoc spectaculo incolae domuum ad viam positarum ut multis in fenestris nemo appareat, in aliis vero ne manus quidem ab opere conquiescant, quamvis oculi in plaustris sedentium vultus contemplentur. Nonnumquam incola hospites ad spectaculum excipit; tum digito hunc illumve currum ostendit, non sine ea sibi placendi fiducia qua curator aut publicus rerum interpres uti solet, et quasi enarrat quis heri hic, quis nudius tertius illic sederit. Ex iis qui plaustris vehuntur, alii haec et cetera omnia quae in extremo vitae itinere praetereunt obtutu immoto aspiciunt, alii adhuc hominum vitaeque rebus curiosa quadam mente student. Nonnulli capite demisso sedent, tacita desperatione obruti; alii adeo cultui suo student ut eos oculorum motus in multitudinem coniciant quos in theatris vel picturis viderint. Complures oculos claudunt atque cogitant, aut vagas saltem cogitationes colligere conantur. Unus dumtaxat, homo miserrimus et specie furentis, adeo horrore fractus atque velut ebrius factus est ut canat ac saltare conetur. Nemo tamen ex tota illa turba vel oculis vel gestu populi misericordiam implorat. Equites aliquot plaustra ad latera comitantur. Ad eos saepius vultus a turba attolluntur atque aliquid rogatur. Idem semper rogari videtur, quippe ad singulas interrogationes populus ad tertium plaustrum confertim ruit. Equites huic currui adstantes saepius unum e vectoribus gladiis demonstrant. Quemnam esse illum maxime scire omnes cupiunt. Is in posteriore plaustri parte stat, capite inclinato, ut cum puella ad latus sedente colloquatur; eius manum tenet. Nec de spectaculo circumiecto quicquam quaerit aut curat, sed cum puella sine intermissione loquitur. Hic illic per longam viam Sancti Honorati in eum convicia clamantur. Si omnino commovetur, placide tantum subridet, simul capillos leviter excutiens, quo liberius circa vultum cadant. Nam manus ad faciem aegre admovere potest, bracchiis constrictis. In gradibus cuiusdam templi, plaustra adventantia exspectans, stat speculator ille, qui in carcere captivorum gregi tamquam ovis admixtus fuerat. Primum plaustrum scrutatur: non adest. Secundum: ne hic quidem. Iam apud se quaerit: «Num me ille prodidit?» cum in tertium aspiciens repente vultu serenatur. «Quisnam Evremondius est?» homo post tergum eius consistens rogat. «Ille; in postrema plaustri parte.» «Qui puellae manum tenet?» «Ita.» Tum homo clamat: «Pereat Evremondius! Ad Guillotinam omnes nobiles! Pereat Evremondius!» «Tace, obsecro, tace!» explorator timide eum deprecatur. «Quidni, civis?» «Iam supplicium subiturus est; quinque minutis res peracta erit. Sine eum quiescere.» Cum tamen ille clamare non desineret: «Pereat Evremondius!», vir qui Evremondius esse putatur vultum paulisper in eum convertit. Tum exploratorem videt, diligenter intuetur, et suo itinere pergit. Iam horologia tertiam horam pulsatura sunt; sulcus ille, quem plaustra inter multitudinem arando aperuerant, in orbem flectitur, ut in locum supplicii tandem desinat. Aggeres vultuum hinc atque illinc excitati postquam ultimum quasi aratrum praeteriit, rursus ruunt et coalescunt; omnes enim ad Guillotinam sequuntur. Ante machinam sedent, tamquam in publico horto ad ludicrum spectaculum convenissent, mulieres multae in sellis, acubus lanam assidue nectentes. In una ex primis sellis Ultio ipsa stans amicam oculis quaerit. «Theresia!» voce acuta clamat. «Quis eam vidit? Theresiam Defargiam!» «Numquam antea abfuit», una e mulieribus simul lanam nectentibus dicit. «Ne nunc quidem aberit!» Ultio stomachans respondet. «Theresia!» «Clama altius», altera suadet. Immo vero altius clama, Ultio; multo altius, et tamen vix te audiet. Iterum altius, Ultio, addita etiam aliqua exsecratione, nec tamen eam facile huc vocabis. Mitte feminas alias per vias huc illuc ut morantem quaerant; et tamen, etsi illae nuntiae multa horrenda commiserunt, dubitari potest num sua sponte eo usque pergere audeant quo proficiscendum sit ut eam inveniant! «O malam fortunam!» Ultio exclamat, pede sellam pulsans. «Ecce iam plaustra adsunt! Evremondius momento uno occidetur, neque illa adest! Ecce opus eius lanicium in manu mea; ecce sedes vacua ei servata. Prae ira ac spe frustrata clamo!» Dum Ultio e sede excelsa descendit ut clamorem edat, plaustra onera sua deponere incipiunt. Ministri sanctae Guillotinae vestibus suis induti parati adsunt. Fragor! Caput sublatum populo ostenditur; mulieres autem, quae paulo ante vix oculos ad hominem adhuc cogitantem loquentemque spectandum sustulerant, numerant: «Unus!» Alterum plaustrum exoneratum abit; tertium succedit. Fragor! Mulieres autem, ne paulisper quidem ab opere cessantes, numerant: «Duo!» Descendit is quem Evremondium esse omnes credunt; deinde vestifica puella e plaustro sublevatur. Ne descendens quidem manum puellae placide supplicium exspectantis dimiserat; adhuc eam tenet, sicut promiserat. Leniter puellam collocat ita ut tergum ad machinam vertat, quae perpetuo stridens sursum attollitur rursusque labitur; illa autem in eius vultum aspicit gratiasque agit. «Nisi tu adesses, hospes carissime», inquit, «tam placato animo non essem. Natura enim pusilla sum atque timida; neque cogitationes meas ad Eum attollere potuissem qui pro nobis mortem passus est ut nobis hodie spes consolatioque esset. Credo te mihi caelitus missum esse.» «Aut te mihi», Sidneius Cartonius respondet. «Oculos in me conice, filiola carissima, nec rem aliam respice.» «Dum tuam manum teneo, nihil aliud animadverto. Cum eam dimisero, ne tum quidem quicquam aliud animadvertam, si illi celeriter rem confecerint.» «Celeriter conficient. Noli timere.» Hi duo stant inter ceteros, quorum numerus citissime minuitur, sed ita colloquuntur quasi soli sint. Oculi oculis, vox voci, manus manui, cor cordi respondent: duo hi magnae omnium Matris liberi, qui antehac tanto intervallo et vitae et moribus distabant, in obscura via conveniunt, ut pariter domum redeant atque in eius sinu requiescant. «Amice fortissime atque humanissime, licetne mihi unam adhuc rem interrogare? Parum docta sum, idque me paulum sollicitat.» «Dic quid sit.» «Consobrinam habeo, solam ex omnibus propinquis superstitem; ea quoque, sicut ego, parentibus orbata est, et carissima mihi est. Quinque annis minor me est, in domo agricolae cuiusdam in regione meridiana habitat. Paupertas nos separavit; quid mihi acciderit nescit: neque enim litteras scribere didici; etiamsi didicissem, quomodo haec ei narrare potuissem? Sic melius est.» «Ita, ita; sic melius est.» «Hoc per viam cogitabam, atque etiamnunc cogito, dum vultum tuum benignum firmumque intueor, unde tantum animi capio: si res publica vere pauperibus prodest, si famem minus patientur atque in ceteris rebus minus laborabunt, fortasse illa diu vivet, fortasse etiam ad senectutem perveniet.» «Quid tum, soror mitissima?» «Putasne...» Oculi tam patientes neque umquam queruli lacrimis implentur; labra paulo amplius aperiuntur et tremunt. «Putasne mihi longum videri posse tempus quo eam in meliore illa patria exspectabo, ubi spero et te et me divina misericordia exceptos iri?» «Id fieri non potest, filiola; ibi enim neque tempus est neque ulla molestia.» «Quantum me consolatus es! Tam parum scio. Num nunc te osculari debeo? Adestne hora?» «Adest.» Illa eius labra osculatur, ille illius; mutuo sibi graviter ac pie bene precantur. Manus illa tenuis, cum eam dimittit, non tremit; nihil in vultu patienti apparet praeter suavem quandam lucidamque constantiam. Proxima ante eum procedit; iam abiit. Mulieres lanam nectentes numerant: «Viginti duo!» «Ego sum resurrectio et vita, dicit Dominus; qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me non morietur in aeternum.» Murmur multarum vocum, tot vultus sursum conversi, tot passus hominum ad extremos agminis ordines contendentes, tanta hominum moles quae undae ingentis instar simul attollitur atque progreditur: omnia momento uno evanescunt. «Viginti tres!» * * * Ea nocte per totam urbem ferebatur numquam ibi conspectum esse vultum hominis tam placidum. Multi addebant eum vultu fuisse sublimi atque quasi vaticinantis. Femina quaedam, una ex insignioribus iis qui eadem securi interfecti erant, non multo ante apud infimos eiusdem patibuli gradus petierat ut sibi liceret cogitationes quibus tunc excitaretur scriptis mandare. Si ille quoque quae secum cogitaret voce protulisset, atque si vera essent praesagia, haec fortasse dixisset: «Video Barsadium, Clium, Defargium, Ultionem, iudicem ex iuratorum numero, eum qui tribunali praesidet, longosque ordines novorum oppressorum, qui deletis veteribus in eorum locum surrexerunt, eadem ultionis machina pereuntes, priusquam haec ad caedes adhiberi desinat. Video urbem pulchram populumque splendidum ex hoc barathro emergentes; video eos, dum ad veram libertatem pervenire conantur, per victorias et clades annorum longam seriem transeuntes; video malum huius temporis atque aetatis superioris, ex qua hoc velut naturali partu ortum est, paulatim poenas pendere atque paulatim deficere. «Video eos pro quibus vitam meam pono, in Anglia illa quam ego numquam iterum videbo, quietam, utilem, prosperam felicemque vitam agentes. Illam video infantem in sinu gestantem, cui nomen meum impositum est. Luciae patrem video iam senem et corpore incurvum, ceterum mente restitutum, medendi munere erga omnes fideliter fungentem atque animo pacato. Video bonum illum senem, qui tam diu eorum amicus fuit, decimo deinceps anno omnibus bonis suis eos locupletare atque placide ad mercedem suam migrare. «Video mihi in eorum animis, atque in animis posterorum eorum multas post generationes, locum velut sacrum servari. Illam video iam anum, hoc die quotannis redeunte lacrimas mei causa fundentem. Eam atque maritum, cursu vitae iam confecto, in ultimo in terris cubili iuxta se iacentes video; scioque neutrum alteri carius aut sanctius fuisse quam ego utrique in animo fuerim. «Video infantem illum quem in sinu gestabat, cui nomen meum datum est, iam virum per illam vitae viam ad honores contendere quam ego olim ingressus eram. Video eum tanta cum laude progredi ut nomen meum claritate sui nominis illustret. Video maculas quibus ego ipse nomen meum inquinaveram evanuisse. Video eum inter iudices iustissimos et viros maxime honoratos principem, puerum meo nomine appellatum, fronte mihi nota et crinibus aureis praeditum, ad hunc locum adducere, tum pulchrum atque ab omni hodiernae foeditatis vestigio liberum; audio eum puero res meas voce tenera et tremente narrare. «Longe, longe melius est quod nunc facio quam quidquam umquam antehac feci; longe, longe melior est requies ad quam nunc proficiscor omni requie quam umquam antehac cognovi.» FINIS